Nawlngaih Cu Thluachuahnak

Pathian nih a sermi minung hi, thluachuah pek a kan duh. Thluachuahnak peknak ding caah, zulh ding a phungbia hna hi, Israel mi a rak pek hna. An zulh ahcun thluachuah hmuh ding le an zulh lo ahcun thluachuah hmuh lo ding in, Pathian bia a kamh hna. Cucaah Nawlngaih cu thluahchuahnak a sinak le Nawl ngaih lo i a theipar cu tluachuah hmuhlonak a sinak vialte kha Deuteronomy 28 ah tling tein kan hmuh.

Minung cu sualnak kan i ngaichih i, Jesuh cu ka Bawipa le khamhtu ah a pawmmi paoh cu khamh kan siko lai. Vanram ah kan kai ko lai nain, nawlngaihnak hi kan nunnak ah a um lo achun, hi vawleicung ahcun thluachuahnak le lunglawmhnak cu kan ngei kho hrimhrim lai lo. Thluachuah hmuhnak ding caah, Pathian nawlngaih hi a rak herh taktak.

Cu Pathian nawl a ngaimi cu, vawleicung upadi zong hi zulh le nawlngaih hi Pathian nih a kan duhmi a si. Cu nawlngaihnak cu, pumpak caah thatnak a si. Chungkhar caah thatnak a si. Bu le khua caah thatnak a si. Ram le miphun ca thatnak a si. Cucaah Pathian zummi paoh cu, thatnak tuah hi kan rian bak a si. Voikhat lawng tuah a za maw? Za hlah. Nikhat lawng tuah a za maw? Za hlah. A zungzal tein tuah dingmi le cu thatnak tuah cu bat lo ding hi Cathiang nih a kan cawnpiakmi a si.

Thatnak tuah kha ba hlah u sih; kan ngol lo ahcun a theipar kan zun caan kha a phan ve te ko lai (Gal 6:9)

Thatnak tuah hi, ban ding le ngol dingmi rian a si lo. Thih tiang tuah peng dingmi an si. Hi thatnak kan timi hi, a kau tuk i Nawlbia 613 va zulh zong aa tel ko lai. Cu thatnak tuah dingmi chung ah a biapi taktakmi cu, upadi zulh le "cozah uktu hna nawlngaihnak" hi a si (Rome 13:1). Pathian nih nih a nawl ngaih hi a kan duh i, ningcang tein nung hna seh timi hi a duhmi a si.

Pathian nih hin vawleicung ah thil ningcang tein a kal khawhnak ding caah, hruaitu hi a rak chiah hna. Hruaicu chia le sual zong an um ve ko lai. Thil tha lo a chimtu le dohkalh a haumi hruaitu zong an um ve ko lai. Asinain USA bantuk Democracy ram tha ah hin, cozah uktu hna nih an tuak an tuak I, a herh an timi thil hi mipi nih zulh le an nawl ngaih ding hi, mipi kan rian a si. A bik in Khrihfa kan rian a si.

Nihin ni hi Coronavirus nih Noah buanchukcho bantuk in kan vawleipumpi harnak a kan pek lio caan a si. Hi lio caan ah Patian duhnak kan kawl zong a herh. Kan mah pumpak le chungkhar ralrin zong a herh. Kan Khrihfabu, kan sang, kan khua le kan state le kan umnak USA ram kan himnak zong ruah a herh lio caan a si. Hi lio caan ah, Pre. Trump cozah nih siseh, State cozah nih siseh mipi zulh ding phung tampi an ser. Hi phung hi kan zulh cio [hrimhrim] hi a herhmi a si.


Covid-19 nih USA ram pumpi ah 3.3 million minung rian lo in a umter cang. Nihin ah 143,000 renglo an zaw. 2,5000 renglo an thi. New York  lei hna cu harnak nganpi tangah an um. Sianginn tam tuk an khar. Sehzung tam tuk a khar. Hotel tam tuk a lawng. Restaurant tam tuk an khar. Cozah zung tam tuk an khar. Sekhan le minung umnak deuh paoh cu an khar hna. Vanlawng hmanh a zuangmi an tlawm cang. Airline tam nawn aa rawk ding in an um. Chim cawklomi buainak USA a um lio ah, cozah nih upadi an chuahmi hi kan zulh cio a herh.

"Pathian nih a kan umpi ko lai" timi zumhnak menmen in Pathian min bochan in, nawlbuar ding a si lo. Nawl zulh ding tu hi, Pathian duhmi a si."

Upadi hi ngandamnak lei tuanvo ngeitu nih ruahnak an pekmi hna chung in chuahmi phung a si. Tam tuk a um i tial cawk ding a si lo. A biapimi cu "social distance" timi a si i, naih tein um lo ding ti khi a si ko. Cu zong ahcun "essential le nonessential" timi "tuahlo awk thalo a herhmi le a herh tuklomi" ti khin an then. Tuahlo awk thalo cu tuah khawh a si. Eidin cawk, sizung le sekhan kal, riantuan kal, mah le lawng lamlen, mah te lawng tlik tibantuk hi tuah khawh a si.

Social distance ah a biapimi cozah khammi cu:  "Mipi tampi ton lo ding; pe 7 tang naih ah um lo ding; minung 10 cung i but lo ding tiah upadi an chuah. April ni 30 tiang President nih nawlbia a chuah. Hihi USA rammi kan himnak ca a si i, a herh i a tha mi thil a si. Cu lo ahcun zawtnak a karh sual ahcun, sizung lei ah doctors le nurse te zong nih a kan zoh kho lai lo. Sizung nih mizaw a kan tlum lai lo i, mithi tampi um khawh a si.

California beach i Spring break kalmi pawl

 Cucu mipi zong nih zulh a herh. Church nih zulh cio ding a si. USA hi Democracy ram a si caah, an Democracy hi hman zia an thiam lo. Cucaah nawl an zulh lo tik ah, hi ram ah hin harnak a chuak kho taktak ding a si. Nihin ni ah California le Florida tibantuk Beach ah ngaknu tlangval nih "Stay-at-home" timi innchung ah um ding timi nawl an zul lo. Minung tam tuk an i nuam menmen. Coronavirus zong zei ah an rel lo. President le cozah phung zong zei ah an rel lo. California zong an cozah nih "Inn um ding" upadi a chuah nain Beach ah tawr in an kal. A kalmi tam deuh hi sianngakchia an si.

A cheu cu an daithlan ruang ah mipi sin an kalnak beach an kalnak ah, coronavirus a ngeimi hna an um. Ngaichih vai an bar. Zawt hlan ahcun coronavirus hi zei an rel lo. Capo hna an saih men. Kan mah Ohio ramkulh i, Mirang tlangval pa pakhat cu, "If I get corona, I get corona" a ti le zeipawi lo taktak in capo in a chim men ko. A hnu mizaw an karh tik ah le a chimmi bia cu, media ah million nih an zoh tik ahcun  "sorry" tiah a ti ve than. Cu ti bantuk in, nawl a ngailomi mino le ngaknu tlangval hi an tam kho taktak.

USA zong hi, lungthin aa uk kho lo i, nuamhnak nih a ukmi i a mawnghmi College siangngakchia an rak tam tuk. Nulepa nih tahpi phu an si. Mirang zong hi a hrutmi an rak tam tuk. Chimh ngai lo le a sualmi an rak tam tuk ve. Nuamhnak nih an nunnak a uk i, zeidah a cang lai timi a ruat lo mi an rak tam tuk hringhran. A tanglei Coronavirus kong i nawlbuarmi zong hi zoh hna law, ningcang tein khua an sa hna lo. Hi lak ah a zaw cangmi zong tampi um hna sehlaw theih lo a si.

Hi bantuk in USA cu Democracy min in, chimh ngailomi le nawlbuarmi an tam tuk caah, Covid-19 a karhnak a ruang bik a si. Tuluk cozah nih mipi an control ning he cun, van le vawlei in an i dang. Cucaah Tuluk cu chikhatte ah a karh tuk nain, an control khawhnak a si. USA ahcun beach le a tam meisei. Nawlngai lo le an tam meisei. Cucaah Covid-19 kham ding hi a fawi lo. A mah tein a thih caaan dah a phak ti lo ahcun, tam taktak zawt khawh kan si ko hna.

"If I get corona, I get corona" tiah a timi pa Spring Break an i nuamhnak.  

Zuding, saein, ngaknu tlangval le rilikam kalmi aa nuammi hna cu zeiti awk an tha lo. Night club le bars hna kalmi cu zeitiawk an tha lo. USA ah hin, nihin ni ah chimh khawhlomi minung hi an rak tam taktak ko. Lungrawk khi an si. An Democracy hi a siloning in a hmangmi an tam tuk. A cheu cu Beach kal zong thloh khawh an si lo. Mibu um zong thloh khawh an si lo. Lenvah zong thloh khawh an si lo. Va tlaih awk ngaingai le a si kho fawn lo. Cucu Democracy a that thlu lonak a si ve.

Tuluk ram cu Communist an si caah, "leng nan chuak lai lo" an ti hna ahcun an control khawh ngai. Aa erh lo mi cu cai taktak in an dan an tat hna. Cucaah minung hrimhrim an chuak ngam lo. Wuhan khua i coronavirus zong fawi deuh in an tei khawhnak a si. Si, hmurhuh, hriamnam le herhmi tam tuk an ngeih caah, coronavirus zong fawi deuh in an tei khawhnak a si.

Spring break i Florida beach kalmi pawl. Covid-19 an ton rih lo caah an i nuam ngai rih ko hih!

Spring break kalmi tlangval le ngaknu chimh an nawl a ngaihlomi cu um ko seh law. Khrihfaupa le pastors te tal nih cun nawl ngaih ding a si. Pastor cheukhat cu nawl an ngai ve hawi lo.

Nai Zarhpini ah Tampa, Florida ah "Stay-at- home" (Innchung ah um ding) timi upadi an chuah ko bu in le pe-6 hlat ah um ding timi "Social distance" upadi an chuak ko nain, Pastor pakhat nih pumh zong cu a herhmi a si (essential a si) tiah a ti i, voi hnih minung tampi a pumhpi hna. Pathian min in nawl a buarmi hi a palh tiah na ruat dek maw?

Palik zong an ra i, an tlai hna lo. Asinain, Nikhatni ah an pastor Pastor Rodney Howard-Browne cu, upadi buar ruangah an va tlaih. Cu Khrihfabu min cu "The Rinver at Tampa Bay Church" ti a si i Pentecostal Church an si. Pastor pa ca zong ah hin, thla kan campiak a herh. A cheu nih a raltha, Pathian aa bochan an ti men lai nain, a tu lio upadi cu hi bantuk zawn ah zulh cio hi a tha deuh.

Pastor Rodney Howard-Browne

Cozah nih a diklomi le a thalomi upadi hna an ser ahcun buar ding a si ko. Kawlram ralkap cozah chiakha nih Buddhist vial pumhter i, Khrihfa i pum hlah u timi upadi hna a rak ser piakmi phun belte kha cu dohkalh ding a rak si taktak ko. Asinatin a tu bantuk ngandamnak he aa pehtlaihmi Pre. Trump le State cozah kip chuahmi upadi hi kan buar ding hrimhrim a si lo.

Ka dang zong ah i pum hlah u an ti ko naih, a pummi tete an um pah ti a si. Louisiana Ramkulh, Baton Rouge khua Apostolic Life Tabernacle Church an pastor, Pastor Tony Spell zong, an ramkulh nih minung 50 cung nan i bu kho lo timi upadi a buar caah, paohmah (6) in taza an cuai. An nih hi Evangelical church an si.

