2019 Chungah USA Farm Company Aa Rawkmi Hna

USA hi a kauh lawng si lo in hmun rawn a rak tam tuk i, leikuang tuahnak a rem tuk. USA ram pumpi ah leikuang acre million 915 tluk a um. USA ah minung 2% lawng hi lo tuahmi an si nain vawleicung ah tirawl tambik a chuahtu ram pathum lak ah ram khat a si ve. Tuluk, India le USA hi vawleicung ah eidin tam bik chuahtu an si i, hi ram pathum nih hin Europe ram vialte an chuahmi nak tam deuh an chuah ti a si. 

US lotuahtu pawl nih an cinmi lak ah soybean le fangvoi hi a tam bik a si tiah Dept. of Agriculture's National Agriculture Statistics Sevice nih an ti. 2018 ah hin fangvoi an cinmi hi $51.5 billion man a si. Soybean hi $39 billion man a si. Cun hay (ram) hi $17 billion a si. Apple hi $4 billion le theithu $2 billion a si. Cinthlaknak hi USA ram sipuazi ah a lian bik pakhat a si. Leikuang lei in kum chiarte hi US sipuazi ah hin billion 133 hrawng lengmang hi a zapite in lut ti a si. 

USA i lo tuahtu pawl hi an leikuang a kau tuk, A cheu cu an rak rum tuk hna. Lo pakhat hi Acre 20-400 tiang an kau hna. Cu nak kaukau zong an um rih. Asinain thil a phunphun ruangah a sungmi le leiba tampi a ngeimi zong an um ve. A sifakmi zong an um. Docawi in leikuang cawmi le lo tuahmi hna an um ve i, bank nih lo an chuh thanmi hna le leiba thawng tampi he a ummi zong an um ve hna. A cheu cu an sungh tuk caah khuate lei leithuangmi tam ngai hi an mah tein aa thatmi an tam ngai ti a si.Nupi fale ngaktah in a chiatampi tampi an um ti a si. 

USA tuanbia zoh tik ah hin, the Great Depression (1929-33) timi sipuazi fak tuk a rak tlak lio ah hin, leikuang tam bik a rak i rawk. Hi lio cu minung pawcawmnak hi a rak har tuk i lungthin a rak rawk tuk caah "The Great Depression" an tinak a si. Hi lio hi cu USA sipuazi hi a 

Great Depression hnu ah USA sipuazi a tlak cem kum cu nai i 2007-2009 i Great Recession hi a si. Pre. Obama hi caan chia ah President a chuak. Amah President a tlin hlan, Pre. Bush chan in sipuazi hi a rak tla tuk cang. Cozah zong nih bawmhnak tiang a tuah cang. Hi Great Recession hi, USA tuanbia vialte lak sipuazi a tlak bik a pahnihnak a si. Sipuazi tlak hi Iraq ral khawh an tuknak in aa thawkmi a si. 

Great Recession hi cozah tuak ning cun thla 18 a si tiah an ti nain, a taktak ahcun 2011 tiang hrawng hi mipi nih cun kan rak tuar. Sipuazi a rak tla tuk. Hi lio 2011 hi USA tuanbia ah leithuanng pawl an harsat bik kum a rak si i, leikuang tam taktak aa rawk. Leikuang aa rawk tik ah Chapter 12 Bankruptcy kha sawk a hau i, 2011 ah hin leikuang Farm companhy 637 nih Chapter 12 an sawk ti a si. 2010 zong ah hin tampi an rak i rawk than ti a si. 

2019 ah hin tilian ruang ah siseh, ruahsur lo ruang ah siseh, US-China Trade War ruangah siseh, leikuang tam tuk an i rawk i, 2010 hnu in leikuang Farm tambik aa rawh kum a si tiah Farm Bureau nih an ti. 

2019 ah hin Farm Company 595 nih Chaper 12 Bankruptcy an sawk. 2018 ah hin 495 kuakap nih Chapter 12 an sawk ve. 2019 ah hin 20198 nakin Farm company 100 dengmang tam deuh aa rawk (Chapter 12 Bankruptcy timi cu leikuang nih tangka kan ngei ti lo; leiba kan cham kho lo timi a si i, leiba hi cawh khawh an si lo). 

China he sipuazi ral an i tuk lio a si caah US cozah nih tam ngai a bawmh ko hna nain 2018 nakin 2019 ah hin leikuang aa rawkmi 20% a karh deuh tiah USA leikuang lei tuaktantu American Farm Bureau nih an ti.  

