Indiana State Ummi "Wilbur Wright Museum" Ah Chikkhatte

Columbus in Indianapolis kal tik ah, I-70 nan zulh ahcun, Ohio ramri van lawnh tlawmpal ah khin, highway kamte ah "Wilbur Wright Birth Place le Museum" timi sign board ngan ngai I-70 lampi kam ah aa tialmi nan hmuh lai. Sign board cung ah the Wright Brothers nih an rak sermi vanlawng muisam le kalnak ding lam feizum in aa piahmi a um. 

Hi hmun hi, Laimi caah ngiatchaih awk a har ngai caah, a phanmi zong an um rih lo men lai tiah ka ruat ngai. Museum lei hi, a uar ngaimi ka si caah, ka kalnak paoh ah thil ka ngia tawn i, hi museum te phak ding hi, saduh ka thahnak a sau ngaingai cang. 

Wilbur Wright Museum hi pumpak cio pekchanhm in sakmi a si

Indiana ka tlawn caan paoh ah, Wilbur Wright museum kong an tarmi sign board te cu ka hmuh zungzal. Pial pah le pen pah ka tim tawn nain, caan a laklawh lengmang caah ka kal kho bal lo. Cu hmun cu zei tik dah ka phak khawh te hnga timi ka ruat tawn. Khuate a si. Leikuang lak a si i, va pial hramhram lo ahcun va hmuh khawh ding a si lo. Highway I-70 in a hla lo nain, lam hleivuang deuh te khi a va si. 

Nizan July 25 ah, Indianapolis ah tii in a pammi minung pahnih-Pu Hrang Chawn le Pu Van Cung Lian- an ruak thlahnak ah Pu Ngun Tling he kan va kal ve. Chungkhar pahnih ti pam ruang ah ruak ruak hnih bak CEBC Biakinn ah an zuan tik hna le thlanmual ah artlang in an vuimi hna van hmuh le an nupile fale van hmuh ahcun ngaih a chia kho taktak. Ruakvui dih in, khingrit ngai tein kan tlung.

Wilbur Wright chuahnak hmai ah Pu Ngun Tling

Kan kir lei ah, caan tlawmpal kan ngeih caah le lungthin an i daihnak pah he, Wilbur chuahnak khua i an tuahmi museum fate va zoh pah ding in kan pial. Rinni a si caah an ong lo. Cun zanlei 5:00 Pm hnu zong a si i, minung zong an king ngai cang. A caancaan te ah motor aa chawkmi pakhat te hna lawng khi kan hmuh. Khuate a ummi zong dai dipdep tein an um i, Lai Tlang a ka ngaihter ngai. 

Museum laicer ummi Wilbur chuahnak inn

I-70 in kan van chuak i, lam cu leikuang lakah a kal ziahmah. Lamkam cu leikuang lawngte a si. Khua fatete zong kan hei pal pah. Tlanglawng lam zong pakhat kan hei pal. Indiana cu vawlei thatnak le cinthlaknak ram a si caah, pe le fangvawi cu an tha taktak. An cinmi hna zong a zurzur in, ding taktak in an cin hna. Indiana hi cinthlaknak ram a si caah, fangvawi kung cu khuaruahhar in an sang. A kung a pin tuk caah, a muih bak in a mui.  Lam pial kip ah, museum kalnak hman hmanthlak in a kan piah caah, tlaunak ding a um tuk lo.

Lampial paoh ah Museum kalnak hmanthlak hi tin an chiah

Wilbur museum phanh lai hrawng i Fangvoi cinnak leikuang

Lam cu a caan caah ah kan pial. Pialnak paoh ah Highway kam an tarmi sign boad te cu aa tial. Kan kal lengmang i, minute 15 tluk kan mawngh hnu ah, leikuang kamte ah Wilbur Wright Museum te cu a rak um. Nichuah, nitlak, chaklei le thlanglei cu cinthlakmi in a khat. Wilbur museum in nichuahlei kap cu leikuang a kau taktak. Mit zong in a kau. Cu ka ahcun pee le fangvawi an cin hna. Pee cu a that tuk ah, dum dul in aa suang ko. 

A chung cu kan lut kho lo nain, a leng in hman kan i thla i, minutes 10 tluk kan um i, kan kir than. Wilbur a rak chuah lio ahcun an inn hrawng hi minung an rak tlawm taktak lai. A tu hmanh ah leikuang lawngte a si ko. Wilbur te inn pawng ah van dir i, nichuah nitlak khua van cuanh cu i  hnulei liamcia 1867 hrawnghrang hei cuanh ah lung a leng taktak. Hi lio ahcun hawi le innpa hmanh zong an rak ngei lai lo. A tu zong ah innpa lam naih an um lo. 

Wilbur Museum phak lai khua "Millville" luh lainak

 Wilbur Wright cu, hi ka hmun te ah hin 1867 ah rak a chuak. A pa cu Milton Wright a si i, a nu cu Catherine (Koermer) Wright a si. A chuahnak hi khua zong a si lo. Leikuang kam ummi inn pakhat ah a si. Cu inn cu Henry County ummi, Millville le Mooreland karlak lam laicer ah a ummi a si. Milleville khua hi, Wilbur Museum phak hlan deuhvak ah a um.

Leikuang lawngte a si i, hlan lio Wilbur a rak chuahka ah hin, hi vialte hi leikuang maw an rak si dih hnga timi ka ruat ngai. Khua hi an hme tuk i, Wilbur chan in nihin ni tiang inn tampi i chap hlah sehlaw a dawh ko. Lai Tlang zong ah, khuate um kan tlaihchan bantuk in, hi tluk khua lianlian le khua nuamnuam umnak zong ah, khuate um a huammi an rak um ve mi hi, minung kan nunnak caah a herhmi a si timi zong, hi museum hrawnghrang khua nih a fianter ngai. Keimah hmanh ka um huam lem hnga hme maw ti in ka ruat. 

Hi ka ka dirnak hi museum an kulhnak a si

Museum chung ah an tialmi roling ca

Museum laicer ah raltuknak vanlawng pakhat te a um

Wilbur cu a pathumnak a si. A unau dang cu Reuchlin le Lorin an si. Wilbur chuahnak inn hi a mah te lawng inn a ummi a si. An innpa hna cu an va hlat ngai hna. Mirang hi mahte lawng um an huam tuk caah, innpa naihniam zong an um lo. A chuahnak an leikuang hi acre 5 a si i, an mah chan lio ahcun $700 an rak cawkmi a si tiah an ti. 

Wilbur a chuah hnu kum hnih ah Dayton, Ohio khua ah an i thial. Dayton khua ahcun Wilbur a naupa Orville cu 1871 ah a rak chuak. An farnu te Katherine zong cu 1874 ah a rak chuak ve. A dang unau pa pahnih an chuahpi an um nain, an ngakchiat lio tein an thi. 

Lam lei kap in thlakmi a si.Lamkam ah Mailbox a dir ko khih

Museum in nichuah lei lam ral ah  a mi pee cinnak hmun

Museum chaklei kap in van thlakmi. An lo hi acre 5 a kau

1881 ah Indiana ah an kir than i, Richmond khua ah caan tawite an um. 1884 ah Dayton ah an kir than. Wilbur hi lentecelh a huam ngaingaimi a si. Hokey an rak i celhnak ah, fak tuk in a rak in khawng i a hmailei ha vialte a tlawng dih. Cucaah 1880 hnu deuh cun hawi sin chuah hmanh a duh set ti lo i, lungrawk ngai in a rak um ti a si. Cun 1889 ah a naupa Orville he Printing rian an rak thawk. Cun tlawmpal ah the Wright Cycle Exchange timi an rak thawk i, cycle an rak remh. An rak ser pah. A hnu ah an mah unau nih design thar an sermi cycle zong a rak chuak (Cyle an siamnak thilri pawl le dawr hi, a tu tiang Dayton ah a um rih). 
Cycle an sernak in, van i a zuangmi va pawl an zoh hna tikah, minung hi zuan khawh a si ve men ko lai tiah an ruat i, vanlawng ser an rak thawk. Cu an sermi vanlawng cu a hmasat ahcun engine a um lo caah thli a hrangmi bochan in an zuantermi a si. December 17, 1903 ah engine ummi vanlawng an sermi cu, Kitty Hawk timi North Carolina rili thetse kam ah an rak hniksak. Cucu vanlawng ser aa thawknak a si. Cu ka ahcun a hnu deuh ah khua a van um i, a min ah Kill Devil Hill tiah min an sak.

Wilbur le Orville hi vawleicung tuanbia a thlengtu an si. Cucaah vawleicung pumpi nih an tuanbia hi philh awk a tha lo. Cucaah Wilbur chuahnak khua, khua fate taktak zong ah, Museum fate an tuah. Kitty Hawk zong ah museum an tuah. An than lianhnak le vanlawng an sernak Dayton zong ah, ah mah he aa pehtlaimi museum tampi  aum. 