Apostolic Life Tabernacle Church

A liamcia zarh tampi chung hi, minung 400 leng kai a pumhpi hna. Nai Zarhpini ah minung 1,000 an i pum. "Pastor pa nih Online cun tipil zong kan pek khawh tung lo. Kan i pum ko lai. Kan bang lai lo" tiah a ti. Taza an cuai hnu, nizan Nihnihni ah minung 400 a pumhpi rih hna. Pumh hi kan ngol lai lo. Kan i pum rih ko lai. Pe 6 hlat ah kan dir i, lengah kan tuahmi a si ko" tiah a ti. Asinain a chung minung cu an kut an i tlai. An i tawng ko ti a si. Hi pastor zong an tlaih ve cang. Nawlbuar hi, a ho ca hmanh ah a tha lo. Pathian min in nawl buar zong thil tha a si lo.

Pastor Tony Spell

USA hi mah bantuk in chimh ngailomi ngaknu tlangval an tam tuk. Cun biaknak hmanh zong cu, Pathian bia a silo ning in aa tlaih sualmi an tam tuk caah hin, Coronavirus zong hi an kham kho ti lo. Cucaah tu zan ahcun thla khat chungah minung 100 in 188,713 an phan cang i, minung 3,896 an thi cang. Thlanglei Korea zong ah, biaknak bu pakhat Tuluk ram an va tlawnnak in kum 61 minu a zaw le cuticun Korea ram ah a chuah ve nak a si tiah an ti. An pastor pa zong taza cai in an cuai ve. A nih le bang cu, "lainawn hmuh" in an cuai hna.

Midang chimh an ngaih lo hmanh le nawl an buar hmanh ah, Pastor le Khrihfa-upa tal nih cun nawlngaih hi a herh hringhran ko. Zeicatiah a tu lio, hi tluk tihnungmi caan lio ah hin cozah uktu hna ruahnak le nawlbia hi buar lo te i umnak in, cozah hi an nawl kan ngaih le ram caah thiltha kan tuah cio hi, zumtu dirhmun a si.

Cucaah "Krihfa kan simi hi, Pathian min in nawlbuar ding ca a rak si lo. Nawl zulh ding ca tu a rak si deuh." Cu nawlngaihnak cu kan zapite caah thluachuahnak a si.

---------------------------------------------------

Zohchihmi ca

Nawlbia ngai lo in pumhnak a tuahmi hna kong rel ding cu a tanglei website ah a um.

1.

 https://www.msn.com/en-us/news/us/an-evangelical-pastor-who-was-charged-after-holding-in-person-church-services-says-he-doesnt-like-livestreams-because-he-cant-touch-parishioners/ar-BB121Sa3?ocid=spartandhp


2. https://www.nytimes.com/2020/03/30/us/coronavirus-pastor-arrested-tampa-florida.html

COVID-19 Kongah "Cawpi Zun Din le Samfa Hang Din"

Coronavirus kong he pehtlai in, vawleicung ah thawngpang a tam kho taktak. A dikmi he diklomi he a tam in a tam tuk. Cucaahcun minung nih mah tein tuaktan tuaktan i, zumh ding le zumhlo ding hi tha tein thleidan thiam a herh.  Zumh lo ding cu zumh ding a si lo. Catialtu nih cun a duhmi paoh a tial ko lai nain, a reltu hi a si kho le si kho lo ruah bu tein, lungfim tein um a herh. Mirang phungthluk ah, "Mi chimmi paoh na zumh ahcun na liang a thawn a hau" an ti. Chim duhmi cu, "Mi chimmi paoh zumh ahcun, phurh le tuar khawhnak ding caah, thilrit phurh khawh a hau" tinak a si.

Coroanavirus ruang ah nihchuah le ningzak thil zong an um chuak hna. Biaknak in politics tiang a buaimi tampi a um. WHO nih "Covid-19" tiah min tha tein an sak ko nain, White House nih "Wuhan virus le Chinese virus le Chinese disease" tiah an timi ruang ah USA le Nitlaklei ram ah Tuluk le Asian huatnak a karh ti a si. Tuluk le US karlak ah remlonak zong a kaiter deuh. Cu tluk tiang in Coronavirus nih buainak a chuahpi.

Vawleicung ah hin, raltuknak a um ti le zawtnak fahnak fakpipi hna an chuah tik ah hin, Prophet phunphai chuakmi khi an tam tuk tawn. Mang man mi, thupuangmi le ningtih phai thiam an tam tuk tawn. Cu hna nih cun, minung lungthin dailoin bia an phuan tawn.

Saddam Hussein nih buainak a rak chuahtermi Gulf War lio ah Mizoram hrawng cu, Arab le Israel dohnak a chuak lai i, Russia hi Arab lei a tang lai. American hi Israel lei tang lai i, caan donghnak a si cang ko lai" ti in thawngtha chim an rak tam. An chimmi theipar cu zei dah an si cang timi cu careltu ruah ding a si ko.

Atu coronavirus kong zong ah, Prophet bia phunphun a chuak. Caan donghnak ding a si ko lai? Thianglawr a nai ko cang a timi zong um a si. Hihi Pathian dantatnak a si. Tuluk cozah an sual tuk caah Pathian nih dan a tat hna ti a si. Cuba le North Korea hna ahcun a tlawm ngai le ziah Communist ram sual ngai veve an si ko nain, dan a tat ve hna hnga lo? Ziah USA cu dan a tat hna hnga ti awk tlak a si.

Kan President nih "Coronavirus kakuai-se kan siam khawh deng cang a ti nak hi, thla hnih a si cang le zei kakuai-sii a thami pakhat hmanh an chuah kho rih lo. Pentagon nih cun "Kakuai-se sernak caah thla 12-18 kan rau lai" tiah an ti. Ho dah a dik hnga ti zong theih awk a har.


Vawlei ah thil chiahru le tihnung a chuah tik ah, "minung pakhat le khat sual i puh a si tawn." Innchungkhar hmanh ah nu le va sual i puh a si theu tawn. "Nangmah ruang ah na fale an rawk? Nangmah ruang ah hi tin a si" timi hi a tam ko. Cucu "Conspiracy theory" ti a si.

Conspiracy theory timi cu, "Thil pakhat a taktak a si tunglo nain, a taktak bantuk in chimrel le a diklomi thil kha mipi thinlung ah a dik bantuk in pom khawh ding tiang in, si dawh ngang in lihchim le tehte piah khi a si." Tahchunhnak ah, Pre. Kennedy kha an thah. A ruang taktak a tu tiang an thei kho lo. Conspiracy theory ahcun, Vice. President nih Presiden tuan a duh caah, mi a thahter hna. A thattu hi midang nih an thah ve. Cu pa zong cu a bia an caih hlan ah a thi ve hawi" ti a si.

Hihi Mirang media zong ah a tam i, Lai le Mizo media ah a tam khun. Cucaah kan Lai media tampi hi, "conspiracy theory phun a tam tuk" timi hi kan ca ah hmuh khawh a si.

USA zong hi hram le dong ngeilomi, thawngpang a tam tuk. Voi tampi cu tangka hmuhnak caah mi tampi nih rel hna seh ti in tialmi an si. Coronavirus kong hrimhrim ahcun, Conspiracy theory a tam tuk. Tlawmpal in kan zoh ta lai.

"Coronavirus hi Wuhan khua i, biological weapons an sernak i, dahkhuai-khan in an zuatmi rungrul a chuah sual caah a si tiah Israel thohhlanzi nih an chim" tiah ca a chuak. Zei bantuk "dahkhuaikhan dah a si? Khawika zawn ummi dah a si? Zei tik dah a chuah? Cucu a ho nih dah a chuah cu a hmuh? Zeitindah an chuahgter khawh? Ziah hi rungrul cu CDC le WHO nih ramsa chung ah a ummi a si i, saram sa an zuarnak hmun in aa thawkmi si dawh bik a si" tiah an ti ko tung? Hi Israel thohhlanzi hi a ho dah a si set?" Hi vialte van hlat ahcun, an chimmi hi "a vaivuanmi bia a tam kho tuk." 

Tuluk nih an theih ve tik ah, Chinese Foreign Minister zung i biachimnak nawl a ngeimi Lijian Zhao nih cun, "Coronavirus hi, kan mah siammi a si lo. October thla i, American ralkap Wuhan khua i, War Game ah a rami pawl nih, Wuhan khua ah a kan thlah hnawhmi rungrul a si" tiah a ti ve. October thla ahcun, American ralkap zei maw zat Wuhan khua ah an kal i, War Game ah an i tel ve taktak. Hi zong hi thil si kho ah mi cheu nih an ruah ve hawi ko.

Mr. Zhao nih a timi cu, "US Ralkap hi, Wuhan ah rungrul a rak thlahtu an si men ko lai. Cucaah USA nih hi kong hi a kan fianter a hau" tiah a ti ve. Cucaah Washington DC i Tuluk Palai zong US cozah nih an auh i, "Hi bia ruang ah kan lung aa lawm lo ngaingai" tiah an ti ve.

Zeihmanh va si sehlaw, aa thawknak taktak cu theih a si lo. Kan theihmi cu Wuhan khua ah December dihlak ah mizaw a um hmasat timi a si. Nihin ni ahcun ram 177 ah a karh i, 800,000 renglo an zaw. Minung 50,000 dengmang an thi cang timi kan theih. Hi ruang ah vawlei ah harnak zong a chuak. Buainak zong a chuak. "Nihchuak thil zong tampi a chuak ve."

Coronavirus ruang ah, dawr ah thilri cuhnak le vuaknak tiang a chuak. India le Tuluk ahcun "leng chuah hlah u" tiah timi upadi buar ruang ah, mipi harnak an tong i, buainak tampi a chuak. Lam zulhnak tiang a chuak. Minung tam tuk fung tuk le vuakden an tuar. Coronavirus ruang ah, "fung tuknak" tiang a phan.

Russia ram airport pakhat ah, mipa pakhat nih, "A tlukter. A khuh aa khuhter. A ai i, coronavirus ka si" tiah a ti. Minung thi deng in an zaam ti a si. Airport palik nih an van tlaih i, an check tik ahcun, mi a deh hna bia a si timi an theih. Cucaah inn lawi manh lo in an tlaih ti a si.

India ah Hindu biaknak i caw a uarmi pawl nih, Coronavirus hi "caw zun" nih a damh tiah an ti i, "pa tling pipi cawpi zun he cawtum zun an ding hna." Zumhnak hi a mak tuk. Zumh hnu ahcun rit khawh a si. Cucaah Karl Max nih cun, "Biaknak hi bing zuk he aa lo" a tinak a si. Zumh hnu ahcun, a zeipoh hi a hman ruah a si. Cucaah mirum le mifim cathiampipi zong nih, cawpi zun cu an din ko. Caw zun rulmal nih coronavirus va damh ding cu minung fa zumh awk zong a tha lo nain, an zumh ahcun zumh a si ko. "Zumhnak hi bing zuk he aa lo" timi hi ka zawn ah a dik.

Cawpi hi holh thiam sehlaw, India i Hindu biaknak pawl hi zeitluk in dah a nihsawh hna hnga? Cawpi holh a thiamlomi hi an van a tha.