Leikuang an rawhnak a ruang pahnih a um. Pakhatnak cu  Pre. Trump nih Mexico le Tuluk he Trade War a tuah caah a si tiah Farm Bureau nih an ti. A ruang cu USA nih soybean tambik a zuarnak Tuluk an si. Tuluk nih USA soybean kha a cawk ti lo i an soybean an zuar kho ti lo. Cucaah tam tuk an sung. USA cozah nih thap hnih tiang in leithuang pawl cu $ 28 billion tiang a bawmh hna nain, an sunghmi a rul kho lo. 

US nih China he sipuazi ral a tukmi nih US lotuahtu (farmer) hna caah, bawmtu siloin fahnak nganpi tu a chuahter. Cucaah Tuluk ca lawng chiatnak siloin US leikuang tuahmi hna caah sunghnak zatlak nganpi a si. Leikuang a rawhnak a ruang pahnihnak cu 2019 hi tilian tam tuk a um. Leikuang acre tam tuk tii nih a hrawh. Cun cinthlak caan ah, tii a lian i an cing kho ti lo. Lilian nih an thlaici tam tuk a rawk fawn. Hi thil pahnih hi leikuang an i rawhnak cem a ruang an si. 

U.S Courts i kum 10 chung Chapter 12 Bankruptcy sawkmi vialte zoh tik ah, 2010 ah hin Chapter 12 sawkmi hi 33% tiang an rak phan i, 2011 hi a san cem a si. Cu hnu ah a san bik cu 2019 hi a si tiah an ti. Pre. Trump chan le Pre. Obama chan hi leikuang tuahmi pawl tambik rawhnak an ton kum an si. Pre. Obama chan cu vanchiat ah sipuazi tlak tuk lio aa ton caah an sunghmi a si i, Pre. Trump chan tu cu Mexico le China he sipuazi ral an dohmi le tilian nih a hrawhmi ruang bik ah a si an ti. 

American Farm Bureau nih an tuak tik ah, 2019 i leikuang tambik aa rawhnak ramkulh ah hin, Wisconsin ah tambik aa rawk i 57 an i rawk; a van changtu ah Georgia a si i 41 an i rawk. A liamcia kum 10 chungah Chapter 12 tambik a sawkmi ramkulh hna cu:- Iowa, Illinois,Iowa, Illinois, Kansas, Minnesota, Nebraska, New Hampshire, Ohio, South Carolina, South Dakota le Wisconsin an si. 

U.S State kip in Bakruptcy sawkmi Farms 

A tu hi Coronavirus ruang ah lotuahtu pawl hi harnak tampi an tong. Zaangfak taktak an si. Lai Tlang lei zong lothlo hi zaangfak tuk an si bantuk a si ko. An kumvui a chia lo nain an cinmi an zuar khawh ti lo i aa rawh ahcun an sungh lawng siloin an lungthin a rawk taktak. An cinthlakmi a sung tuk in an zuar tikah leiba an cawimi an cham kho lo. An lo an chuh hna. A donghnak ah mahthahnak in an dong. 1980 hnu deuh vak ah hin, leithuangmi hi 950 renglo an i that ti a si, 2014 in 2018 kar ah hin, Midwest State 12 ah leithuangmi 450 an i that ti a si. Cu tluk in lotuahmi hi, an lungthin a rak rawk. Nikum 2019 ah hin zeizat dah an i that timi hi cazin a chuak rih lo nain, an tlawm lai lo ti a si. 

A tu lio Coronavirus ruang ah lotuahtu hi an eidin an zuar kho ti lo. Cun satil zuami zong an cawhnuk an zuar kho ti lo i, vawlei ah an thlet hna. Cun a tu hi USA states cheukhat cu, cinthlak caan a si pah cang. Leikuang tuah caan a si cang. Tu kum zong hi ruah a tam ngai lai tiah an ti. Cun ruahlo tuk ah Tuluk ah Covid-19 zawtnak a chuah tikah, Tuluk nih bia a kammi US ram in thilri $200 billion man le soybean le voksa billion 30-40 man cawk ding aa tinhmi hi a caw kho te hnga dek maw tiah sipuazi thiami hna nih an ti. China nih bia a kam bantuk in a cawk khawh lo a si ahcun USA lo tuahtu pawl hi, 2020 zong ah sunghnak tampi an tong te kho men tiah sipuazi thiammi hna nih an ruah.