Wilbur a chuahnak khua, an leikuang hrawng le a chuahnak innte ka va hmuh caah ka lawmh lawng silo in ka lunghmuih taktak. Rinni a si caah a chungah kan lut kho lo i, ka sia a herh ngai. Nikhat khat ahcun a chung zong va luh le zoh than te ding hi saduh ka that.

Wilbur museum chaklei hriang ah phihlonak hmanthlak

Indiana le Ohio hrawng a ummi Laimi nih cun va zoh cio ding le tangka tete zong va hlut ve le kan umnak USA nih robuk (museum) an sermi tete hna hi, zohchun ding le Lairam ah museum phun tampi kan ngeih ding hi, cawn ve ah a tha ding a si. Mirang cu an tuanbia hi an upat tuk. Tlauter ding an siang lo. Cucaah Wilbur te inn, leikuang kam inn zong cu, pumpak in tangka an kawl i, cu ka hrawng minung nih robuk ah an ser ko. 

Zarh dongh a si. Zung le an khar. A chung ah luh khawh a si lo caah, 5:40 PM ah Columbus lei tlun kan i thawh. Motor kan i cit bu in, Wilbur te inn cu ka hei zoh pah. An sang le khuate cu ka hei cuanh pah. Leikuang cinthlakmi cu hring dul in in a um. Duhsah tein motor cu kan mawngh i, Wilbur te inn cu a hme deuh chin lengmang i, mit nih a hmu kho ti lo. 

Khua ka ruat. Vawleicung ah tuanbia tialtu mifim le hruaitu minthang tampi hi, khuapi chung chuakmi an rak si dih theng lo. Mirum le milian chungkhar an rak si dih theng lo. Mifim innchungkhar hna an rak si cia dih lo. Cu bantuk in vawlei pumpi tuanbia a thlengtu Wilbur te zong hi Indiana State ummi Henry County i a ummi leikuang lak ummi inn fate a si ko. 

Wilbur te inn in tlun kan van i thawh cu ka thinlung phundang pi in a um. A caan cu 5:40 PM a si cang. Columbus lei ah tlun kal kan van i thawh. Kan motor ke cu duhsah tein aa mer. Hnu ah ka mer i, Wilbur te inn le robuk te cu ka hei cuan pah. A pawng ummi lo le thingkung tete ka hei cuan pah hna. A chung ka hmuh manh lo caah ka sia a herh. A chung ah zeidah a um hnga? Zei tuanbia dah an tial hnga? Zei hmanthlak dah an chiah hnga timi ka ruat i, ka thinlung ah a taap ngaingai. 

Cu ti cun, kan motor te cu fangvoi le pe cinnak leikuang thatha karlak motor lam cung ah, a tli thliahmah. "Pathian nih rem a ti ahcun, ni khat caan khat ah a chung hmuh khawh than zong um hram te ko seh" timi saduhthah bu in, Columbus ah lei kan kir thli thliahmah!!

------------------------------

Covid-19 Khamnak Sii A Chuak Dengmang Cang

Tuluk ram ah Covid-19 mizaw hmasat bik an hmuhmi hi November 17, 2019 ah a si. Dec 31, 2019 ah WHO kha thawng an thanh hna. Cu lio ahcun SARS he aa lomi zawtnak pakhat Wuhan ah a chuak tiah an thanhmi hna a si. A karh ning a rang tuk i, kum cheu fai ah million 15.6 million an zaw i, 636,470 an zaw cang tiah an ti. A zat hi cu an tuak ning aa dan tawn caah a dik taktakmi a si kho lo. 

Covid-19 USA ah a phak hi January 2020 in a si. Nihin ni ahcun million 4 million an zaw cang i, 145,000 renglo an thi cang. Ram tampi nih Covid-19 khamnak sii hi ser an i zuam hna i, nihin ni tiang ah "a tha bak" timi hi a chuak kho rih lo. Hniksaknak tiang ca lawng khi an phan rih hna. Sii tampi a chuak cang nain, khamnak sii a tha timi cozah pawmmi cu a chuak kho rih lo.

Naite ah Oxford University nih an chuahmi AZD1222 hi a tha lai tiah ruah a si. Minung a ngandam bakmi kum 18-55 karlak 1077 cungah an hniksak i, SARS-CoV-2 rungrul a kham khawh ti a si. Hi hna hi Phase I/II hniksaknak ah aa telmi an si. A tu hi Phase III hniksaknak an tuah than lai. Cucu Covid-19 tiah WHO nih an timi a si. Covid-19 hi SARS rungrul he an phun aa khatmi an si. An ci lawng aa dang. Hi sii voikhat chunhmi te nih hin, SARS-CoV-2 rungrul dohtu thisen 95% hi a kaiter khawh ti a si. An hniksakmi vialte mizaw nih hin, an mah le sining cio hawih in a thatnak a um viar ti a si. Hi kong hi The Lancet timi ngandamnak le sii lei chuahmi journal ah an tial. 

Cun Pfizer Inc nih an chuahmi Covid-19 khamnak sii hi a tha ngaingai ti a si. Pfeizer Inc nih Covid-19 khamnak sii an chuah khawh hnu le a tha an ti hnu ah, U.S. Department of Health and Human Services and the Department of Defense (DoD) nih, Pfezer Inc he, ram pumpi caah si chunh ding dur 100 million cawk ding in an hna a tla" tiah an ti. US cozah nih hin $1.95 billion man order ding an timh ti a si. Cu hnatlaknak ahcun US cozah nih hin, sidur million 500 hmuhnak nawl a ngei chap lai tiah aa tel chih. Emergency Use Authorization (EUA) timi hi, cozah nih Pfeizer Inc hi a pek hna ahcun US ram chugah million 100 hi a kuat colh lai ti a si. 

Hi sii hi voi hnih an hniksak cang in a tha ti a si. A tu a voi thumnak ah hin, minung caah tihnung a si lo; minung caah chiatnak a chuahterlo timi an fian hnu ah, U.S FDA (Food and Drug Administration) nih zulh ding a timi kha, hi sii nih a tlinh ahcun zuar khawh a si cang lai. 

Hi sii hi FDA nih a him ko, hman khawh a si ko a ti ahcun, US cozah tinhmi- Operation Warp Speed- timi a rannak in chuah ding timi hi, a tuah khawh ko lai. Cucaah 2020 dih hlan ah million 300 cu kan chuah manh lai tiah an ti. 

Nihin ni ah Tuluk, Australia, India-USA, EU ram hna, UK le Israel hna Covid-19 khamnak sii chuah ding in hmaisuang ah a um bikmi ram an si hna. 

Covid-19 khamnak sii a chuah khawh hlan le damnak sii a chuah khawh hlan ahcun kan vawlei hi a hlan bantuk in punghman a si kho rih lai lo tiah scientist le doctors tampi nih an ti. Cucaah ram kip scientist hna nih SARS-CoV-2 rungrul khamnak sii chuah khawh ding hi, tlik zuam bantuk in an i zuam lio caan a si. Nikhat caan khat ahcun an chuah khawh te ko lai timi ruahchannak a um. 


-------------------------------------

Chinchiah

A cunglei capar hi tling deuh in rel duh ahcun a tanglei ah English tialmi rel chap te.

1. U.S. Government Engages Pfizer to Produce Millions of Doses of COVID-19 Vaccine

https://www.hhs.gov/about/news/2020/07/22/us-government-engages-pfizer-produce-millions-doses-covid-19-vaccine.html


2. Covid-19 Vaccine AZD 1222 showed robust immune responses to all participants in Phase I/II trial

 https://www.astrazeneca.com/media-centre/press-releases/2020/covid-19-vaccine-azd1222-showed-robust-immune-responses-in-all-participants-in-phase-i-ii-trial.html

Kawlram Cozah Hi Zumh Ding An Si Lo

Kawlram mi ka si caah ka umnak hmun in Kawlram kong hi ka tuak peng. Laimi ka si caah Chin miphun le ram kong chimlo in ka um kho lo. A lang in thawngpang ka ngai lengmang. Ramdang nih hmailei ah vingving in an chawi lio ah, kan nih Kawlram cu kan mah hmun peng ah ah kan um. Kan khuaruahmi zong aa thleng lo. Kan hmuh ning zong aa thleng lo. Kan sining ruah ah ngaihchia taktak a si.

Kawlram hi Mirang kut in zalawnnak kan rak hmuh cangka kum tlawmpal in, nihin ni tiang hi tlangcungmi dothlennak aa thawk. Karen nih an thawk hmasat. Cun Shan an si. Cu ti cun a kal peng i, nihin ni tiang a si. Karen dothlennak cu kum 71 nak a kal cang. Vawleicung raldohnak ah a sau bik timi a si.