March 18 ah a chuakmi thawngthang ah, "Iran ram ah Coronavirus hi sehzung i an hmanmi alcohol- "ethanol le methanol"- nih a damh tiah an ti i mi tampi nih an din. Cucaah minung 61 an thi. 1,000 in sizung an kai. Fars Province ah Coronavirus nih a thahmi hna nakin, cu zureu nih a thahmi an tam deuh ti a si. Cu lio ah Iran ah 17,000 renglo an zaw i, 1,100 an thi. Students News Agency ah an tial. Ethanol le methanol cu sehzung ah an hmanmi an si i, minung din ding ah sermi a si lo nain, an diklomi thawng an zumh sual caah, an nunnak a liam. 

"Coronavirus hi arti ei ah a tha an ti caah, arti rumro an ei" ti hna a si. Arti ah hin, Vitamin A, B2, B5, B12, Folate, Phosphorus Selenium le calcium timi te hna an um i, a tha tuk ko nain rungrul thahnak dat pakhat hmanh an um lo. Zeitindah hi bia te hna a chuah khawh hnga timi ruah ah khuaruahhar a si. Zumh ahcun zumh a si than ko.

Kan hnu ah, "Facebook ah, daidim le piat nih coronavirus a damh" tiah an ti timi te hna a chuak than. Daidim le piat te pawl cu, immune system a cahtertu thil cu an si nain, a zaw cangmi khulrang tein a damtertu cu an si theng ti lo. Daidim le piat man seh ti a duhmi nih a hlei in an porh ca a si kho.

Naite ah Lai Tlang ah, samfa hang an ding timi a chuak than hawi. Cu zong cu khuaruahhar a si ve. Thawng ka theih ning cu hi tin a si. Naite ah ka office ah mi pakhat a ra. A chimmi cu, ka hna hmanh ka zum lo ti tluk a si. A tuanbia cu hi tin a si:

Lai Tlang ah minu pakhat aa lar i, "Bible cauk va zoh u law, a chungah samfa aa tenh dih lai. Mah samfa kha tii ah va ciah u law, a hang va ding u law, nan zawtnak a dam lai. A tu lio coronavirus zong in nan dam lai, tiah a ti. Bible cu an zoh i, samfa cu an hmuh taktak le Lai Tlang cu a tu hi, a khuakip ah samfa hang cu an ding ko. Nan nih zong rak zoh u law rak ding ve u a kan ti" tiah a ti. 

Cun a peh rihmi cu,  "Bible cu  kan mah zong nih, kan kau le samfa cu aa tenh taktak. Pastor pa mah cu na zum maw?" a ka ti.

"Bible ah sam aa tenh lai timi cu ka zumh. Asinain, samfa hang din i dam ding cu ka zum hrimhrim lo. Kei cu kha bantuk phun a zummi ka si lo" tiah ka leh. A lar timi zong hi, a si kho ko nain, kha bantuk nu ciah kha cu ka zum lo" tiah ka leh.

"A ruang ka chimh. "Hi bantuk Bible ah sam aa tenh dih lai rak zoh cio u" timi bia hi, bia thar a si lo. Mizoram ah a rak chuak cangmi bia a si. Aa tharchuah thanmi tuanbia phun a si. Hihi a dik lo. Ka Kawl bible ah kan rak zoh le a um nemmam lo" tiah ka leh.

A ka thawh i, "Pastor pa, Bible cu kan zoh taktak le samfa cu kan hmuh taktak ko. Kan nu nih a zumh tuk le a hang cu a din cang ko" tiah a ka leh. 

"Asi maw? Nan din ko cang ahcun luak awk a tha ti lo le va lan ko seh. A thathnemnak zong a um lai lo. A sualnak zong  a um lai lo" tiah ka leh. "Minung hi psycho in a nungmi kan si le samfa hang din i, tangka dihlo in damnak an pe khotu hna a si ahcun a tha tuk ko cu" tiah ka ti.

Tu chun April 1 ah, mi pakhat kan office ah a ra than. Bia kan i ruah. Thil pakhat a pom lo tukmi kong a ka chimh. Naite ah ruahlo pi in Lai lei ka chawn le ka nulepa nih hi tin an ka chimh i zeitin dek na ruah ve a ka ti. A chimmi cu a cunglei tuanbia he aa khat.

 "Lairam ah nu pakhat aa lar i, Bible va zoh u law, samfa a um hrimhrim lai. Mah samfa cu, ti ah va ciah u law a hang va ding u law a tu lio zawtnak in nan dam lai tiah  Pathian nih a ka chimh tiah a ti" an ti. "Cucaah Lai Tlang ah khua tampi cu samfa kha tii an ciah le an ding. Kan nih KHUA le bang cu samfa kha tisa ah an ciar le an ding" tiah a ti.

"Kan ciar ve lai i, kan ding lai an ti lio ah ka thloh hna le an ding manh lo" a ti. Cu bantuk thil hna Laimi nih an zumhmi cu khuaruahhar a si ko" tiah a ti. 

Laimi le Mizo hi kum zabu 21 nak zong ah, hi tluk in maw kan hngalhnak a niam ko rih timi ruah ah ngaihchia a si. Ningzak zong a si. Laimi le Mizo hi zeitik ah dah kan khuaruahnak hi, sullam ngei tein kan ruah khawh te hnga timi ruah ah, chan tam ngai rauh rih dawh kan si.

Cu pa cu capo in ka leh. "Coronavirus rulmal bible chung i aa tenhmi samfa hang nih damnak a si ahcun, an ciar i an dinmi zong cu a tha ko cu. Cu tluk lawmmam in, an zumh ko ahcun, "Facang, cite, hmathak le aithing hmanh paih i, samfa sanpioh din ding a si ko cu...." tiah ka leh.

A taktak ahcun, "Aa lar i Pathian nih hi bia a ka chimh" tiah a chimtu nu nakin, samfa hang a dingtu hi an palh deuh. An zumhnak hi Jesuh ah aa hngatmi zumhnak a si lo. A chimtu nakin a dingtu hi an sual deuh. Samfa hang din cu, khawika khua nih an din zong ah, ruahnak ngeihlo taktak a si. Hi a larmi nu nih, bia a theih taktak ahcun Pathian bia a si lo men lai. Satan bia tu si dawh a si. Cu nu nih cun, "Bible ah sam aa tenh dih" timi zong hi, hlan lio 1991-92 hrawng ah Mizoram ah a rak chuak cangmi bia a si. Mizo le Lai hi kan hruh kan nawng tawn le a pawi taktak.

Bible chung samfa hang din le India cawpi zun din hi aa lo ko. Hruhnak hi a khing rit tuk an ti le India hruhnak le Lairam hruhnak hi an khing an rit taktak. Hindu Kala, Mizo le Lai hruhnak hi, a cuai thlai ah a ho hruhnak dek a khing a rit bik hnga? Iran zong cu an hrut pah ve ko nain an nih hruhnak cu tlawmte a zang deuh.  

"Lairam ah bible chung ummi samfa hang an ding" timi ka theih bak in, ka thin a phang. Laimi kan zumhnak hi, Buddhist zumhnak phun le khuachia biak lio ah, zumhnak phun he khan aa hlat lo. Jesuh bia nakin tuktak khuaruahhar tu khi kan zumh deuh. Khuachia nih thil khuaruahhar hi a tuah khawh tuk i Satan cu Pathian bantuk in aa phuang kho mi a si ve ti hi, kan philh lo a herh.

 "Khrihfa kan si bu hmanh in hi tluk in kan theihhngalhnak (knowledge) a niam i a tlawm va si kaw, Khrihfa rak si hlah u sih law Laimi hi zei dah kan va hlawh hnga?" timi ka ruah ah ka thin a phang.  "Samfa hang dingmi pawl hi, Jesuh Khrih an zumhnak le Bible cawnpiaknak ah, an i fian taktak lo caah a si kho.

A tu coronavirus hlan ah Lairam ah thil pakhat a rak chuak. Tang thum kan kai lio a si rua ka ti. Minung tam tuk an mit a rak fak. "Hi mitfah hi, buri hri khih ah a tha tiah, Hakha le Thantlang ah an chim ti a si le kan khua zong ah an rak i khih ve cio hna. A khuapi tein an rak i khih. "Buri hri khih le mitfah aa pehtlaihnak ka thei lo" ka ti i, kei cu ka khih duh lo. Ka mit zong a rak fak hlei lo.

Coronavirus hi, "Caw zun nih a damh; bible chung ummi samfa hang nih a damh; ethanol le methanol nih a damh" timi te hna hi, lih hmanh ah lih fangfak an si. Lih hi cu a ho nih an chim zong ah zumh ding a si lo. Vancung in a tlami lih zong zumh ding a si lo i, rili tawnel in a rami lih zong zumh ding a si lo. Zeicatiah lih zumh cu rawhnak a si.

Bible ah kan hmuh. "Ka mi Israel mi hna cu, theihhngalhnak (knowlegdge) an bau caah an rawk" tiah Bawipa nih a ti. Theihhngalh bau tuk hi rawhnak a si. Theihhngalh tlawm tuk hi, hruhnak lam hruaitu pakhat a si. Theihhngalh tlawm tuk hi, caw zun dinnak le samfa hang dinnak a si. Theihhngalh tlawm tuk hi, i nawnnawknak a si.

Facebook chan hi vawleicung ah lih a tam bik chan a si. Cucaah Facebook chan hi, coronavirus chan a si. Lih phunphun tawn chan a si.

"Coronavirus hi khawika in dah aa thawk? Zei in dah aa thawk? Ho nih dah a thawk?" timi kan hngalh lo bantuk in, "Lih tampi hi khawika in dah aa thawk? Ho nih dah a thawk timi zong theih a har tuk cang."

Cucaah, na theihmi paoh kha zum hlah. Na zumhmi poah kha va tuah duh hlah. Na caah a tha lo kho. Minung cu tuaktannak thinlung ngei ding in Pathian nih a kan ser. Na thinlung le thluak kha hmang. Na theihhngalhnak kha hmang hna. Zumh ding a simi kha va zum. Zumh lo ding bia kha, va zum duh hlah. Mi chimmi paoh va zumh khi, Jesuh zumh a si hlei lo. Pathian zumh zong a si hlei lo.

Hihi va thei zungzal tuah. Covid-19 chan hi, chan tha lo a si. Bia vialte hi zumh ding an si lo timi va cinken. Zumh tlak lo bia a tam tuk timi va philh hlah. Zumh tlak lo bia cu va hlaw ko. Zumh lo ding bia na zumh ahcun, Facebook chan le Covid-19 chan ahcun caw zun din le samfa hang din a fawite."


-----------------------------------------

Zohchihmi ca

1. https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-18/alcohol-poisoning-kills-100-iranians-seeking-virus-protection

Ohio State Cozah Nih Covid-19 An Hren Ningcang

Mirang holh "quarantine" timi sullam cu, Laiholh ahcun "hren asiloah erh" tinak a si. A tu lio ah, kan umnak Ohio coronavirus dohnak le hrennak ahcun, USA ram pumpi ah hmaisuang bik ah kar a hlangmi ramkulh a si. A ruang cu kan Governor hi, mi za taktak a si i, Pre. Trump hmanh aa biatak hlan ah, a nih cu aa ready tuk cang. USA cozah nakin hmaisuang deuh ah an kal manh. Hi bantuk a si bu hmanh ah, Covid-19 hi Ohio ah a karh a rang ngai ko. Thinphan dai lo in kan um ko hna.