--------------------------------------------

Zohchihmi ca

1. Amid Trump's Tariffs Farm Bankruptcies and Suicides Rise by Chuck Jones 

https://www.forbes.com/sites/chuckjones/2019/08/30/amid-trump-tariffs-farm-bankruptcies-and-suicides-rise/#72c9ec4a2bc8

2. The Verdict is In: Farm Bankruptcies up in 2019

https://www.fb.org/market-intel/the-verdict-is-in-farm-bankruptcies-up-in-2019

3. Farm Bankruptcies up 20% in 2019 

https://www.cbsnews.com/news/farm-bankruptcies-jumped-20-percent-in-2019-even-with-billions-in-aid-from-u-s-govern

4. Seeds of Despair: Hundreds of Farmers are Dying by Suicide 

https://www.flatlandkc.org/news-issues/seeds-of-despair-hundreds-of-farmers-are-dying-by-suicide/

Bible Cauk Chungah Samfa Aa Tenh Timi Bia

Khrihfa tampi hi, Bible i Jesuh bia le Pathian bia nakin, midang nih tehtekhanmi, mangmanhmi, thil khuaruahhar tuahmi le zeidang larnak phunphai hi a zummi hi kan tam ngai tawn. Buddhist, Hindu le Muslim le Judaism nakin kan zual deuhnak tampi a um. Hi lak ah,Mizoram le Lairam Khrihfami zonhg mi tampi kan i tel ve. Africa pawl zong hi thil khuaruahhar phunphai an uar tuk. An nih le bang hi cu, an hruaitu nih tangka hmuhnak ah a hmangmi an tam tuk ti a si.

Pathian bia hi, tluangtlam tein zumh ding a si ko. Bible ca nih tuah u a timi tu tuah lo in, a leng thil tu kan va tuah deuh. Kawlram nelrawn um Khrihfami cheukhat cu, an damlo deuh ahcun thlacam nakin phungki sin panhmi an tam ngai. Molhtamh phun in um hrimhrim ahcun, phungki sin panh colh a si. Kan zumhnak hi a taktak a si maw timi check a hau.

Naite ah Lai Tlang in thawng pakhat a rak chuak. "Lai Tlang ah, pakhat nu aa lar i, Bible ah rak kau u law samfa pakhat paoh aa tenh lai. Cu Bible chung samfa cu tii ah rak ciah u law, nan din ahcun nan zawtnak a dam lai. Covid-19 zong in nan dam lai, tiah a si. Pastor pa na zum maw?" tiah an ka hal.

"Vawleicung ah thil si khomi tampi a um. Pathian nih a tuah duh ahcun a si kho ko. Satan zong nih a tuah duh ahcun a si kho fawn ko. Cucu kan mah tein tuak cio ding a si. Mah hi kong cu, Lai Tlang ka um lo hnu ah a cangmi a si. Nizan tihni te cangmi a si. Voi tam deuh cu, ka lar a timi hna hi, lar taktak zong a si kho. Mangcanghlan um bia zong a si kho. Lih tawnmi zong a si kho. Pathian pek taktakmi zong a si kho. Satan pekmi zong a si kho ve thiamthiam. Kei ka theih khawhmi a um lo" tiah ka leh hna. Asinain keimah pumpak cun ka zum lo. Mah bantuk zum phun ka si lo" tiah ka ti hna.

Cu ahcun Rev. Hrang Bik bia ka lungah a chuak. Rev. Hrang Bik a kan tlawn lio ah USA ah a pawmning ka rak hal. "Lairam le Mizoram i, ka lar a timi pawl hi na hmu hna maw? Zeitindah lar hi na ruah? Cun thlacam tik i tluk hna hi teh zeitindah na ruah ve" ka ti.

A ka lehmi cu,  "Vei aw, ka lar a timi hna hi, pakhat hmanh zumh ding an si lo. Kan va ton taktak hna le zei ngaingai an si lo. A cheu cu thur bembum hna in an rak um. Cun michem i tluk timi hna cu, ka zum lo. Ka pawm naisai lo. Zeicatiah Bible ah thlacam i tluk timi a um lo. Cun van le vawlei karlak ah thlarau phun tam tuk a um le zei thlarau nih dah a tlukter hna timi kan kan thei lo. Ka zum naisai hna lo" tiah a ti.

Mizo le Lai hi kan zumhnak ah, Bible nakin minung tonmi tu khi biapi deuh ah kan chiah tawn caah, kan pial lengmang. Kan zumhnak a hnek kho taktak lo. "Thil khuaruahhar" phun khi kan zum tuk. Hihi Judah mi he kan i lawhnak a si.

Jesuh nih, "Hmelchunhnak le khuaruahhar (thil) ka tuah lo ahcun, nan ka zum bal lai lo" (John 4:48) a timi hi Mizo le Laimi Khrihfa kan sining te a si.  