Kawlra tuanbia zoh tik ah, 1947 ah Gen. Aung San a thihmi hi, tlangcungmi kan ca zongah sunghnak nganpi pakhat a si. Kawlmi ca zong ah sunghnak nganpi a si. Dr. Lianhmung Sakhong ka hal i, "Aungsan hi zumhtlak a si ko tiah na ruat maw? Zalawnnak hmuh hnu kum 10 ah tlangcungmi nih chuah nan duh ahcun chuah khawhnak nawl nan ngei" tiah Panlong Agreement ah cachoh an rak tuahmi hi, a zulh hnga tiah na ruat maw?" ka ti. "Aung San cu zumh awk a tlak ko. A zulh ko lai tiah ka ruah" tiah 2019 CBCUSA BT Meeting lio ah a rak ti. Aung San hi cu zumh awk tlakmi minung a si. Daw Aung San Suu Kyi zong hi Kawlram hruaitu lak ahcun zumhtlak bik a si.

Gen. Aung San a thih hnu ah, Kawlram zalawnnak kan rak hmuh i, U Nu nih Kawlram cu a rak hruai. Amah hi "Politician a si nain, Buddhist biaknak a tanh taktakmi a si i, biaknak kha politics ah a siloning in a hman i, Kawlram ah buainak a rak chuahpitu a si." Kaba-aye Pura satu zong a mah a si. Vawleicung Buddhist biaknak conference ngan bik zong a rak tuahtu hi  a mah a si. Cucaah U Nu chan in Kawlram buainak aa thawk. U Nu hi a rak sual ngaingai ko. Zeicatiah Buddhist a tanh tuk nakah, Khrihfa le Muslim kha thlanglamh kan tong. U Nu cozah hi zumh awk an tlak bak lo.

1962 ah U Ne Win nih "Tawhlanyi Council" ti in aa-naa a van ting. Kawlcam cu Socialist uknak ah a luhpi. Ne Win nih 1988 tiang, kum 26 a kan uk. Cu chungah "Asia facangbuk" timi Kawlram cu vawleicung sifak bik, thangcho lo bik le "minung nawlngeihnak a buarmi" ram ah aa chuah. Tlangcungmi cu Ne Win kuttang ah nawlngeihnak za ah za in kan thlau. Zeidang cu van chim lo. Mah holh le mah ca hi tang 4 tiang cawnnak nawl kan rak ngei i a zia ngai rih. Biaknak lei ahcun namnehnak cu a um ko nain, a zia pah rih. Ramdang he pehtlaihnak a zor. Cauk chuahnak nawl a um lo. Bible le hla cauk hmanh chuah khawh a rak si lo. "Khrihfabu chung caah" timi lawng in tlawm tete rak chuah khawh a si. Cu hmanh cu Kawlca in leh le a tha tim lawng chuah a si. Ne Win cozah cu zumh awk an tlak lo chinchin.

1988 in Ralkap cozah a kai. Gen. Saw Maung thawk in, Kawlram dirhmun cu a chia chin lengmang. Senior Gen. Than Shwe hruainak tangkah Gen. Khin Ngunt nih Kawlram cu duhpoh in a rak kan tuah. Ramri tiang zong in cawl ngam a rak si lo. Kan ram cu "thirfung" (Iron) in a kan uk. Vawleicung ah a sual bikmi uktu (10) chungah Than Shwe hi aa rel zungzal. Cu tluk hruaitu sual tangah Kawlram cu kum 24 a kal than. Russia Communist cozah le Romania le Poland Communist cozah nakin an rak sual deuh. An mah tangah Khrihfa zong kan tuar. Muslim zong an tuar tuk ve. General Saw Maung le Senior General Than Shwe cozah chan hi, "Kawlram tuanbia vialte lakah a muih bik kum hna an si." Mirang holh in chim ahcun, "The Dark Age of Myanmar" ti ding a si.

Hi Dark Age of Myanmar chan ah hin, Kawlram kan i hruainak hrampi "Constitution" cu a kan ser piak. Than Shwe nih a mah duhning tein, a mah le ralkap hruaitu pawl luatnak ding le Kawlram hi ralkap nih kum tampi uk khawhnak ding ca in, constitution cu a kan ser piak. Ralkap nih duh paoh in uk khawh dingmi constitution a si. Cucu 2008 ah an fehter. Cu constitution cu "dark age" ah an suai caah, Mirang ca cun "The Constitution of the Dark Age of Myanmar" tiah ti khawh a si. Kawlram a muih siling ah suaimi constitution cu a mui ve ko lai timi a fiang. A chung ummi hi muihnak bia tampi aa tel lai timi a fiang ko. Zeitindah "Dark of Myanmar" cozah tangah suaimi constitution cu zumh awk a thlak lo.

Cu constitution tangah thimnak zong tuah a si. Cucaah kan ram hi "Buluk Democracy" timi ah kan i chuah. Buluk timi cu "Nga zatceu, utlak zatceu" timi a si i, "Kawlram Democracy" hi zatceu lawng Democracy a si. Zatceu cu Democracy a si lo. Indonesia le Kawlram lawnglawng nih hi bantuk Democracy phung hi kan ngeih. Cu zatceu lawng a simi democracy cu zeitin dah kan zumh khawh lai? Zumh awk a tlak lo.

Nov 7, 2010 ah thimnak tuah a si. Cucaah ralkap duhmi hruaitu kha sawh in thim a si i, ralbawi hlun U Thein Sein kha President a tuan i, a mah cu ralkap uknak a dih hnu a pakhatnak bik Democracy hruaitu a si. A mah cu ram hruainak ah thazaang a chuah i, ram a thanchoter ngai i, Democracy rim a kan namtertu pakhat a rak si. Asinain, ralkap thi a tlau lo. Kawlram ah i tuknak a dai hlei lo. Tlangcungmi duhnak zulh ding aa tim hlei lo. "Daihnak tuah ding" timi cu a ka cun aa tlaih nain, Kawlram constitution ning in riantuan a hauh caah, Kawlram ah daihnak a um hlei lo. Tlangcungmi duhnak a zul hlei lo. NCA le tuktak a kan tuahpi i, a theipar taktak cu a chuak kho hlei lo. A hnangh in a kan hnangh rih. Thein Sein cozah zong "Ralkap thiamthiam nih a khuhnenh hna." Tlangcungmi caah ruahchannak a um lai bantuk a rak lo nain, a rak um taktak lo. Cu ti cun a caan a dih ve.

Atu NLD cozah a kai. Zalawnnak petu Gen. Aung San fanu nih a kan hruai. President tu nawlngei bik ding a si nain, "Naingaidaw-a taingpin khan" timi ah aa chia i, a mah tu nih ram a kan hruai than. Cu zong cu a tu lio kan "Constitution ning a si hawi rua lo." Kawlram hi aa nawnnawk taktak ko. President sinak nawl a ngeih lo caah, hi dirhmun a ummi tu hi kan lawmh ding cu a si ko.

Amah zong nih "21st Century Panlong Conference" timi a kan tuahpi. A rak thawkka ahcun "Tha a nuam. Zumh tlak ngai a rak si." Asinain tu chun ni ahcun kum 4 a kal cang i, a theipar pakhat hmanh a chuak rih lo. Hi zong hi a lengphaw thil lawng in, tlangcungmi caah "corhtarh thil" lawng a si sual hnga maw timi ruah ding a um. NLD nih  a liamcia thimnak lai ah, "Constitution thlen kan i zuam lai" tiah an ti. An i zuam bantuk cu a si nain, an thleng kho taktak lo. Zeicatiah Than Shwe nih fawi te in rawk kho lo ding in kuttial zoh hnu ah a rak tuahmi constitution a si caah, fawi tein aa thleng kho ding a si lo. NLD zong zumh ding tlak an si ve lo. Constitution pakhat hmanh an thleng kho lo. An thlen khawh lo ahcun tlangcungmi caah ruahchannak a um hlei lo. Daw Aung San Suu Kyi chan zong ah, "Federal uknak" hi tlam tlinh ding a fawi ti lo.

Atu November ah thimnak a um than lai. NLD maw an tling lai? Zei party dah an tling lai? Kan thei kho rih lo. Zei party paoh va tling ko hna hmanh seh law, zumh awk cu an tha hlei lo. Zeicatiah Kawlram Constitution an thlen khawh lo ahcun Democracy tling kan hmu bal lai lo. Buluk Democracy a si peng ko rih lai. NLD an chuah zong ah, Constitution hi an thlen khawh lai timi zumh ding tlak an si hlei lo.