A tu lio kan Ohio Governor pa hi, Mike DeWine a si. Republican a si. Miza ngaingai a si. Bia a chim tik le a thil tuahmi zoh lengmang ah, upat hmaizah a tlak. Thil a tuah tik ah aa biatak. Khua a ruat. A fim. Bichim aa ralring. Thil a tuah tik ah, "expert" hi a pawng ah aa chiah hna. Ruahnak a hal hna i a hman hna. A uk in a uk hna lo. Cucu a fimnak a si.

Dr. Amy Acton nih Covid-19 kong a chim lio (Phone zoh liomi hi Ohio Governor a si)

Ohio Governor cu, Covid-19 in Ohio ah minung pakhat hmanh an zawt hlan in, doctors le rungrul lei mifim pawl heh tiah meeting a tuahpi hna. A ralring taktak. A theimi hi a pawng ah aa chiah peng hna. An mah ruahnak pek ning tein rian a tuan. Zei tluk miza le politician thiam va si zong ah, zawtnak le rungrul kong hna cu, theih khawh a si lo. Mifim mithiam ruahnak lak a hau.

Ohio ah Coronavirus in mizaw pakhat hmanh an um hlan, February 27 ni ah Cleveland khua ah, "Coronavirus in him tein kan umnak ding caah, fak pi in khuaruah le timhlamh a hau. Ohio minung kan himnak le i vennak ding hi a biapi tuk tiah a ti.

Ohio ramkulh ah, March 11, 2020 ah a pakhatnak bik Coronavirus zawmi Stark County ah an hmuh. Minung pakhat te hi, biapi tuk ah an chiah. A tam tuk cang tiah an ruah. Cucaah March 11 zan in Governor DeWine nih nawlbia a chuah colh. Ohio minung vialte nih kan zulh dingmi upadi pakhat hnu pakhat a chuah. A mah nih order le guideline a chuahmi hi, USA ram pumpi nih an i zohchunmi a si ti a si. A rang taktak.

Inn thawng kan tlaknak Ohio khualipi "Columbus khua"

Hi tluk in aa ralrinnak hi, Ohio hi minung kan chah ngai caah a si. Ohio ah minung 11.73 million (2019) kan um. Ramkulh hmete a si i, USA ah lianh ah 34 nak lawng a si. Minung an i tet. Zawtnak a karh sual ahcun, harnak a tong taktak kho dingmi ram kan si. Cucaah Governor nih cahmai 14 tluk a saumi nawl a chuah. Cucu State Health Department Director Dr. Amy Acton nih a ruah cikcek hnu ah mifim tampi rawih in an  tuahmi a si. Upadi chung in a biapi deuh tete cu hitin a si:-

1. A herhlomi ah cozah riantuan khual nan tlawng lai lo
2. Ngandamnak caah a herhmi thilri Emergency in Ohio cawk khawhnak upadi a chuah
3. Zawtnak nih a chonh a fawi deumi hna-mizaw le tar he naih tuk um nan hrial lai (Cu chung ah, mizaw, thisen dermi, a thau tukmi, cuap zawtnak ngeimi, lungtur ngeimi tibantuk hrial ding).
4. Zawtnak ngeih a fawi dingmi paoh cu inn ah tha tein um le zohkhenh ding
5. Thianhlimnak biapi ah chiah cio ding (a tu le tu kuttawl, hmaiphiah, khuh tik ah hmur huh, dam setlo cun inn ah um,) timi order a chuah
6. Sianginn vialte an khar dih
7. Sekhan le ha-sekhan an khar dih
8. Cozah zung (court, food stamp zung le federal zung) vialte an khar dih
9. University le college vialte an khar dih
10. Edin dawr (restaurant), lakphak dawr le bars an khar dih. Thlalang awng lawng in cah khawh a si.
11. Gym, park, amusement park, zoo le nuamhnak paohpaoh an khar dih
13. Night club vialte an khar dih
14. Casino le Racino vialte an khar dih
15. Dawr ah minung pe 6 hlat in nan um lai ti a si. Dawr ah mi a runrun luh an khap.
16. Daycare room pakhat ah ngakchia 6 cung nan chia lai lo ti a si.
17. Sehzung tampi zong an kharter hna
18. A herh tuklo ahcun Ohio minung zong khual nan tlawng lai lo ti a si.
19. Biakinn zong ah minung 10 cung nan i pum kho lo ti a si.
20. Pumpak inn ah nan i pum kho lo ti a si.'
21. Puai vialte an cancel dih (Columbus ah tuah dingmi puai 100 an cancel)
22. Bank tam deuh cu an khar dih hna
23. Atu hi a herhlo ahcun innleng nan chuak lai lo tiah an ti caah innchung ah kan i erh ko hna.

A tu hi kan herh taktakmi lawng ah kan chuak. Innpa chakthlang inn zong ah kan leng hna lo. USA ah hi bantuk kan tong te lai timi hi, ruah awk a rak har tuk. Kawlram le India curfew tluk cu a si lo nain, motor aa chawkmi zong an tlawm taktak. Ohio kan khua hna hi, zanlei ahcun king dimdiam tein an um ko. Lungleng ngaihchia te khi a si.

Tirawl a za in zarh hnih thum ca kha kan i cawk cio hna caah, a herh tuk lo ahcun leng chuak lo in, kan cawk cia inn chung ah kan ei hna. Cu ti cun, Ohio khualipi Columbus khua ah, kan chungkhar tein "Innthawng kan tla ko hna."

Pastor lam cu chuah lo awk a that lo caah kan chuak pah tawn.

Kan fale cu ka zoh hna i, an um a har taktak. TV, computer le game an i thleng. Inncung tang an hlat. An i chawk cawk fawn lo. An um a har ko. Innchung ah erhmi ar cio an si ko. Zangfak khuaruahtam an si. Innchung um hman hi, kan fale caah cun a har taktak ko.

Pathian nih minung hi riantuan ding in a kan ser. Dam ko tung nain riantuan lo um hi a rak har bak. A cheu upa pawl zong a celh bak an celh lo. Len le a laklawh. Inn ah benh cawk a si lo. Rian le tuan awk a um lo. Dam ko tung nain, riantuanlo in um hna hi, zawt tluk dengmang in a rak har ve ko.

Ohio cu kan Governor a fel tuk caah, kan him ngai rih. Phunglam zong kan zul ngai hna. Asinain mizaw cu an karh tuk thiamthiam i, March thla dih ahcun 2,199 an zaw cang i, 55 an thi cang. Nizan ah kan kal lengmang nak, Ohio Sate University sizung i radiologist tuanmi nu. Jeannie Danker cu, coronavirus in a thi i, OSU zong nih ngaihchiatnak ca an van tial.

Tu zarh Nihnihni ah kan inn in, minutes 15 mawnghnak ah, chungkhar pakhat nu cu, Covid-19 in a nulepa an thi. A tapa a thi ve hawi. A tu lio hi a vapa kum 51 a zual taktakmi a um. Covid-19 hi "puul rai" (pandemic) taktak a si ko. Chungkhar ramhramh in thih khawhmi zawtnak a si. April 2 ni ahcun, 2,902 an zaw i, mithi 25% an karh i a zapite thimi 81 an si cang. Cu bantuk zawtnak lak i, chungkhar khua kan sak tik ah, lungthin hi a ba kho ngai. Nifatin te Pathian nih dah a kan ven ti lo cu, himnak a har ngaingai ko.

Hi tluk an i ralring nain, nifatin in mizaw thar an i chap thluahmah ko rih. Mithi zong an karh cuahmah rih ko. Cucaah Greater Columbus Convention Center zong a herh ahcun mizaw chiah nak ding caah an tuah cang i, mizaw ihkhun 1,000 zalawng tein an um lai ti a si. Cu tluk cun Ohio hi an i timtuah. Hi tluk in an i timhtuah caah hin, mizaw karh ning zong hi minung an tam rup cun a karh tu lem lo. Nihin April 8 ah, mizaw 5,148 an phan i, 193 an thi cang.

Nihin cu Thawhthan Ni (April 12) a si. Ohio ah mizaw 6,604 an um cang i, 253 an thi cang. Kan nih Ohio cu an i rep taktak. An i ralring. An i zuam tuk nain, an karh ngaingai ve.

Ohio zong duhsah tein mizaw an karh ceumau i, April 20 cozah cazin chuahmi ah, mizaw fehtermi 12,516 an si. Mithi zong 491 an um ve cang. Ni 8 chung ah 6,000 tluk an karh manh i, Covid-19 zawtnak hi a karh a rang i tihnung ngaingaimi a si ko timi a lang.

Nihin ah Governor DeWine nih Tang cheu in tang 12 tiang 2019-20 sianginn kai kum cu kai thai a si ti lai lo. Sianginn kan khar thai cang lai tiah a ti. Kawlram kan um lio i college kan kai lio ah voi (3) sianginn an rak khar i, voi khat cu kum (3) nawn an kan khar piak lio kha ka van thei ngai. Asinain Ohio tu cu computer in ca an tuah i, mark zong an pek ko hna i, tha tein a dihmi le a awngmi cu an catang aa kai ko lai ti a si. USA ah hi bantuk in sianginn khar tiang in zawtnak a chuak te lai timi hi, rak ruah chung khawh a si lo, Covid-19 nih Ohio sining zong a thlen taktak ve.

Kan fale sianginn zong May 1 tiang kan khar than lai tiah tu zanlei ah Governor nih nawlbia a chuah than. Kan fale cu an um a har ko lai nain, Aung San Suu Kyi le Nelson Mandela te hna thawng an tlakmi he epchun ahcun, kan fale inn ummi cu "Paradise bantuk a si rih ko."

Ka dang in ka hawikawm tete zong nih, "Ohio lei zeidah nan lawh?" tiah a kan hal tawn. "A kan curfew le kan chuak kho lo ee. Asinain, kan chungkhar tling tein innchung ah kan umti kho hna le chungkhar caah caan tha ngai zong a si ve ko" tiah ka leh hna.

Vawleicung hi ruah zia thiam a hau. "Nifatin te hi Pathian laksawng le thluachuah a si." Vanchiatnak lak zong ah chungkhar hna dam tein kan umtimi le hmun khatte ah inn kan umtimi zong a sunglawi tuk thiamthiam. Zeicatiah Ohio ah Coronavirus a karh tuk caah, thaizing ah hin, hi bantuk in caan tha kan hmang ti kho te hna lai maw timi hi a fian lo caah a si.

------------

Coronavirus Ruangah ASIAN Huatnak USA Ah A Karh

Coronavirus ruang ah hin, nihin ni ah Asian huatnak (Asian Sentiment) hi USA ah a karh ngaingai ti a si. A bikin Asian an tamnak, California le New York lei ahcun, a cheu cu dawr kal hmanh kan ngamh lo an ti. Asian huatnak hi, Tuluk pawl USA ah tampi an rak pem kum 1860 hrawng in aa thawk cangmi a si. Cu cun duhsah tein a nung pengmi a si. Sianginn zong ah thleidannak a um i Asian siangngakchia hi University Scholarship zong ah thleidannak a um deuh an ti caah, tazacuainak tiang a umnak zong a um.