Laimi Khrihfa tampi cu, mi chimmi paoh kan zumh tawn caah, mah tein dirhmun fek le zumhnak fek kan ngei kho tawn lo. Pathian pekmi a bia umnak Bible nakin mi tehtekhanmi tuktak tu khi kan i za tawn. Cucaah phungchim thiam deuh paoh nih, a kan mer lengmang. Kan zumhnak hi a hnet kho tawn lo.

A tu i Lai Tlang ah "Bible chungah samfa aa tenh..." timi tuanbia hi a tu lawng a si lo. Mizoram ah hi bantuk he aa lomi tuanbia a um bal cang. Ka rak ka tonmi thil pakhat a um.

990-92 hrawnghrang ah a si. Nithla ka chinchiah ti lo. Mizoram ah a rak cangmi kong hi, Lairam tiang a rak phan. Cucu a tu chun Lai Tlang thil cangmi kong he, aa lo.

1988 in ram buai aa thawk. Zei tuah awk kan thei lo khual ka tlawng. 1990 hnu deuh ah Thau ah ka rak tlung. Kan innpa pa nih, "Mizoram ah ngakchia pakhat a chuakmi a um. A lu ah samfa pakhat hmanh a um lo. Cu nih a chimmi cu, Bible cauk chungah ka samfa ka tenh dih. Cucaah samfa ka ngeihlonak a si tiah a ti i, a thi colh. Bible cu kan keu hna hi, a tlawm bik ah samfa pakhat cu an um viar cio. Thau ah bible cu kan kau hna le samfa cu an um taktak" tiah a ti.

Cucu khuaruahhar tuk awk zong khi a um lo nain, an zumh cang ahcun an khuaruah a har ko. Bible cu chuk zoh in rel a si. Kan rel paoh ahcun a chung samfa tlak cu a fawi tuk. Cucu a cheu cu kan tuak kho lo. Mi chim paoh kha, tuaktannak ngeiloin kan zumh ko.

"A si tak ee. Ka Bible cauk kan kau ve lai" tiah ka ti. Lai Bible cu ka va lak i, kan kau. Samfa cu pakhat lawng hmanh um lo in a kenkip ah a tawi he sau he an um. "Khah na zum lo le a um bak ko hi" tiah an ka ti.

 "Aw, ka zohmi Bible peih a si cu? A um awk a si ko. Hi thamtham cu khuaruahhar ding a si tung lo. Kan samfa cu million in a ummi a si i, nifatin zan fatin a tlawng lengmang. Bible cauk lawng si lo in, hla cauk le zeidang cauk zong ah aa tenh cio ko lai" tiah ka leh hna.

"A si ne kun ahcun, ka zoh setsai lo mi le a caancaan te lawng ah ka relmi Judson lehmi Kawl Bible cauk ka ngei le kan zoh lai" tiah ka ti hna. Inn ah Kawlca in tialmi Bible cauk a thar cu ka va lak.

Cu Kawl Bible cauk cu a thar ngaimi a si. Keimah lawng nih ka hmanmi a si. A rel cu ka rel lengmangmi a si nain, a thar ngai. Kawl bible cuak cu kan kau. Genesis in Biathlam tiang bak tlap khat hnu tlap khat kan kau. Samfa cu pakhat te zong kan hmu lo.

A um ko nain kan hmuh lo bia zong a si kho ve thiamthiam ko nain, samfa cu fa khat zong kan hmu lo i, "Ziah hi Bible cauk chung zongah a tenh ne lo? Bible ca paoh ahcun aa tenh ve ding a si lo maw? Bible chung a ti caah, vawleicung bible vialte, Mirang bible le miphun dang bible vialter, a thar he a hlun he chung ah a um awk hrimhrim a si" ka rak ti hna. Ka Kawl Bible ca chungah a um lo caah, lungawtawm in an rak um.

Tutan ah Lai Tlang ah aa larmi zong hi, ruah deuh rih a hau. Zumtu hna nih hin, "Bible Pathian bia hi biapi ah chia lo in, a nih nih mang a manh, a nih a lar, a nih nih cu tin tehte a khan, a nih nih khuaruahhar a tuah..." timi thil khuaruahhar paoh khi zumh awk a si hrimhrim lo.

Jesuh nih, "Nan nih cu, thil khuaruahhar ka tuah caah le changreu le nga kha rawl ah ka canter ca pei nan rat ko cu." Thil khuaruahhar ka tuah lo ahcun nan zum duh lo" tiah a rak timi khi a rak dik tuk. Judah mi pawl hi, thil khuaruahhar a um lo ahcun Pathian prophet zong an rak zum hna lo. Jesuh hmanh khi an rak zum lo. Jesuh a bia a caihtu Herod hmanh nih khin, Jesuh hmuh a duh. A ruang cu thil khuaruahhar pakhat tal a tuah men lai tiah a ruah caah a si.