Constitution le Democracy tling kan hmuh lo paoh ahcun Kawlram ummi miphun hme mi hna le tlangcungmi nih cun "federal uknak dik" cu kan hmu kho bal lai lo. NCA zong an duhmi hmuh ding hi a fawi lo. A har tuk. An hmuh hmanh ah ca chung lawng ah a um lai i, a taktak a si lai lo. Atu kan constitution thlen hi, a biapi taktak. Hihi aa thlen lo ahcun tlangcungmi hna nih cun hi Constitution ning cun mahte uknak (federal) hi kan hmuh lai timi zumh ding a um lo. Ruahchan ding a um lo.

A pawi bikmi cu Kawlram ralkap cozah nih hin "Federal" timi an tih. Hihi a thatnak an theih fian lo caah siloin an thei ko nanain, an i tinhmi le timhmi taktak cu tlangcungmi hi kan miphun hloh khi a si caah a si ko. Tlangcungmi kan holh, ca, nunphung, biaknak, miphun le kan sining (identity) hi hloh hi, Kawlram hruaitu tampi le ralkap lutlai hna tinhmi taktak a si. Cu an i tinhmi le lungput an thlau hlan ahcun constitution zong an remh kho taktak lai lo. Remh duhlomi an tam tuk rih lai. Cucaaah dothlennak hi hrial awk a thami a si ti lo.

Cucaah Federal uknak hi pek a kan duh lo i, daihnak i thim lo in raltuk tu an i thim i kum 71 ral an tuknak a si cang. Tlang cungmi hi, hi federal uknak a kan pek hlan chung paoh ahcun daih ding hi a fawi lo. Meithal kahnak le dothlennak zong hi a dong kho ding a si lo. A dong lai timi zong ruahchan ding a si lo. Abik in AA, Kachin, Shan le Karen cu an dawng ti lai lo. CNF zong hi an dongh lo ding a herh. Cun tlangcungmi nih dohmi ral hi aa khah caah, mah le mah zong doh ding a si lo. CNF nih AA zong doh ding a si hrimhrim lo. An i doh ahcun Kawl cozah caah hlawknak menmen a si lai.

Nihin ni thil sining zoh tik ahcun, 21st Century Panlong Conference zong hi, ruahchannak a um tuk lo. Zeicatiah tlangcungmi kan duhmi hi an theih ko. An fiang ko. Kawlram caah chiatnak ding a si lo. Thatnak ding tu a si timi zong a theimi nih an theih ko. Daw Aung San Suu Kyi le bang cu a theih tuk lehpek. Hruaitu dang zong nih an theih tuk lehpek. Asinain a kan pe duh taktak lo. Cucaah abikin ralkap hruaitu hna le Kawlram hruaitu cheukhat thinlung ah, tlangcungmi hi a hloh in hloh a kan duh caah hin, a kan peklomi a si ko timi cu a fiang bakmi a si.

Cucaah, U Nu cozah siseh, U Ne Win Cozah siseh, Gen. Saw Maung le Senior General Than Shwe ralkap cozah si hna seh, tlangcungmi hi hrawh le hloh tu khi an policy a si. U Thein Sein cozah a chuak i a tha deuh rua lai kan ti nain, a theipar chuak lo in a dih. Daw Aung San Suu Kyi chan ahcun a theipar a chuak te lai tiah kan rak i ruahchan nain, kum 4 chung theipar chuak lo in a dih ve than. A ra laimi thimnak ah NLD an tlin zong ah Federal uknak kong cu an tlamtlinh lai timi zumh ding a si lo. An tlamtlinh kho lai lo. A ruang bik cu "Constitution" nih a tlaih. Cu nih tlaih ding in an rak sermi kha a si fawn.

Cucaah a ra laimi caan zong ah zei bantuk cozah hmanh chuak sehlaw, Kawlram cozah hi cu  tlangcungmi nih cun zumh ding an si lo. NLD hmanh zumh tlak dirhmun an dir ti lo hnu ahcun, zei party khi dah Kawlram ah kan zumh te hna lai?  U Nu chan in, 2020 tiang ah tlangcungmi nih zumh awk a tlakmi cozah Kawlram ah voikhat hmanh an chuah rih tung lo? Zeitindah a ra laimi cozah zong kan zumh khawh lai?

U.S Coronaviru A Karh Ningcang Ruah Ah Thinphang A Si

Tu chun ni ah U.S i coronavirus a karh ning hi, a zawlomi le sizung phan lo mi le sizung i riantuanlomi nih cun theih khawh ding a si lo. Daithlang pathlorh le virus hi zei rello in um khawh a si. A tu ah sizung riantuan tam ngai an zaw ti a si i, an nih caah cun sizung nichiar kal hi thihnak le nunnak biakhiah bantuk tluk in a har ko. Zeicatiah nihin ni tiang ah, coroanavirus ral an dohmi hi an tei kho rih lo. Ni fatin in mizaw tu an karh chin lengmang rih caah a si.

Kan hnu July thla chuakka ah USA ah covid-19 rungrul ngeimi mizaw thar an karh ning a sang bik cu nikhat ah 45,000 a rak si. A hnu deuh ah 50,000 an rak phan. Nizan ahcun 63,247 phan cang. US kan President nih a mah min thatnak caah "Virus hi kan tei cang. Virus hi 99% cu zeihmanh harnak a pemi a si lo" tiah a ti. Cucu si sehlaw a tha tuk ding a si nain, "A chimmi hi pakhat hmanh an si lo" timi kha a mah White House i virus lei tuanvo latu bik Dr. Anthony Fauci le CDC Director hna chimmi ah a lang ko.

Dr. Anthony Fauci hi Pre. Ronald Reagan chan in a tu President tiang President 6 chung ah US ah bochan bikmi doctor a si. Chonh khawhmi zawtnak lei ah a thiam hngal bikmi le lutlai bik doctor a si. President kip nih minthatnak an rak pekmi a si. Bia dik le biatak a tanh zungzalmi a si caah, President kip nih an duh i, an bochan. Asinain Coronavirus kong ahcun a tu President Trump he hin, an an bia aa kalh lengmang. Rian a tuan ti kho lo. A ruang cu President duhning in bia a chim lo. USA thil sining kha a hmuh ning le a theih ning tein dik tein a chim caah President he an riantuan ning le biachimmi hi aa kalh lengmang nak a si.

Dr Anthony Fauci nih a chimmi cu, Covid-19 hi, "U.S nih hin za ah za in a control kho rih lo. Cucaah nikhat ah mizaw a karh ning hi 100,000 kan phan te kho men" tiah a ti. Cucu White House nih a biachimmi hi an duh bak lo caah, heh tiah an doh. Cucaah President zong he zong bia-elnak voi tampi a um cang. Pre. Trump hi a pawinak bik cu, doctor le scientist tu hi a mah duh ning in biachim hna seh timi a duh. Rungrul kong a theimi doctors le scientist nih a duh ning in an chim lo tik ah, heh tiah a doh hna. Cucaah a tu lio US cozah hruainak hi cu, a pawi taktakmi dirhmun a si. Kawlram NLD cozah hmanh hi Covid-19 kong ahcun a tluk hna lo. Hihi cu biadik a si.


Dr. Anthony Fauci hi, mi za taktak a si i, a chim pehmi cu, "Mizaw hi an karh taktak. Nikhat ah mizaw 20,000 in 40,000 le 50,000 ah an karh. Cucu a let hnih lengmang in a karh. Cucaah a let hnih in na hei arh than ahcun cucu 100,000 a si ko" tiah a ti. Dr. Fauci hi hmuntonmi kum tampi ngeimi a si. Amah nih hin, USA hi August ahcun a tlawmbik ah 140,000 kan thi te lai tiah a rak ti. A chimmi bia hi US hruaitu nih an rak duh lo. An rak el peng. Asinain August thla a phak hlan ah 140,000 renglo kan thi cang. Mifim le a theimi hna bia pawm lo le doh peng hi thil tha lo a rak si.

Amah chan chungah H1N1 a chuak. SARS, MERS le EBOLA an chuak. Atu Covid-19 a si. Thil tam tuk a theimi le hngalmi a si. Amah nih ruahnak a rak pek ning hna in, US cozah nih Covid-19 hi rak control hna sehlaw hi tluk in zawtnak hi a karh hrimhrim lai lo ti a si. Dr. Fauci nih a ti pengmi cu, "Covid-19 hi a karh tuk rih caah, rian on hi a za rih lo. A reuh deuh hi van ngan ta a hau" tiah a ti peng. Sihmanhsehlaw President le State governor tampi nih an duh lo. An el peng. Cucaah tu chun ni ahcun USA hi Covid-19 in a zeiti hmanh in control khawh a si ti lo.