USA ah miphun tampi kan um i, hi lak ah Asian hi fimcawnnak le sipuazi ah an thancho ning a rang bik a si tiah an ti. Cun sualnak, mithah lainawn le ritnak sii zuat tibantuk zong ah sualnak a tuahmi a tlawm bikmi miphun an si ti a si. Cun vuakden zong a hmang lo bik miphun an si tiah an ti. USA sipuazi hi a lamkip in Asian nih an khuhnenh caah, Asian Sentiment timi Asian pawl remlonak hi a karh ngaingai ti a si. A bik in Pre. Obama chan ah Asian ram abik in Kawlram in Refugee tam tuk an lak hna i, 2009-2016 kar ah hin, Asian hi USA ah an karh tuk ti a si. Cucaah Asian huatnak le mipem huatnak zong hi a karh deuh ti a si.

2019 December thla dih lai ah, Tuluk ram Wuhan khuapi ah novel coronavirus a chuak i, Tuluk ram ah minung 81,000 renglo zawtnak a chuak. Cu zawtnak cu, nihin ni ah ram 177 ah ah a karh.
Nihin ni ah minunb 700,000 renglo an zaw i, 33,000 tluk an thi cang. Vawleicung pumpi ah zawtnak a karh i, vawleicung sipuazi zong tam tuk aa rawk. USA ram sipuazi zong tam tuk aa rawk ve.

Hi zawtnak ruangah sehzung, cozah zung, sekhan, sianginn le biakinn te hna zong tam tuk an khar. Tourism riantuannak le hotel rian tam tuk aa rawk. Rilikam nuamhnak le park tam tuk an khar. Eidin dawr le zeidang dawr tam tuk an khar hna. Mipi caah tam tuk sunghnak a chuak cang. Thinhunnak le ingpuannak tam tuk a chuak. Tuluk miphun miphun huatnak zong a karh ngaingai.

Coronavirus hi Tuluk ram in a chuah caah mawhphurh an si. Tuluk nih hi virus hi an tuah hramhrammi a si lo. A cang sualmi a si. Zeitin dah aa thawk taktak timi zong theih khawh taktak a si lo. A thawknak a hram cu a phunphun an puh ko lai nain, WHO scientist pawl nih aa thawknak a hram hi an kawl peng nain, an hmu kho rih lo.

Nihin ni tiang ahcun, Tuluk ram in aa thawk. Wuhan khua ah an hmuh hmasat timi lawng theih khawhmi a si. Cun hi rungrul hi Coronavirus dangdang-MERS le SERS-he an phun aa khat i an ci aa dang timi lawng hi, WHO nih an theih khawh rih.

Cucaah a min ah "novel coronavirus" tiah min an rak auh. Cucu World Health Organization nih a hnu ah Covid-19 (Coronavirus Disease of 2019) tiah February 11, 2019 ah min an sak. A virus taktak hi SARS-VOV-2 ti a si. A tu a chuakmi Coronavirus hi, WHO nih min an pek bantuk tein, ram kip doctors le scientist nih min auh cio a si. Hihi pakhat le khat upat i pek cio a si i thil tha a si.

Asinain USA President Trump tu nih cun, "Chinese Virus" le "Wuhan Virus" tiah an auh. Min chiakha taktak a bunh. Cucu nihsawh, thlanglamh, zei rellonak le zomhtaihnak in auhmi a si. Miphun nihsawhnak in auhmi a si. Khua le ram nihsawhnak in auhmi a si. Tuluk caah a fawimi a si lo. Cucaah hi biafang hi, miphun huatnak (racism) a si tiah, Asian American hruaitu pawl nih an ti. . Cucaah Asian Ameirican hruaitu pawl nih fak pi in mawhphurhnak bia an chim. President nih cun, "Hi biafang hi miphun huatnak bia a si lo. Wuhan le Tuluk in aa thawkmi a si khe ko" tiah an ti.

President a tanhtu hna nih, "Chinese Virus" timi hi miphun nihsawhnak bia a si lo. Spanish Flu timi zong a um ve ko. German Measles timi zong a um ve ko" tiah an ti. A taktak ahcun, hi min pahnih an sak lio ah hin, miphun huatnak in rak sak hramhram hna sehlaw theihlo a si ve ko. Cu ruang ah a tu chan ah Chinese virus an ti awk zong a si lem lo.

Hi bantuk in WHO nih min a sakmi in au duh lo in, "Chinese virus" asiloah "Wuhan virus" tiah min a sak tik ah, miphun, ram le khua nihsawhnak a si caah, hruaitu pakhat nih hman lo dingmi biafang dawhcah lo a hman caah, UN Security Council le G-7 Meeting ah US hmanmi biafang ruang ah, bia elnak zong a chuak. Asinain US nih an duh hlei lo. An hman than tawn. Laimi cheukhat nih, a theipar zeidah a si lai timi tuak setsai lo in, "Chinese virus" tiah a timi zong kan um ve.

A cheu radio biachimtu nih, "Asian Virus" ti hna in an ti caah, USA ah hin Asian muichiatnak tampi an chuahter.  Hi bantuk in US President pi nih chim lo ding bia a chim caah, Tuluk huatnak a karh. Tuluk huatnak a karh rualrual in, Asian huatnak a karh chih. A ruang cu Asian cu kan pumrua le muisam aa lawh caah, miphun dang nih a kan thleidang kho lo. Tuluk cu Asian, Asian cu Tuluk ti phun in a kan ruah. Cucaah Tuluk an huat bak in, Asian zong a kan huat chih cang.

 Cucaah a tu lio ah, New York le California hna cu Asian dawr hi an sung taktak ti a si. Mirang le miphun dang nih an ei duh ti lo. Thil zong an caw duh ti lo. Hmunkip ah, Asian hi huat an tong cang. A cheu vuak an tong. A cheu biaholh fakfak in tii an i huah. Khualak ah huatral an tong. Ngiar an tong. Lampi i ton tik hmanh ah, Asian hi an met hna. An mizoh ning aa dang tuk cang. Cucaah President biaholh ruang ah, Asian huatnak hi a karh taktak tiah Asian American hruaitu nih an ti.

Cucaah nihin ni ah Asian tampi hi mah runvennak caah, meithal cawk riangmang in meithal kah hna an cawng cang ti a si. Cucu thil pawi ngai a si. Zeicatiah USA ah hin, Asian cu mithat a tlawm cemmi an si. Sikvuak a tlawm cemmi an si. Cathiam cem le business thiam cemmi an si ti a si. Cun tanka khawn zong an thiam i, USA ah thancho a rang bik cu Asian an si ti a si.

Pre. Trump nih Tuluk a huatnak hna a ruang hi tampi a ummi lakah a chungmuru a huatnak cem hna a ruang cu, "trade ah US an sung peng. Cun Tuluk nih hin Vawleicungpumpi economy hi a khuhnenh chin lengmang caah a si." Vawleicung pumpi sipuazi hi Tuluk nih tam tuk a uk cang tik ah, USA le Nitlaklei ram pawl hi an thin a phang. Cucaah a chungmuru ahcun Tuluk le Asian huatnak hi a rak um cia. 2017 in Tuluk GDP hi PPP in tah ahcun vawleicung ah a sang bik a si cang.

Hi bantuk in, vawleicung sipuazi ah Tuluk a cah tuk cangmi le Asian ram pawl an cah tuk cangmi hi, US ca le Nitlaklei ram caah ral a si. Cucaah Tuluk remlonak le Asian remlonak hi a than chin lengmangmi zong a si. Cucaah lungchung huatnak ruang ah, President nih "Trade War" zong cu Tuluk he an tuahnak a si i, an ram hnih ning in tam lak an sung veve ko.

Cun vawleicung sipuazi zoh tik ah, kum zabu 21 nak hi "Asian Century" tiah ti a si. A ruang cu, 2020 in Asian ram vialte nih an chuahmi sipuazi hi a dang vawleicung ram dihlak chuahmi nakin a tam deuh lai ti a si. Hi ruang cem ah, Tuluk le Asian huatnak hi a karhnak a ruang a si.

Cucaah tu tan ah Coronavirus zong Tuluk in a chuah tik ah, Tuluk huatnak ruang bak ah, "Chinee virus" "Wuhan virus" tiah a ti hramhram nak a si. Hi bantuk bia hi, ram hruaitu pakhat ka in chuah ding ah aa tlakmi mifim bia a si lo. Zuding saei le tlangval beraw le capo saih hna a hmangmi pawl nih chim dingmi bia tu khi a si. A fim i khuartuat khomi hruaitu nih cun, hi bantuk bia cu hrial hrimhrim ding a si.

A tu ahcun Tuluk ah Covid-19 cu a karh ti lo. An tei ngacha cang. USA ahcun a karh thluahmah i, kan nih Ohio le bang cu, inn ah a kan erh ko. China ahcun mizaw thar an um ti lo ti tluk a si nain, USA ahcun tu zanlei ah mizaw 164,248 tiang an phan cang i, a karh lei peng a si. USA ah a karh tuk caah, "American virus" New York virus" ti hna sehlaw, a ho hmanh nih an duh ve lai lo. Cucaah kan mah nih kan duh ve lo dingmi min khin, midang zong auh ve lo ding hi, hruaitu caah a biapi tuk.

Laimi nih ruat cio u sih. Lai Tlang in zawtnak pakhat chuak sehlaw, Aung San Suu Kyi nih, "Chin Virus" ti sehlaw asiloah "Hakha virus" ti seh law kan duh hrimhrim lo. Laimi cheukhat nih, zei ruatrat lo le tuak setsai lo in, "Chinese virus" ti hna ah ca kan tial chapchap ve rih. Laimi zong hi "racist" lungput a ngeimi kan tam tuk. Hihi ralrin kan herh. Miphun huat a hmangmi lungthin ahcun Jesuh hmunhma a ngeilo timi kan fian a herh. Indianapolis ah, "No Chin" timi hmanh kan rak celh lo khah. A tialtu a ho si hmanh kan thei lo khah. Cu lio ah, vawleicung hruaitu bik nih, "Chin Virus" kan ti sehlaw, thih hmanh kan ngamh lai.

Cucaah ram hruaitu pakhat i a biafang le catlang hi a biapi taktak. Kan President biafang ruangah Tuluk huatnak a karh lawng siloin USA ah Asian huatnak le remlonak hi a karh taktak ti a si. Cucaah kan umnak khua le rian kan tuannak hmun ah, ralring tein kan um cio a herh. Zeicatiah ahcun kan khuami hmanh, Midland ah Tuluk ah an ruah hna le nam in pafarual an sawh ko hna. Hmun cheukhat ahcun Asian a cheukhat cu an bengh hna. A cheukhat cu an zoh chih hna. A cheu khat cu biachiachia in an ti hna. A tu lio ahcun "Asian khukhuh le miphun dang khuhkhuh hmanh a ruam aa dang cang." Cucu American ummi Laimi kan fian a herh ngaingai.

Hi vialte Asian huatralnak a chuahtertu hi thil tampi a um ko lai. Cu lakah President Trump i a lungput, a khuaruahmi, miphun dang huatnak thinlung a ngeihmi, Tuluk pawl nautatnak thinlung a ngeihmi hi, coronavirus nakin a pawi deuhmi le tihnung deuhmi thil an si.

Zeicatiah Coronavirus cu a caan a phak cun a lo te ko lai. Asinain miphun huatnak cu, mi thinlung ah a luh hnu ahcun, zeitik hmanh ah a lo kho ti lo.

----------------------------
Chinchiah

1. GDP timi cu Gross Domestic Product ti a si i, ramchung minung pakhat cio nih an zapitein an chuahmi thilri zeizongte a man in tuak tik ah a chuakmi dihlak thil man zat kha a si.

2. PPP timi Purchasing Power Parity ti a si i, ramchung minung pakhat cio nih an chuahmi thilri vialte kha vawleicung ramkip (international) ah an hmanmi dollar ah hei zuar i tuak tik ah a zapite an hmuh dingmi thil man zat kha a si.

Covid-19 Ruangah A Chuakmi Harnak Ca Bawmhnak 2.2 Trillion

US cozah nih Covid-19 ruangah minung 3.3 million rian ban an tonmi le chungkhar an harsatmi khamhnak caah le Airline tibantuk company pawl bawmhnak caah, US $2.2 trillion (2,200 billion) bawmhnak tuah ding in party pahnih hnatlaknak an tuah. Pre.Trump zong nih min a thut cang. Hi bawmhnak upadi hi a min ah, "coronavirus stimulus package" tiah an ti.

HI 2.2 trillion nih bawmhnak a tuah dingmi cu (1) Mipi pumpak le chungkhar tangka in direct bawmhnak; (2) rian ngeilomi bawmhnak (3) Company pawl sin ah tac credits peknak ti in a si. Airline company le company fatete zong bawmhnak a tuah hna lai. A min ah CARES Act tiah min an sak. Cahmai 880 a si. Hihi party pahnih hnatla tein tuahmi a si. A cheu catialtu nih Democratic Party nih an duh lo" ti lawng hna in tialmi hi a hman lo. Bawmhnak zeizat dah kan hman lai? Zei bantuk in dah kan bawm hna lai timi an ruahnak aa khahlomi tu khi a si.

A ngaingai tiahcun hi bawmhnak kong ah ruahnak (idea) chuah hmasatmi hi Senator Mitt Romney a si. Amah nih March 16 ah, "Covid-19 ruangah rian banmi le sipuazi a tlami ruangah chungkhar harmi an tam tuk cang caah upa kum tling in minung pakhat ah $1,000 cio pek ding a si. Cu ticun caantawi chungkhar harnak kha an phisin khawh lai I, sipuazi zong kha a kai deuh lai" tiah a ti. Amah nih ruahnak a chuah hmasat. 

Pre. Trump nih March 17 ah, White House nih US mipi sin le sipuazi fatete sinah $1000 bullion bawmhnak tuah I, direct bak in mipi sin kuat ding kha ruahnak an chuah ve. An i tinhmi cu 2008 i bawmhnak 700 billion le 2009 i bawmhnak 800 billion nakin tam deuh Covid-19 emergency fund caah bawmhnak tuah ding in ruahnak an chuah ve.

Democratic Party hruaimi House nih an timi cu 1 trillion nih a za lai lo. $2.2 trillion nak leng a hau lai tiah idea an chuah than ve. A taktak ahcun tam deuh a hau lai tiah ruahnak chuahtu hi, Democratic Party an si. A donghnak ah 2.2 trillion an zapi an hna a tla. Hi pin zongah hin an tuah than khawh te men ko. 

Hi bawmhnak ah, tangka fang (check) in bawmhnak hi, "eligible Americans" timi citizen ca deuh lawng a si. Hmuh dingmi hi 2019 tax file mi caahcun 2019 income hawih in hmuh a si lai. A file rihlo mi caahcun 2018 income hawih in hmuh a si lai. 

Chungkhar tampi rian lo in an um caah bawmhnak an tuahmi hi citizen caah lunglawmhnak le thawngtha a si. Pre. Trump le US cozah cungah lawmhnak nganpi kan ngeih ding a si. US ah legal tein a um i, social a ngei i 2019 tax a file mi paoh hmuh khawh a si. A cheu cu a nupi/va citizen si ko nain social ngeilomi cu an hmu kho lo. US ah illegal ummi cu an hmu lai lo.  

Stimulus check timi tangka bawmhnak cu a tanglei bantuk in pumpak hi phawt le zamh a si lai:-

1. Income $75,000 tang hmu i Single file mi cu 1 ah $1,200 le ngakchia 1 ah $500 si lai.

2. Income $150,000 tang hmumi i Joint file mi cu upa 1 ah $1,200 le ngakchia 1 ah $500 pek si lai.

3. Income $75,000 cung le $99,000 tang hmumi, Single file mi cu a hmuh ding a tlawm deuh lai.

4. Joint in a file mi $150,000 cung a hmumi le $198,000 tang hmumi cu hmuhmi a tlawm deuh lai.

5. A tam deuh cu Tax nan file lio i bank account nan pekmi ah direct in an lut te lai.

Hihi Citizen ca lawng a si. US citizen le zen lo cu thleidan bak kan si ko. Hihi a dikmi le dingmi si ko. Vawleicung zongah thleidannak cu a um ko i, vancung zongah sui luchin lian deuh le hme deuh a um ve te ko lai. 

US citizen caahcun thawngtha ni a si. A tu ahcun bia lawng in a um rih nain, BIA cu April cun ahcun titsa ah a can te lai. Khi tik ah US President le cozah upa hna cungah kan i lawmh lawng siloin Pathian sin ah lawmhnak chim philh te hlah u sih. A cheu cu kan philh khawh ko. Cheuhra cheukhat peknak tal in cu, Bawipa sinah lawmhnak chim philh lo ding a si.

Hi bantuk cozah bawmhnak hi a tu lawng an tuahmi a si lo. 2008 le 2009 ah an rak tuah bal cang. Cu zong cu fak pi in bia an rak i el ko hna. An i elmi cu bawmhnak tuah duh lo ruang ah silo in, zei bantuk dah kan bawmh hna lawi? Zeizat dah kan hman lai? Ho dah kan bawmh hna lai timi hmuh ning a rak i khatlomi an elmi khi a si. 

US hi 2007 in 2010 karlak hi sipuazi a tla tuk. USA tuanbia chung vialte ah sipuazi tlak (Recession) fak bik pahnihnak a si an ti. Rian a rak har tuk. Minung pawcawmnak a rak har tuk caah, food stamp zong an kaiternak i, unemployment benefit zong an rak kaiter pin ah, bawmhnak voi (2) an rak tuah.

Cu check pawl bawmhnak cu, American Recovery and Reinvestment Act (ARRA) tiah an auh. February 17, 2009 ah Pre. Obama nih min a rak thut. Hi bawmhnak an tuah lio zong ah an i el ve ko. Democratic Party chung he Republican a duhmi le duhlomi an um veve ko. Democratic 11 nih an duh lo. Republican 177 nih an duh ve lo. House vote 244–188 in bawmhnak an rak pass ko. 

An rak i tinhmi cu, "a um liomi rian aa rawklonak ding le rian thar tam deuh a rannak in a chuah khawhnak ding ca khi a si. Cun Cun rian a umnak ding caah ti in, lamsul, hlei remh ding, fimcawnnak, ngandamnak le renewable energy tam deuh serchuahnak ding ca kha a si. Hi bawmhnak nih US cozah caah $787 a dihter lai ti a si i, a hnu an tuak than tik ah 2009 in 2019 karlak ah US cozah hi $831 billion a dihter ti a si. 

2009 ARRA ah hin, billion $260 hi chungkhar bawmhnak caah an hman. Tax cut, tax credits le unemployment benefit caah an hman. Pumpak single file mi kha $400 an rak thumh hna i, nuva kha $800 an rak thumh hna. Pre. Bush tax cut bantuk a si. Cun Social Security le SSI hmumi le ralkap pension le tlanglawng riantuanmi kha $250 a hlei in an rak chap hna. Cun Pre. Bush chan ah an tuahmi Child Tax credit timi kha tam deuh ah an kaih caah, a tu zong fa ngeimi cu "tax return tam deuh kan hmuhnak hi a si."  Ngakchia pahnih in pathum ah an rak kaiter. Cun College kaimi hi College Tuition caah $2,500 credit zuhnak nawl an rak pek hna.  Cun inn tam tuk an rak sungh caah, a voikhatnak inn cawmi kha $8,000 tax credit an rak pek hna. Cucu 2009 ca lawng a rak si. American mipi nih inn an ngeih thannak ding caah bawmhnak a rak si. An tuahmi a rak tam tuk. Hihi 2010 tiang an rak pehzulh. 

Economic Stimulus Act 2008 zong an rak tuah than i, February 13, 2008 ah Pre. George W. Bush nih min a rak thut ve. Cu an rak tuahmi cu US sipuazi a tlak tuk caah rak tuahmi bawmhnak a si. Pumpak tax pekmi citizen nih $600 an hmuh i, nuva nih $1,200 an rak hmuh. Ngakchia nih minung pakhat ah $300 an rak hmuh. Tax pemi minung million 130 nih hi bawmhnak an rak hmuh. Hi zong ah hin. Hi bawmhnak nih chungkhar tampi a rak nincanter hna. A cheu cu ningcanglo in an hmannak zong tampi a um timi an hmuh than. 

Hi bantuk in har lio caah 2008 le 2009 ah bawmhnak tampi an rak tuah bantuk in, 2020 zong ah bomhnak a tuah thanmi hi a herh taktakmi a si. A ruang cu tax pe tawntu mipi rian an ngei ti lo. Rian an tuan kho ti lo. Inn leng chuah le an senh hna lo. Bill pek le a hau fawn. Cucaah hi bantuk in bawmhnak an tuahmi hi, cozah rian bak a si. Kawlram te hna ahcun a um kho lo. 

Amah belte cu a tingco dingmi mipi le company (small business) zong nih ruah ve a hau. Hi tangka ratnak hi khawika in dah asi timi zong ruah a hau. Hihi ratnak hi pumpak cio tax nan pekmi chung in a si. A bik in Corporation ngeimi mirum milian pekmi a tam bik. Cucaah mirummi hna thluachuah kan tinco vemi asi caah, an cung zongah kan i lomh ding asi.

Cun US cozah caah hihi a fawite lo. A ruang cu US cozah hi a leiba a karh chin lengmang. 2019 Cozah budget hi deficit timi an i thatlomi docawimi billion 1,000 renhlo a si. Atu bomhnak hi billion 2,200 hi an ngeih cia mi asi lo. Docawi hau dingmi a si te ding a si. Hihi cozah caah khing a rit taktakmi a si. 

April 24 zong ah bawmhnak thar upadi kha President nih $484 billion ca min a thut than. Hi zong hi Democratic hruaimi House nih idea an chuahmi a si. Treasury Secretary Mnuchin le House hruaitu Democrats pawl an I caih I hnatlak hnu ah President nih minthutmi a si. Hi nih hin small business pawl tangka an cawih hna lai; sizung an bawmh hna lai; cun Covid-19 hniksaknak hmun a tu zawnnak buai tuk lio ah tampi tuahnak ding ca i bawmhnak a si lai. Lunglawmhnak Ngai cu a sinain USA cozah deficit (tangka thatlomi) hi billion 4000 leng a kai te lai. Cucu thil pawi taktak cu a si. 

Cucaah cozah bomhnak kan hmuh tikah man ngei tein le lunghmuih taktak le lunglawm tein hman kan herh. Micheu caah zudin sa-einak, night club le Casino kalnak tibantuk hna hman ahcun Bawipa a ngaihchia kho. Cucaah cozah cung zongah kan i lawmh ahcun, tax hna hman tein pek ve a herh. A si khomi nih cun food stamp le medicaid hna sawk lo in mah tein nunnak lam khawl cio ding kan si. Cun Pathian sin tu ah Lawmhnak chim bu in man ngei tein hman zuam ding hi bawmhmi US citizen dihlak rian zong a si. 