New York Times poll an tuahmi ah mipi nih a ho dah nan zumh deuh Dr. Anthony Fauci maw, President Trump dah? timi an hal hna i, 67% nih Dr. Fauci kan zumh deuh tiah an ti; 26% nih Pre. Trump kan zumh deuh tiah an ti. Covid-19 hi US politics ah buaipi ngai a si cang. Pre. Trump zong hi a tu tiang ahcun, Covid-19 tha tein an control khawh lo mi ruang le zawtnak a karh tukmi le mithi an karh tukmi le amah White House doctor lila Dr. Fauci a dokalh pengmi ruangah, mipi nih an duh lo chin lengmang. Hi tining tein Covid-19 a karh i, rian ngeilomi an tam ko rih ahcun 2020 Election ah tlin lo khawh a si.

Nihin ni ah Covid-19 hi State 36 ahcun 5% in a karh ti a si. State 40 ah a karh lei a panh cuahmah rih. A zual bik cu California, Texas, Florida, Oklahoma, Arizona hna an si. Nihin ni ah a karh cuahmah rih ko.Kan hnu zarh Nilini ah U.S Thlanglei le Nitlaklei hi an karh khun. California, Florida le Texas fonh in, Nilini nikhat chung ah mizaw 30,400 an karh tiah report an tuah. Nai Zarhpini ah Florida State pakhat lawng ah mizaw 15,300 bak an karh. A liamcia ni 7 chung hi, USA ah hin nikhat ah mizaw thar 53,699 cung lengmang an karh ti a si. Zarh hmasatnak in, kan hnu zarh ah hin 17.5% an karh deuh ti a si.

Nai Nikhatni ah U.S ram chungah 61,492 an karh i, a karh tambik a voi hnihnak a si. Texas, Florida le Georgia hi, rian hnu bik kharmi le hawihlan bik on mi an si hna. California zong hi, beach a tam i, khua a lum caah, mipi kha inn ah an i benh kho lo. Hi State pali ah hin, mipi hi hren khawh an si lo. Adonghnak ahcun a zual bikmi state ah an tla hna.

Jacksonville khua hi, May 4 ah hin mizaw 1,011 lawng an um nain June 11 ah 1,770 an phan. Nai Nihnihni ah 12,548 an phan. 2020 Republican Convention tuahnak ding caah Charlotte nih Covid-19 ruangah an cancel caah Jacksonville hi an thim tharmi a si. Hi tining tein zawtnak a karh ahcun convention tuah ruang ah a zual te lai tiah ruah a si. Nai Zarhpini ah Florida State pakhat lawng ah mizaw 15,300 bak an karh caah, a zapite mizaw 291,629 an phan. Mithi zong an karh.

Nihin ni tiang ahcun USA Today nih report a tial ning ahcun State 32 hi Spring lio i zarh khat chung a rak karh tukmi nain, nizan Nihnihni a karhmi hi a sang deuh tiah a ti. Zawtnak a karh bikmi state 22 hna cu: Alabama, Alaska, Arkansas, Florida, Kansas, Louisiana, Missouri, Montana, Nevada, New Mexico, North Carolina, North Dakota, Ohio, Oklahoma, Oregon, South Carolina, Tennessee, Washington, Wisconsin le Wyoming hna an si.

A cheu state cu a cheu khuapi ahcun ICU ihkhun le sizung ihkhun hi an lawng setsai lo ti a si. Voikhatte cu Houston i ICU ihkhun hi 0% a lawng tiah an ti. Cu tluk cun zawtnak fak a tuarmi an rak tam. Hi zawtnak hi tih a nun tuk caah nihsawh ding le daithlan ding a si lo. Mino tete le mi ngandam zong an thi ko. A paralyze mi le sizung chiah hmanh aa theilomi an tampi. Ni 75 zawmi le ni 20 hnu lungfimmi an tampi. Cu tluk tihnungmi cu a cheu cu zei ah an rel bal lo i, a pawi taktakmi a si.

Ohio hna cu hlan ah zawtnak an control khawh ngai nain, rian an van on hnu le lamzulhnak a um hnu in a karh. Kan Governor ruahnak kha an zul duh ti lo. Health Director nu Dr. Amy hmanh aa ban phah. Cucaah zawtnak a karh ciammam i, a tu cu vantawng in kan kai. Cucaah kan Governor DeWine nih "Ohio hi Florida le Arizona state bantuk kan hawih ziahmah" tiah a ti.

June 9 ah hin, Florida le Arizona hi nikhat ah mizaw 1,200 tluk lawng an rak um. A hnu thla khat July 12 ahcun Florida cu nikhat ah 15,300 an phan cang. Arizona cu nikhat ah 3,400 an phan" tiah Gov. DeWine nih a ti. Ohio hi nihin ni ah 69,371 mizaw an si i, 3,683 an thi cang. Hlan ah India hi Ohio nakin an tam deuh tawn i, a tu ahcun India cu 53,370 an zaw i, 2,785 an thi.

An karhnak a ruang aa dang cio nain, an puh cemmi cu (1) Rian tuan tuk on mi; (2) Lock down tha tein tuah lo mi; (3) Lock down lio ah rian on duh ruang ah lamzulhmi; (4) George Floyd thih ruang i lamzulhmi ruang; (5) Social distance zulh lo mi; (6) Minung buut lo dingmi a si ko nain beach an kalmi, party an tuahmi, mibu pumhnak an tuahmi hna le (7) mipi nih hmurhuh huh an duhlomi ruang a si an ti.

Doctor Anthony Fauci nih hin, a hram thawk tein Mask hruk a herh tiah a ti peng nain, Pre. Trump hmanh nih hmurhuh huh a duh lo. Hi ruang hmanh ah an thinlung an i hmu thiam lo. Naite lawng in an ti tuk caah, Pre. Trump nih hin, hmurhuh a hman. Ram hruaitu bik nih an doctor chimmi ngai lo in, hmurhuh a hman duh lo tik ah, a mah a tanhtu mipi tampi nih an i hup duh ti lo. Hmurhuh kong hmanh ah tapaohhmoh an huam cang. Cucaah Presideng hmanh nih a duh lo tik ah, mipi nih a duhlomi an rak tam tuk tiah ti a si. A tu lawng i hruk a thawkmi cu a tlai tuk hringhran tiah an ti.


USA ah nilin le a zual. Covid-19 le a karh chin lengmang rih. Vawlei pumpi ah 13.6 million an zaw cang i 586,845 an thi cang. US ah 3.6 million an zaw cang i, 140,000 an thi cang. Vawleicung pumpi mizaw cheuli cheukhat deng hi USA ah an si. New York ahcun 430,000 renglo an zaw i, 32,495 an thi. Hi state hi mizaw le mithi tamnak bik a si. A tu lio mizaw tambik state 10 hna cu New York, California, Florida, Texas, New Jersey, Illinois, Arizona, Georgia, Massachusetts le Pennsylvania an si. Hi state hna ah hin, minung an tam caah zawtnak zong hi a tam khun ve. Kan nih Ohio hna cu Red Alert (3) ah County 7 hi a kan chiah i, mipi lak kal paoh ah hmurhuh huh ding ti a si. Huh lo ahcun a voikhatnak ah $25 dantat khawh a si cang. A voi hnihnak cu tam chinchin in tat a si.

A pawi tukmi cu hihi a si. USA ah sianginn on a za deng fawn. Sianginn an van on ahcun khuasik a tla chawm lai. Khuasik cu Flu um caan a si. Hi Covid-19 hi Flu caan ah kakuaise a chuah khawh lo i, damnak sii zong tha tein a chuah lo ahcun, USA hi harnak tampi a tong kho te dingmi a si. Nihin ni tiang damnak sii an sermi hna hi, 100% in a thami an si deng rih lo. Kakuaise zong a tha timi pakhat hmanh a chuak rih lo. An hniksak lio lawngte an si rih hna. CDC nih an cohlan cangmi Remdisvir zong hi a tha bak timi a si rih loh. A man a fah tuk fawn caah, insurance ngeilomi caah hman ding hi a fawimi a si te lo men lai.

Covid-19 hi a Coronavirus phun khat a si i, a ci aa dan deuh caah a kong theih a har ngai. Cucaah khamnak si ser zong an i harh. Damnak sii ser zong an i harh ko. Pathian nih dah hi zawtnak hi a lohter ti lo ahcun minung lei kap cn tei awk a har ngaingaimi a si. Scientist le doctors nih Covid-19 khamnak le damnak sii an chuah khawh lo ahcun 2020 khuasik hi zeidek kan lawh cio te hna lai? US Election zong hi zeidek a lawh te lai? Biakinn pumh khawh zong hi zeidek a lawh te lai?

July 21 (Tuesday) ah US ram pumpi ah Covid-19 in minung 1,000 an thi. June thla chuakka in ni nikhat ah minung tambik an thih ni a si. Minung tambik an thih hi April thla ah a si i, ni nikhat ah 2,000 cung sau nawn an rak thi. April in mithi duhsah tein an zor i, May ahcun 1,300 an thi i, June ahcun 800 an thi tiah Reuters thawngthang ah an chim.

Ruak chiahnak truck (San Antonio, July 21)

Kan hnu zarh dongh July 19 ah Nisarih chungah miung 5,200 an thi i, mah hlan zarh ni sarih chung thimi nakin an tam deuh i, mithi tam ah 5% a kai deuh ti a si. July 21 ning ahcun USA ah 142,000 an thi cang. State 21 ah mizaw an karh i, Florida, Arizona le Texas hi an zual bik. Texas State ummi San Antonio khua ahcun ruak chiahnak khan ah ruak an i tlum ti lo caah, truck lianlian an hlan i, a chungah thlikik an thlah i cucu ruak chiahnak ah an hman cang.

Pre. Trump nih "Zawtnak hi a zor lei a si. Tih a nung lo. A mah tein a zor te ko lai" tiah a ti i, mipi lungthatnak tampi a pek hna nain, nihin ni tiang ahcun a zual lei a panh rih. "Hmurhuh zong huh ding a si lo. Hmurhuh huh hi a ral chiat caah a si" tiah Joe Biden zong a rak nihsawh, a rak sawisel len nain, a tu ahcun mipi nih an ti tuk cang caah aa hruk ve cang. "Hmurhuh cu miphun dawt a si" (patriotic) tiah a ti cang. Hmurhuh huh hau lo a timi pawl tampi an zawt caah, a tu ahcun "hmurhuh a herh bak ko" tiah a timi celebrity an tam tuk cang.

President nih "hmurhuh tha a pek lo mi, Covid-19 hi zei a rel lo tukmi le biapi ah a chiah lo tukmi, sipuazi le rian on zawkzawk hi biapi tuk ah a chiahmi, rian on lo lio caan ah tapaih a hmohmi hna tha  a pekmi hna, Governor pawl he rian an tuanti khawh lo mi, Covid-19 testnak tuah zong tha a peklomi le US doctor ah an bochan cemmi Dr. Fauci ruahnak le CDC ruahnak a lak duhlomi hna hi, Covid-19 a karh tuknak le an tei khawhlonak a ruang bik an si tiah mifim tampi nih an ti. Scientist le doctors ruahnak la lo in, a mah duhning in Covid-19 a tawlrelmi hi a pawi bik a si.

Worldomerter tuaknak ahcun July 21 ni ah vawleipumpi ah minung 15 million an lonh cang i, 619,410 an thi cang. USA hi mizaw tamnak bik a si i, tu chun ah 4 million an lonh ve. Mithi zong 144,953 an um tiah an ti. USA dirhmun hi tih a nung taktak rih. Cucaah Covid-19 hi zei rel lo in um ding hrimhrim a si lo. Biatak tein i ven a herh.

Nihin ah USA ah minung 1,100 Coronavirus in an thi chap i, May 29 hnu ah ni nikhat ah mithi an tam bik ni a si than. Thil pawi taktak a si.

Chimh a rak ngai deuhlomi ramkulh paoh hi a tu mizaw an karh ko. California zong hi chimh an ngai lo. Texas le Florida le Arizona zong hi chimh an ngai hna lo. Coronavirus hrimhrim hi zei ah an rak rel lo. Cucaah nihin ni ahcun California hna cu an i chuahsual bak ko cang. New York nakin mizaw an tam deuh cang i, USA ah Covid-19 mizaw tamnak bik No.1 a si cang.

California ah hin, minung 39.51 million an um i, cu chungah Covid-19 an hniksak khawhmi hna hi 6,664,998 lawng an si rih. Tu chun ah mizaw 12, 807 an um caah, an zapite 413,576 nih zawtnak an ngei cang. Minung 7,870 an thi cang tiah July 22 ah Covid-19.CA.gov ah cozah nih an tial. Cheu nga cheu khat tluk lawng ah zawtnak an hniksak hna i, an zapite hniksak ahcun a tam chinchin lai.

Tu chun July 23 ni ah, doctors tampi nih US cozah nih rian hi khar than ding le Covid-19 mizaw thlawp tu hi biapi deuh ah chiah ding tiang in politicians pawl an nawl hna ti a si. President Trump nih Jacksonville tuah dingmi GOP Republican Convention zong tu chun ah a cancel cang. Nihin ni ah Covid-19 zawtnak a um ka in, Covid-19 zawmi sizung kaimi hi an tam bik ni a si an ti.

Nihin ni tiang thil sining zoh ahcun, Virus hi a karh lei a panh lawng silo in, a voi hnihnak nih US hi a kan tawng sual lai maw timi an phang ko. Tu chun nih zawtnak le mithi karh ning ruah ahcun thinphang ngai a si ko rih. Hi tin zei can tiang dek kar kan hlan te hna lai? Khusik hna nih a kan tlak phuat sual lai timi phan a um ko!

Pakistan Ram Ah Covid-19 Ruangah Vanlawng A Tla

Coronavirus ruangah vawleicung ummi lawng an thi lo. Tilawng cung khualtlawng le tilawng ralkap zong an zaw i, an thi. Inn ummi zong an thi i, sizung ummi zong an thi. Khuachung ummi zong an thi i, khual tlawngmi zong an thi. Cu lak ah khuaruahhar cemmi a simi cu, "Coronavirus ruangah Paki

Motor mawngh lio ah biaruah tuk a tha lo. Hnacheh tuk a tha lo. Telephone chonh tuk zong a tha lo. Thluak a pial kho. Khuadang ruah sual khawh a si. Cucu "distract" ti a si "Lungthin pial sual" timi a si. "Lungpial sualmi motor mawngmi" ruangah USA ah hin khawndennak le thihlohnak tam tuk a chuak cang ti a si.

Khuaruahhar ngai a simi pakhat cu naite May 22 ah Pakistan ram Karachi khua i, vanlawng Airbus
A320 timi a si. A320 cu Lahore khua in Karachi ah a rak zuangmi a si.


anlawng a tum lio bak ah hin, a paw le vanlawngbual aa hnurmi ruangah meicil a chuak thluahmah ti a si. Vanlawng hi vawlei a phak hnu ah cungah zuan than aa tim nain, a tlai tuk cang caah, a zuang kho ti lo i, minung umnak area ah a tla. Vanlawng riantuanmi hna le khualtlawng an zapite 99 aa citmi an si i, 97 an thi; minung pahnih-ngakchia nu te le pa pakhat-lawng vanlawng rawkmi chung in an chuah hna. Vanlawng cu mei in a kang dih. Vawlei ummi hma an pu i, pakhat cu a hnu ah a thi. Minung ruak cheukhat cu lak awk zong an tha lo. An i rawk dih. Minung zapite thimi 98 an si.

Karachi airport ah a tum lio le meici a chuah lio

Pakistan ram vanlawng lei tlaitu Ghulam Sarwar Khan nih "Vawlei in vanlawng chaktlaitu (controller) hna nih pilot kha, "Nan zuan ning a sang tuk. Airport nan phak deng cang" tiah voi thum bak ralrin an pek nain, a ngai lo. A ruang cu "coronavirus kong an caih caah a si" tiah a ti. 

Pilots Captain Sajjad Gul hi vanlawng sau ngai a mawng cangmi hmuhtonmi tampi a ngeimi a si i, "ka tumter khawh ko lai" tiah a van leh hna. Cun "coronavirus kong cu an caih than" tiah a ti. Coronavirus nih cun vanlawng a tlakter lo nain, coronavirus ruangah vanlawng a tla ti khawh a si. Coronavirus hi rak um hlah sehlaw, buai tuk zong in a kong caih awk a um hnga lo. Coronavirus nih cun kan vawleicung hi lamkip in sunghnak a ka pek ko.  

Coronavirus kong buai ngai in bia an i ruah caah, pilot nih vanlawng a tum lai ah vanlawng ke thlak a philh sual. Auto pilot zong nih "vanlawng ke thlak na philh" tiah a chim ko nain, zeirel lo in a um i coronavirus kong cu an caih thiamthiam a ti. Mr. Khan nih a timi cu, "Pilot hi a thiam tukmi a si caah aa zuum tuk sual ee" tiah a ti. 

Airport an van tum tikah, a ke a um ti lo. Vanlawng cu a paw in a lawn cang. Cuaah kaiter an i zuam nain engine pakhat hnu pakhat an i rawk cang i, a kai kho than ti lo. Cu ti cun minung umnak sang ah a van lan i, inn a va pah. Vanlawng hi a seh le a chunglei tlamtlinlonak zeihmanh a um lo ti a si.