-------------------------
Chinchiah
1. Tuan deuh I ca ka tial lio ah, $484 bawmhnak hi a rak um rih lo. Cucaah a chungca ah ka rak telh lo. "A dang bawmhnak a um te kho men" tiah ka tialmi kha mah hi a si. 

Zawt Dam Ka Ah Eidin Dingmi Thazaang Petu Tirawl

Pathian nih a kan ser tik ah, nikhat caan khat ahcun a zaw a fak ding le a thi ding in a kan sermi kan si. Cucaah minung nunnak ah aa tel chihmi cu, zawtnak, fahnak, tarnak le thihnak hna an si. Hi hna hi hrial khawhmi an si lo. Kan nunchung ah damnak ding zong hi tling ngai in kan vawleicung le a chungah a rak chiah ve. Cucaah kan damnak ding caah minung nih fimnak in kawl le ruah a herhmi zong a um ve. Kan i sum dingmi le kan eidin dingmi zong a um ve.

A tu lio hi USA ahcun Covid-19 zawtnak um lio a si. Tohkuai zawtnak zong a um lio a si. Tlangrai dangdang zong in zawt khawh lio caan a si. Hi lio caan ah, zeibantuk in kan zawt zong ah, i kilven le zohkhenh thiam ngai hi kan aherh cio hna. Minung nih hin, kan dam i kan cah khawh deuhnak ding caah, eilo ding a um bantuk in ei ding zong an rak um ve.

Zeibantuk zawtnak in a zawmi paoh zong nih, kan dam tik ah, khulrang deuh in kan thazaang a tlunnmak ding caah, a tanglei eidin hna hi eidin a herh. Ngandamnak hi man fakpipi in va tuah zong a herhmi a um i, deng tete in tuah khawhmi zong tampi a um ve ko.

A tu lio Covid-19 zawtnak hna cu "immune system" timi taksa ah zawtnak a dohtu dat cah ngai a hauh lio caan a si. Zawtnak dohtu dat a cakmi ca ahcun zawt a har deuh ding a si i, dam zong a rang deuh ding a si. Thazaang tlun zong a fawi deuh ding a si.

Zawt damka ah thazaang a tluntertu thlai le thei hna

Kan taksa nih zawtnak a tei i, kan zawt tik zong ah rang deuh in kan dam khawhnak ding caah, a tanglei tirawl hi ei an herh. Man deng tein minung hi dam khawh ngai a si ko.

1. Daidim (Garlic)

Daidim hi immune system a cahtertu eidin pakhat a si. Nihin ni ah an zumhmi cu cancer zong hi a kham khawh ti a si. Thikai zong a tumter khawh caah, tikuluk le mama chumh tikah a dip in phomh i cawh khawh a si. A hring in ei khawh a si.

2. Aithing (Ginger)

Aithing ah hin "Gingerol timi dat aa tel i, minung caah thil phun 11 a thatnak a um. Minung rawl eika a thawtter kho tu zong a si. Tohkuai (Flu) te pawl tlangrai damnak caah a thami a si. Hrawm fah le taksa fah a zorter khawh. Ruh phin zawtnak te hna zong a zorter khawh. Luak chuah a damter i, nai pawimi thlano theih a damter khawh ti a si.

3. Khuaitizu

Hihi fawi tein hmuh khawhmi a si. A chung ah "thanthling dat" (sugar) a um pin ah, zawtnak chuahtertu (bacterial) and rungrul (microbial) fatete damlonak chuahter tu a dohtu enzymes dat tampi a um i, hihi damlonak phunkipte caah hman khawh a si.

4. Banhla

Banhla hi pawpi ah a man a fawite mi a si. Potassium dat tampi a um mi a si. Cun chungril nih a herhmi electrolyte dat tampi ummi a si thahri punghman tein a umnak ding caah le thahri tha tein a cawlcanghnak ding caah a herhmi le thazaang tampi a tluntertu a si.

5. Hin-nu-nwe

Kawlram ah "hinnunwe" timi an khi, minung caah zawtnak dohtu thisen a cahtertu eidin tha taktak a si. A thaw fawn. Chumhchuan a fawi fawn. Chumh zong in siseh, kio zong in siseh, a hring zong in siseh eidin khawh a si.

6. Thurmi dat (Vitamin C)

Vitamin C hi eidin phun tampi ah kan hmuh. C hi zawtnak dotu thisen a thawntertu a si pin ah, cancer, stroke, mit zawtnak le vunhawng zawtnak phunphun damtertu le hma damnak caah bawmtu a si. C hi theithu phunphun, hai, ser, berry timi thei phunphun ah tampi hmuh khawh a si. Ha le ruh zong a fehter.

7. Rungtuban

Rungtuban hi a thawk pin ah khulrang tein minung thazaang a thawntertu a si. A chung ah manganese, copper, vitamin C, B1, B6 le fiber timi chung nemtertu dat an i tel. A car in siseh, a hring in siseh a hang in siseh eidin khawh a si.

8. Theihai

Zawt dam ka ah hin, thei phunphun hi ei a herh. Pear, strawberries, sangphaw, apple, mitsur, hai le theithu phunphun hna hi, taksa caah thazaang petu le dat petu le zawtnak dohtu thisen thawntertu an si hna. A phunphun in sersiam i eidin khawh an si. Ungti in sermi hang (juice) phunphun hi taksa chung a baumi dat a remhtu an si. Baa phunphun hna hi eiding an si.

9. Dragon Thei

Dragon fruit timi hi, a linhnak ram Mexico lei in a rami a si. A man cu a fak nain nai tein USA market an ei ngaimi a si. Hi thei ah hin vitamin le dat phunphun aa tel. Protein timi sadat, thau dat, fiber, Iron, Magnesium, vitamin C le E an i tel caah, minung caah thazaang tampi a thawntertu a si. 

10. Tikuluk

Arsa, ngasa, cawsa le pe le anhringso (broccoli, pan-copy, carrot, pe phunphun tbk) hna hi zawt dam ka ahcun thazaang thawntertu an si. Sa le anhringso cawhmi tikuluk hna hi zawt damka ahcun ei tha an si. 

Pathian nih minung kan ngan a dam i, kan thawnnak ding ca hi, leicung le leitang chuakmi thilri ah a rak kan chiahpiak ko. Cucaah Genesis ah 1:29 ah hi tin Pathian nih a sermi minu le mipa cu nawl a pek hna: "Nan ei awk caah thlai phunkip le thei phun kip kan pek hna" tiah a ti. Cu pin ah, Eden dum ah a sermi thingkung vialte (dum lai cer ummi dah ti lo cu), ei dihnak nawl a rak pek hna" (Gen. 2:16).

Hihi Bawipa nih a kan dawtnak a langhternak a si, Cucaah hi Pathian pekmi thlai le thei tha tein kan ei ahcun, kan ngan a dam kho ngai i, kan thawng kho ngai ko. Kawl nih "A tawkfang ei ahcun sii, luan tuk in ei ahcun chiatnak" timi phungthluk an ngeih bantuk in, kan taksa nih a herh tawk tein Pathain pekmi thlai le thei hna hi kan ei ahcun, ngan zong  a dam. A thawng zong kan thawng i, kan nunkhua a sau kho ngai ding a si. 

CORONAVIRUS Tih Tuk Ding A Si Maw?

Covid-19 tiah WHO nih an sakmi Novel Coronavirus hi kum zabu 21 nak chung tuanbia ah minung tambik a thihtertu tlangrai a si i, minung tambik a zawttertu pakhat zong a si. Hi capar ka tial lio Nilini ah hin, vawleicung pumpi mizaw le mithi umtuning cu a tanglei bantuk a si. Ebola te hna, H1N1 te hna, SARS le MERS te hna an rak chuah lio ah, ram tam tuk ah a karh manh lo. Asinain a tu virus cu luklak ah ramkip a phan i, a phaknak ram paoh ah harnak le tihphannak nganpi a tlunter. Minung an lau dih. An thin a phang dih. Vawleicung pumpi nih, hi tluk lawmmam tih dingmi zawtnak hi vawleicung ah a chuak rih lo ti tluk a si.

Zei ruang ah dah hi tluk lawmmam in tih a nun? Covid-19 hi an tihnung a sinak taktak a ruang tampi a um.

1. An zawt a fak tuk. Tohkuainak in a let 10 in a fakmi a si kho.
2. An khuh tik ah an tang a fak tuk.
3. An taksa vialte a fak dih
4. A fakmi cu an fah tuk ah rawl zong an ei kho lo. Ih zong an it kho lo.
5. Damhnak le khamnak sii a um lo.
6. An cuap le cuap thahri a hrawh hna i, an thaw a pit i minung thih a fawi
7. Chonh a rang tuk i a karh a rang tuk
8. A hme tuk. Samfa i cheunga cheukhat tluk a si. A hme tuk in ven awk a har tuk
9. An cumpi, an hnap a chuak i, celh a si lo
10. An lung a mit i, an tha a lo. Cun an thi. An thih zong ah hin an tuar ngai.

An taksa fah ning le zawt ning hi an i lo cio lo. A cheu cu an zawt zong an i thei lo. A cheu cu an tuar setsai lo. An dam huar ko ti a si. A cheu cu sizung zong an kai hna lo. A cheu cu tohkuai (flu) zawtnak nakin a let (10) a fak deuh i, minung fa celh ding a si lo an ti. Cucaah kum 15 tang hi an thih a fawi. Cun kum 65 cung hi an thih a fawi khun ti a si. A damlomi le cakuak zu mi hi, an damlonak a fak khun i, thih a fawi khun ti a si.

Ohio State University i, radiologist nu hna cu minote a si nain nizan ah a thi. Lentecelh lei minthang mino zong an thi ve ko. Doctors zong a thimi ram kip ah an um. A tu lio hi New York State cu, doctors le nurses te an zaw tuk ve ti a si. Volunteers bak heh tiah an auh i, doctors le nurses te nunak pek bak in rian an tuan. Uar le upat an um taktak ko. Pathian sin ah thlacam piak an herh lio te a si. Coronavirus a zual tuk lio ah, Tuluk ram Wuhan khua ah doctors hi 3,000 tluk an um i, 50% an rak zaw ti a si.

Cucaah hi zawtnak cu CDC zong nih an tih. WHO zong nih an tih. CDC director nih a timi cu, "Covid-19 hi khuacaan hawih chuakmi flu nakin a let thum in chonh a rang deuh" tiah a ti. Sibawi, nurses le ram hruaitu le mipi zong nih an tih.

Ralkap cu zapi zaran nakin raltha deuh le thawng deuh ah ruah an si. Kawlram ralbawi le bang cu an tih tuk bia maw a si? An i ralrin tuk bia dek. Kawlram ah zawtnak pakhat hmanh an hmuh hlan in, Parliament kaimi ralbawi pawl ko an hmur huh a zual. A dang an i huh hlan bak ah an nih cu an i hup cang. Upadi a si ca zong a si lai. An mah ko hi kha, an hmur a hup i a vengmi an si. Hawihlei in thih tihmi an lo cang. Chim duhmi cu, Coronavirus hi mi vialte caah tihnungmi a si i, ralbawi hmanh nih an tih tukmi cu mipi nih cun ziah kan tih lai lo?

Ralchiat tuk bia maw? Ralrin tuk bia dah? 

A tu zawtnak hi, mino le a cak taktakmi zong a thimi an um ko caah, mino zong an thi lai lo ti khawh a si hrimhrim lo. Ralrin a herhmi zawtnak a si. Italy ram ah priest pakhat cu a thi ve. Lentecelhmi mino le mithawng zong a thimi an um ve. Cakuak zumi hi an thi khun ti a si.

Hi zawtnak hi zeicadah cozah kip nih an tih? CDC le WHO nih an tih ti ahcun, rang tuk in a karhmi zawtnak a si. Minung rang tuk in thihnak a chuahtertu zawtnak a si. Minung in minung ah i chonh khawhmi a si. Cun thli ah a zuangmi (airborne diseases) taktak cu a si rih lo tiah an ruah. Sizung le sekhan bantuk, khan a bimi chung i mizaw a um tik tik ah, airborne diseases a si tiah an ti. Cucaah sizung le sekhan bantuk le khan chung um tik ah, tih a nung taktakmi zawtnak hrik a si.

Covid-19 hi hi vawleicungpumpi thinlung a zawtter khotu tlangrai a si. Cun vawleicung ramkip ramri a pihter khotu, vanlawng lam vialte a pihtertu, khualtlawnnak lam (vanlawng, tilawng, tlanglawng le motor lam) vialte a pihtertu, vawleicung sipuazi vialte a tlaktertu, ram hnih thum lawng nih tihmi silo in, vawleicung pumpi nih tihmi zawtnak a si. US dirhmun in kan chim ahcun, a karh a rang bikmi zawtnak pakhat a si.

Cu bantuk in tihnungmi zawtnak a si caah, mibu umnak nuamhnak park vialte an khar dih. Bank cheukhat cu an khar hna. An kharmi phun a tam tuk. Biakinn le Sianginn vialte an khar dih ngacha. University le college vialte an khar dih ngacha. Sekhan phunphai le cozah zung phunphai vialte an khar dih ngacha. Company rian vialte an khar dih ngacha i, zarh khat chung ah riantuanmi minung 3.28 million rian lo in an um. Eidin dawr vialte an khar dih hna. A chung ei a ngah lo. Thilri zuarnak dawt vialte an i khar dih ngacha. Eidin zuarnak dawr vialte an eidin tirawl an lawng dih ngacha. Mibu 10 cung nan i bu kho lo. Minung pakhat le khat naih tuk in nan umti lai lo ti a si. Cucu  cozah nawlbia a si. Cu tluk tiang in tihnungmi zawtnak a si.

Cu a si caah Coronavirus hi tih dingmi zawtnak pakhat a si ko. A ho paoh hi a zaw kho le thi kho cu ka si ve. Cucaah zawtnak dohtu a der deuhmi, tar, ngakchia, le mingawr-ngeh caahcun tihnung ngai a si. Ralrin ngai a haumi a si. Thih hi cu zeiti paoh in thih khawh a si ko. Flu zong in thih khawh a si. Influenza zong in thih khawh tuk a si. Coronavirus chinchin cun thih hi a fawi ko timi a fiang.

Asinain Coronavirus hi ngandammi le thisen thami caahcun, tih tuk lehpek ding a si lo. Zeicatiah dam khawh a si ve mi zawtnak a si ko. Minung tampi an thih ve bantuk in minung tampi an dam ve ko cang. Cucaah kan zawt sual zong ah, ka thi lai timi kha ruat lem lo in, ka thlawp lai i ka dam ko lai timi kha zumh le ruahchan ding a si ve ko. Kan taksa ah tii le vitamin tu tling tein a ummi si a herh.

Cun Covid-19 cu a pin ngai ko nain, thal khualum caan a chuah cun a lo kho ve mi a si ko. Zeicatiah virus cu thla 4-5 chung hi an um i, an lo than tawn. Ni a linh tik ahcun a lo kho mi a si. Cun raifanh nih saupi a zawtter cangmi hna cu, flu le Covid-19 hna nih tei lo khawh ngai a si ve kho men. Hi rungrul hi aa thawknak a kong ngaingai an thei kho rih lo. Cun rungrul hi, a thar a si caah a kong fiang tein an thei kho rih lo.

A cheu a thiammi nih cun, thla 12-18 kar hi zawtnak a um kho men an ti. Cun a dih cang ti hnu zong ah a chuak than khomi (second wave) rungrul phun ah an ruah. Cucu a si sual ahcun tihnung taktak dingmi zawtnak pakhat a si kho. Tuluk ram zong ah, a dih cang an ti hnu ah, a tu hi chuah pah dawh in an zumh than. Cu bantuk hna a si sual ahcun a pawi taktak dingmi a si.

Tuluk ram ah hin, August thla tiang a dih lo ahcun an ram sipuazi 60% a rawk lai ti a si. USA zong sau tuk a um sual ahcun kan ram sipuazi hi tampi a rawk ve te ko lai. Zeicatiah sipuazi that tuk lio, 2019 hmanh ah USA cozah hi tangka thatlomi (deficit) billion 1,000 a phan i, a tu bawmhnak a van tuah dingmi 2,200 billion he cun tu kum budget kum i leiba hi billion 3,200 a phan lai tinak a si. A fiang tuk cang.

Phan awk a um ngaimi cu, zawtnak hrik hi voikhat a chuah cang hnu ahcun khuacaan hawih in a chuak kho than lengmang cangmi rungrul ah aa cang kho. Covid-19 hi rungrul ci thar a si. Cucaah zeitin dah a umtuning a si te lai timi le a sining taktak an thei kho tuk rih lo. Cucaah hi rungrul hi an tei zong ah, kumvui a tu tik ah hin, Tuluk ah maw, USA ah maw, Europe ah maw tibantuk a kih deuhnak ram ah a chuak kho thanmi a si ve cang. Asinain khamnak si zong an chuahter khawh men ko. Cucaah tih tuk lehpek ding cu a si lo men ko lai.

Coronavirus Ruangah Sushi A Tla Deuh Te Kho Men

Sushi hi Japan rawl a si. A liamcia kum 50 lio ah hin, Japan ram a phanmi American dah ti lo cu, USA minung nih hin Sushi timi hi an thei lo i, a hmuh zong an hmu bal lo. Asinain USA ah duhsah tein a van lut i, hmunhma a van la ve i, 2017 ahcun Sushi Restaurant bakbak hi 4000 tluk a um i US $ 2 billion tluk an zuar ti a si. Cun bars tete cu tam tuk a um rih lai. Cu vialte van tuak tik ahcun, Sushi hi US sipuazi caah thanchonak tampi a chuahpitu rian pakhat a si.

Nihin ni ahcun, USA State kip le khua kip ah sushi a um i, Laimi mi tampi zong sushi in aa cawmmi le a rummi tampi an um cang hna. Kan Laimi caah Sushi cu kan miphun rian bantuk khan ah a tla ve cang. Kan mah zong hi kum 7 tluk sushi cu kan rak tuah ve i, rian tha ngaingai a si tiah ka ruat.

US market ah a lar tuk cangmi sushi rawl

Nihin ni ahcun chanthar minung deuh paoh nih cun ngandamnak caah a tha an ti caah, sushi hi uar a si cang. A thawt zong a thaw i, sushi ei cu a uar zong in uar a si cang i, a lar ngaingaimi eidin ah aa chuah. Sushi cu a dawh zong a dawh. A thianghlim fawn. Cun a phun a tam fawn. An cawhmi zong a tam tik ah, a thawt theih hnu ahcun sushi cu mi a lemmi a si. Sushi hi phun tam tuk a um i, ngahring zong a um i, a hmin zong a um i, sa tel baklomi "veggie" timi zong a um. A pnhunphun a si. Cucaah Sushi hi US ram mipi pumpak caah thatnak a chuahpitu eidin zong a si hrimhrim ko. Cun sushi ei khomi cu, a rum deuh le ngandamnak a uar deuhmi zongah ruah an si i, an upat ngai fawn hna.

Sushi hi Japan eidin a si caah, Asian eidin ah an chiah. Tuluk, Korea le Japan nih rak tuah bikmi eidin a si i, Sushi van ti bak ahcun hi ram pathum hi mitthlam ah an suai colh hna. Cu ram ah thil chia pakhat khat a chuah ahcun, sushi zong cu a hei hnursuan colh ve.

Cucaah, cu hlan ah sushi hi upat ngai hmanh hna sehlaw, Coronavirus ruangah Sushi hi zohchuknak a um deuh ti a si. A ruang cu Asian eidin a si caah, Coronavirus aa tel sual lai timi ruahnak an ngei. Cun cu bantuk in ruahnak an ngeihnak hnga ding caah biachimtu zong an tam chin lengmang. Cucaah Sushi an ti bak in "raw fish" (nga-hring) ei ah an ruah. Ngahring cu "coronavirus" hrik ratnak phun in an ruah i, sushi hrimhrim a hrial bak in a hrialmi an tam ti a si.

Cun sushi cu sau chiah awk a tha lo. A tu lio ahcun sau deuh chiah awk a thami tirawl hi an i cawk cio caah, sushi hi an caw tuk ti lo. Cun Coronavirus kha "Chinese Virus, Asian Virus" ti hna in an van ti tik ah, sushi kha direct in a va hnursual cang. Cucaah mipi nih ei duhnak a zor ti a si. Cucaah Coronavirus hi sau deuhdeuh a um ahcun Sushi rian hi tlak deuhdeuh khawhnak a lam a um. Nihin ni hmanh ah hin, eidin dawr dang cio bantuk in sushi sipuazi hi a tum taktak cang ti a si. Laimi tampi zong sushi rian ah tampi sunghnak an tong te kho men.

USA ah hin thil pawi ngaimi cu, miphun le vunhawng nautatnak le neknak te hi a um zungzal. Zeitik paoh ah sipuazi tuahnak ah hin, miphun thleidannak (racism) a um. Vunhawng, biaknak le miphun thleidannak hi upadi ahcun a um lo tiah an ti ko nain, minung thinlung le ziaza ah a ummi a si caah, caan dongh tiang a um dingmi thil an si ko. Cucu biatak a si ko. A din deuh le fak deuh lawng an si. A tlawm deuh le tam deuh lawng an si. A langmi le langlomi lawng an si. Hi thleidannak cu "a liamcia caan ah a um i, tu chun ni ah a um i, hmailei zong ah a um peng dingmi a si.

Upadi ning cun a um ti lai lo. A lang ti lai nain, "bia, hmurka, tuahsernak, thil a cangmi tete" chung in a lang peng. Thlanlung hmanthlak suainak le mizoh ningcang le mit-au khuahrah ah a lang peng. Tutan coronavirus ruang zongah, Tuluk huatnak a karh lawng silo in, Asian huatnak a karh ti a si. Asian hi an ral khun hna. An hmuhsit khun hna.

Sushi tuahmi tete zong ka hal pah hna i, a cheu cu 30% kan tum a timi an um. A cheu cu 50% bak kan tum a timi an um. A kan zoh ning le chonhkhianh ning zong voi dang a lo hrimhrim lo an ti. "Asian sentiment" timi Asian Remlonak zong a karh timi zong sushi sipuazi a tlami nih a langhter. Hi lio caan ah Laimi sushi tuahmi zong, cawlcangh, hmurka le sushi zeizat dah ka tuah lai timi zong tuaktan thiam ngai ah a tha ding a si.

Cucaah Asian eidin minthang a simi Sushi zong hi neknak a tong ti a si. Cucaah Coronavirus ruangah sushi sipuazi hi tam ngaite a tla te kho men tiah sipuazi thiammi mi tampi nih an ruah.

----------------------------

Zohchihmi ca

1. A Brief History of Sushi in United States
https://www.mentalfloss.com/article/92861/brief-history-sushi-united-states