Vanlawng hi vanlawngbual in nautical meng 10 a hlatnak a phak tik ah hin, a tlawmbik ah pe 2,500 niam ah phak ding le a ke thlak ding a si cang nain, pe 7,200 ah a zuang lio ti a si. 

Khualtlawngmi tam deuh cu Karachi ah a ummi chungkhar tlawn ah a kalmi an si. Covid-19 ruangah thla hnih chung innchung ah an i erh hna i Eid al-Fitr timi Muslim puai ah kalmi an si ti a si. Chungkhar ton ruah a kalmi an si nain, ngaihciat nak tu in an nunnak a liam hna. 

Airbus a va tlak lio

Nihin ni ah Paskistan cu Covid-19 in minung 253,604 an zaw i 5,320 an thi. Pakistan a tu lio ah Covid-19 zawtnak a tam bikmi 12 nak ah a um. 

Karachi airport ah hin a tu lawng vanlawng a tla lo. 2010 ah a rak tla bal i, minung 152 an thi. 2016 ah vanlawng engines pahnih a kang i minung 48 an thi than. Pakistan Aviation minister nih a chimmi cu launak chinchin a si. "Pakistan ram i vanlawng mawngmi 40% cu license a lem in mawngmi an si" tiah a ti. License a ngeimi pilot mawnghmi hmanh tihnung va si kaw, license lem  ngeilomi vanlawngmawng mawnghmi vanlawng cit cu zeitluk tihnung dah a va si hnga? 

A himmi hna pahnih-ngakchia nu te le hi pa lawng hi an him

Vawleicung cu khawika paoh thihnak a si ko. A bik in vanlawng le motor ah thih a tam khun. Cucaah motor mawngh tik zong ah, hnachet tuk le driver hna lungtuai viar in, biaruah lo ding  a herh tuk. Zeicatiah minung kutke, mit le hngalhnak hi thluak nih a chak a mermi a si. Thluak kha a buai tuk ahcun mit le kut kha, thawngthanh a tlolh khawh i, fawi tein accident hi tawn khawh a si caah, motor mawngh lio ahcun hnachet tuk le tlawkbur in um lo a tha. 

A230 pilot zong hi hawi he hnachet tuk in bia rak i ruah hna hlah sehlaw, mah babtukk accident zong hi an tong lo men ko lai. Zeihmanh va si sehlaw, hi Airbus A320 accident ruangah minung 98 nunnak a liammi cu sungh le zatlak taktak a si. 

Bible nih "Hi vawlei hi cu kan khualtlawnnak ram a si" tiah a timi hi a rak dik tuk. Mi tampi cu khualtlawnnak in mah khua le inn phan ti lo in, zungzal kan khua tu ah va lanh colh a si tawn timi kha, Karachi vanlawng accident nih a fianter ko. 

-------------------------------

Zohchihmi ca

1. Pilots Discussed Coronavirus, Ignoring Alerts Before Pakistan Crash, Officials Say

https://www.nytimes.com/2020/06/24/world/asia/pakistan-plane-crash-coronavirus.html

Thihnak Nelrawn

Tangnga ka kai rak kai ka in ka uar bikmi subject pakhat cu "Geography" hi a si. Cu geography ahcun vawlei muihmai umtuning, tiva le horkuang, fingtlang, tupi, thetseram, thingram kong, khua, lamsul, ramri, khuacaan le rili kong tiang in kan rak cawn. Ram kip minung an ram sining le pawcawm kawlhawl ning zong kan rak cawn.

Cu lak ah ka thinlung a ka hlang cemmi pakhat cu "vawleicung ram a lin bikmi le a kik bikmi; a thuk bikmi rili le a sang bikmi tlang" tibantuk "a bikbik" pawl hi ka rak uar ngai. Cu lak ahcun kan rak cawnmi pakhat cu "vawleicung a linhnak bik" timi hmun kong kan rak cawng. Cu lio ah a linhnak bik timi hi, Africa hlah maw a si rua lai ka rak ti nain, Death Valley timi USA tu hi a rak si timi kan rak theih tik ah, ka khuaruah a har ngai. A ruang cu USA cu a kikmi ram ah ka rak ruah caah a si.

Thihnak Nelrawn

USA hi a kauh caah thil a tling tuk. A linh tuknak zong a um. A kih tuknak zong a um. A rawnh tuknak le tlang a san tuknak zong a um ve. USA ram hmuh ah hin, Pathian thil siam a tlin khunnak le a that khunnak le USA hi Pathian nih "a rak sersiam hringhran ko" timi hmuh khawh a si. An ram hi a rak tha tuk i, Thihnak Nelrawn timi hman hi, a rak tha tuk rih.

Vawleicung ah a linhnak ram tampi a um. Africa te hna, India le Pakistan te hna, Middle East te hna hi an si. Asinain a linhnak bik hmun taktak cu Death Valley timi hi a si. Death Valley timi a sullam cu "Thihnak Nelrawn" timi a si ko. Hi hmun hi, a linh tuk caah, "minung thih khawhnak tluk in a linh caah thihnak nelrawn" tiah min an sakmi a si.

Thihnak Nelrawn timi Death Valley

Thihnak Valley cu zeitin dah a si?

Thihnak Nelrawn tiah min an saknak hi a ruang hi tin a si. Ram zohtu (pioneers) pawl hi, 1849-1850 ah hi ka area ah an rak tlau. Khuasik a si. Harnak fak tuk an tong. Kan thi dih rua lai tiah an rak ruah. Hi nelrawn hi kan thlanmual pei a si ko lai hi tiah an rak ruah. Cucaah Thihnak Nelrawn tiah min an sak. An mah lak ah pakhat lawng a nunnak cu a rak liam ti a si. Cucaah Thihnak Nelrawn tiah min an saknak a si.

Thihnak Nelrawn aa dawh tukmi hmun a si. A min rup in tih zong a nung taktak. Hi Thihnak Nelrawn hi, California Nichuahlei ummi Mojave Desert chaklei ah a um. The Great Basin Desert ramri ah a um. Hi hmun hi, vawleicung ah a lin bik timi hmun pakhat a si. Middle East le Sahara thetseram hna he hin, a lin bik timi hmun a si.

Rili in a san              : -282.2' a sang (Rili nakin a niam deuh tinak a si)

A kauh                       : 3,000 killi meng (7,800 km2)

A niamnak bik hmun: Badwater Basin

A linh bikmi degree:   56.7 C (134.06 degree F)

Thihnak Nelrawn hi tih a nunnak bik thil pali a um. A linh tuk caah thih khawh a si. Cun khuasik ahcun a kih tuk caah thih khawh a si. Cun tlang nih an kulh caah ruahlo pi in ruah a tuh tuk caan ah tilian in thih khawh a si.

Thihnak Nelrawn ah hin, minung tlawmte an um. Riantuanmi an si. Khua a hmunmi pathum lawng a um. Cu hna cu Stove Pipe Wells, Furnace Creek le Scotty's Castle timi an si. July 10, 1913 ah hin, hi Furnace Creek ah hin thli a linh hi degree 134 degrees a rak phan. Cucu vawleicung ah a lin bik timi record a si. 212 F ah tii hi a tlok i, degree 134 ahcun tii hi a lum tuk cang. Tonngh ngam a si ti lo. Hi hmun hi kum khat ah minung 1.2 million nih an va len lengmangmi hmun a si. Hotel zong a um i, rem tein riah khawhnak a si.

Hi hmun hi a linh tuk caah, nizan Rinni zong degree 124 F a phan ti a si. A ra laimi zarh zong hi a lin taktak lai ti a si. CBS News nih report an tialmi ah, nai Zarhpini ah Death Valley i Furnace Creek khua a linhnak cu degree 128 F a phan i, vawleicung pumpi ah 2017 hnu ah a linh bikni a si tiah an ti.  2015 in 2019 tiang hi vawleicung ah a linh bik kum hna an si i, 2020 hi a linh bik kum a si te men lai tiah ruah a si i, Thihnak Nelrawn zong hi a lin chin lengmang ko lai.

Oasis timi cerh tiput umnak ah riahnak ah khua zong an um ve

Thihnak Nelrawn ah hin, saram a nung khomi an um ve thiamthiam. Cu hna cu jackrabbits, thetseram chungchep, chuckwalla timi a vakmi saram, sidewinder rattlesnake timi a si a a tak tukmi rul hna an um. Fangs timi a ha a har taktak i a si a tak tukmi rul zong a um rih.

Thihnak Nelrawn hi, a thuk tuk i a pawng ummi tlang sangmi cu pe 9,000 hna an sang. Thli le ruah nih a pawng hrawng vawlei le lung a ziah peng hna i, nelrawn ah vawlei dip a kalpi hna caah, a nelrawn hna cu vawlei vor nih a chilh pah ve. Hmun cheukhat cu a thuk chin lengmang i, tlang zong an sang chin lengmang ve ti a si.

Thihnak Nelrawn hi a linh tuknak a ruang cu ruah a hmuh lo caah a si. A ruang cu tlangthluan sangsang pali nih an kulh i, ruah an phenh caah a si. Cu thlangthluan hna lakah Sierra Nevada le Panamint Range timi hna an i tel.

Oasis timi hmun ah hotel thatha zong an um

Hi tluk linhnak hmun ah tichuak Oasis timi zong tampi a um ve

Rev. Dr. Robert G. Johnson innchungnu thih lio ah ruak thlah ah ka kal ve. Hi hmunhma cung hrawng in kan zuang i, a rocar ning hi chim awk a tha lo. Thingram zong hei hmuh awk a um bak lo. Meng tam tuk chung hi, thingram a um bak lo. Khuaruahhar in a kawng.

Hi hmun hi, khuasik tlaklai le thal chuakka ah tlawn a nuamh bik lio caan a si. USA ah a linhnak bik le a niamnak bik hmun pakhat le aa dawh bikmi hmun pakhat a si caah, tlawn le va zoh a phu ngaingaimi hmun a si.

A min ruah ahcun tlawn ngam ding hmanh a si lo. Tih a nung i tuksapur a si. A min ah Thihnak Nelrawn timi si ko hmanh sehlaw, minung tampi nuam an cennak hmun le an i nuamhnak hmun a si ko caah, nang zong nikhat khat cu phak va zuam ve law, na ngaichih lo men ko lai!

--------------------------------------------

1.  Death Valley Sets record for planet's hottest temperature in years-and the heat wave is forecast to spread

https://www.cbsnews.com/news/death-valley-hottest-temperature-record-heat-wave/

U.S Nilin A Zual Chinchin Lai

Vawleicung khuacaan a um chin lengmang timi hi voi tampi ca ka tial cang. Laimi zong nih, kan umnak cio in hihi biatak tein kan ruah a herh. A bik in politician le hruaitu hna nih tuaktan khun ding a si. Cozah nih "pawngkam kilvennak" hi biapi bik ah chia in, budget chiah in zuam a herh cang. 

Vawleicung khuacaan hi a chiattertu cu minung kan si. Vawleipumpi lumnak timi zong hi minung tuahmi (man made) ti a si ko. Tu zarh USA cu a lin ngaingai. Kan umnak Ohio hmanh a lin ngaingai. Vokhat cu degree 96/97 a phan. A lin ngaingai i, celh a si lo. Khatlei ah Coronavirus zawtnak karh a si i a cheu cu harnak tampi an tong. 

USA states tam deuh cu nai zarh cu an lin viar. Nichuahlei Atlantic Rilikam Gulf Coast in nitlakei thetse ram tiang in an lin dih. Khuapi chung ah linh a zual ngaingai. Dallas-Fort Worth area cu degree 106 a phan lai ti a si. Texas in nitlaklei thetse ram hrawng ahcun degree 120 a  phan lai ti a si. Hi tining tein nikhua linh hi a kai ahcun 2100 ahcun Dallas hrawng hi nun a har ngaingai te lai ti a si. 

US nitlakthlanglei hi a linh tuk caah, tu kum hi a linh bik kum a si lai ti a si. Tuscon, Arizona cu tu chun Zarhpini hi degree 113 a lin ti a si. Phoenix cu 116 a si i, Las Vegas cu 110 a lin. Hi tining tein ni a linh chin lengmang ahcun, Phoenix hrawnghrang zong hi 2050 ahcun nun a har ngai lai ti a si. 

Nizan ah vawleicung a linhnak bik Death Valley cu degree 124 a phan. Death Valley hi vawleicung ah a linhnak bik a si i, voikhat cu degree 134 a rak phan. July 10, 1913 ah Death Valley hi degree 134 a rak lin bal ti a si.  Death Valley hi California Nichuahlei ah a ummi a si. Ngandam lo mi, ngakchia le tar cuh luh ah ralrin taktak a haumi hmun a si. A linh tuk caah an thi sual lai ti an phan caah a si. 

Vawleicung a linhnak bik hmun "Death Valley" 

A linhnak lei kong ruahnak petu hna nih, Texas chung vialte le Louisiana chung viale ngacha le Mississippi ram tam deuh, Alabama, Oklahoma le New Mexico ahcun ralrin taktak a hau tiah ralrinnak ca an chuah. Nizan ah Albuquerque cu nizan ah degree 101 a sa i Oklahoma u 106 a sa. Roswell, New Mexico cu degree 111 a lin. Amarillo te hna zong nizan ah degree 109 a lin i, Amarillo in nichuahchaklei meng 40 hlatnak ummi, Borger cu degree 116 a lin. Amarillo in nihcuahlei ummi Oklahoma city cu hmun khat ahcun degree 120 a piah ti a si. 

US Nichuahthlanglei pawl zong hi, degree 90 cung deuh lawngte a si. Jackson, Mississippi, zong degree 109 a lin. New Orleans cu 110 a si. Mobile, Alabama cu 114 a si. US ah hi ti a linh hi a um theng bal lo ti a si. A linh caan zong a sau tuk ti a si. Linhnak kha a san tik ah, a lumnak kha a va sang chinchin i, minung thih khawh a si. USA ah hin, kum chiar in nilin ruangah minung 600 cung lengmang an thi ti a si. Lihnak ruangah a chuakmi Heat Stroke timi tihnung taktak i, mino tete zong thih khawh a si caah, upa le ngakchia le damlomi lengchuah ralrin a herh. 

Kan umnak Columbus, Ohio hna cu a kihnak ram a si nain, nai zarh cu 90 cung deuh lawngte a si. Nai Nilini ah Buffalo, New York cu Canada ramri ummi a si i, a kihnak khua a si nain, nai Nilini cu degree 98 a phan ve. 

USA cu zan ah tlawmte thli a kih caah aa zia deuh. Kawlram bantuk cun a si deuh lo caah, minung caah in khawh ngai a si. Kawlram bantuk in chun he zan he a thli lum sehlaw a celh celh a si hnga lo. A ra laimi zarh zong hi, USA khua tampi cu a lum taktak lai ti a si. A tanglei khua hna hi, hi tluk in an lin lai tiah an ti.

Hi khua pawl hi a ra laimi zarh ah hi tluk in an lin lai

Khatlei ah thin a phangmi cu, ram meikangh hi a si. Nai cikua hmanh ah, Arizona, California, Colorado le Florida ah an kang ngai cang i, ram meikangh hi phan a um taktak. 

Khuacaan lei thiammi nih an tuak tik ah, vawleipumpi hi a lin chin lengmang ti a si caah, 2020 hi vawleicung ah a linh bik kum a si te kho men tiah an ti. Kan chim cia bantuk in vawleipumpi linhnak cu Carbon Dioxide ruangah a si bik i, cucu a ruang cemmi motor le sehzung khu nih a chuahtermi a si. Cucaah vawleicung rumnak le thanchonak timi lila hi vawlei hrawktu an rak si than. Minung kan karh chin lengmang i, motor le sehzung a karh chin lengmang. Cucaah vawleicungpumpi lumnak hi, nikhat khat cu kham khawhlo in a lum te lai i, minung nunnak hi a har te ko lai ti a si.

July 13 ni i US nilinh ning hi tin a si

Nika hi minung kan nunnak caah a herh bakmi a si. A um lo cun a si kho lo nain, kan vawleicung pumpi minung hi khuacaan kong le pawngkam zohkhenhnak kong ah biapi kan ruah lo ahcun, Nika linhnak lila tu hi, ka vawlei rawhtertu a si te ko lai tiah tu chan scientist tampi nih an ti lengmang.

Kawlram khuapi a simi Mandalay, Yangon, Naypyidaw, Monywa, Minkyan, Pakoku le Kalaymyo te hna zong hi an lin chin lengmang cang lai. Cu tikah tii zong a har chin lengmang cang lai. Lai Tlang zong a lin chin lengmang ve lai. Cerh le tiva tii tampi a zor te lai. Cucaah hmailei khuacaan kong ah, cozah nih biatak tein timhtuahnak an ngeih a herh. Budget an chiah i, an i zuam a herh cang. 

Cucaah minung pumpak le chungkhar in siseh, a bik in cozah hruainak in vawleipumpi lumnak hi doh a herh. Cu dohnak ding caahcun motor khu le sehzung khu tam tuk chuak lo ding in zohkhenh a herh. Khatlei ah thingkung tam taktak in cin a herh. Vawlei lawnnak kip, lamkam, innpawng, sizung, sianginn pawng, certual pawng tibantuk vawlei lawnnak paoh ah, thingkung khat tein kan cin ahcun, vawleipumpi lumnak hi kan doh khawhmi a si.