Nihin ni zumtu tampi hi, thik khuaruahhar hi kan zum tuk. Hihi Judah miphun he kan i lawhnak a si. Thi hi a si kho le si kho lo? Bible cawnpiak ning a si maw si lo, timi zong ruat lo in, chim thiammi nih an chimmi paoh hi kan zumh ko. Cucaah "Lai Tlang ah samfa hang an dinnak zong a si. A cheu cu a ciar in an ciar i an din ti a si. A cheu cu USA zong bible chung samfa hang cu rak ding ve u an ti le a dingmi an um ve ti a si."

Hihi Pathian zumtu tuah ding a si hnga maw? Bible cawnpiakmi bia a si hnga maw? Jesuh cawnpiakmi a si hnga maw? Pathian duhmi thil a si hnga maw?

Khuahsi Ah Aa Telmi Dat Nih A Chuahpimi Damlonak

Laimi nih "khuahsi" timi hi Mirang nih cun "tobacco" an ti. Kawl nih "se-yuat" an ti. Hi khuahsi in "cakuak phunphun, khaini, raja, sahdah le zeidang thil tamtuk an serchuah." Cu vialte cu komh in, "tobacco" (khuahsi) tiah ti a si ko. Sadah te hna hi, cakuak nak hmanh in tih an rak nun deuhnak tampi a um. Kuva zong ah khin, cancer chuahter khotu dat an um ve i, tihnung tukmi an rak si.

Hi khuahsi chung ah hin, dat (chemical) phun 7,000 a um. Cu chung ah, phun 250 hi tihnungmi an si tiah an hngalh cang. Cu chungah dat phun 69 hi cancer phunphun chuahter khotu a si timi an theih cang. Minung hi kan mak taktak nak cu, "a tha lo timi thei ko nanain tuah kan hmanmi a si." Hi khuahsi in chuahmi zukhmawm hi a tha lo timi kan thei ko nanain kan tongh peng ko. 

Tobacco timi khuahsi in sermi thil hna nih, cuap, thin, lei le dang, ka, hani, hrawmhrawk, pawpi le chungril cancer a phunphun a chuahter khawh rih. Nu caah nauinn le hnuk cancer a chuahter khawh. Nu caah nu zawtnak phunphun le zeidang damlonak tam tuk a chuahter khawh rih. Khuahsi nih, thikai zong tam tuk a zualter khawh ti a si. 

Khuahsi in sermi "tobacco" hna nih cuap thihri damlonak a chuahter i, a tu bantuk Covid-19 hna hi, cuap a dohmi rungrul a si caah, khuahsi phunphai a tawngthammi caah zawtnak a zualter khuun tiah Italy ram Covid-19 mizaw a thlawptu hna nih an ti. Italy ah coronavirus ruang ah minung tam tuk an thihmi zong hi, tourist an tam tukmi le mipi cakuak an zuk tukmi hi a ruang an puh. USA mithi an tam tukmi zong a si kho ve mi a si. 

2016 ah Italy minung hi 17.4% cakuak zumi an si. Kawlram hi 20.30% cakuak zumi an si ve. Italy nakin Kawlram mi cakuak kan zu deuh. US ahcun 13.7% (2015) hi cakuak zumi an si. Lairam le Mizoram hi Kawlram nakin kan zu deuh kho men. Kawlram cakuak hi, Europe le USA tluk cun a tak deuh lo i, tlawmte a zia deuh ngai. Europe le USA hi an cakuak a tak tuk tik ah, damlonak tam deuh a chuahpi khawh. 

Cakuak hi, ngandamnak ca lawng siloin Khrihfa kan nunzia zong ah a zoh a chiattertu thil an si hna. Vawleicung ah Khrihfa sawhsawh, nunzia cawn awk a tlaklomi Khrihfa hi kan rak tam tuk. Cu lak ah, Laimi Krihfa le Mizoram Khrihfa zong hi tampi kan i tel. India ram ah sianginn kaimi sayapa pakhat nih a chim i, "India ram bible sianginn kan kainak ah, Mizoram in a rami kan si" tiah kan ti le an sayate nih, "Are you smoking Baptist?" (Cakuak zumi Baptist maw na si?) tiah a kan ti a ti. Cucu tha tein ruah ahcun, ningzah ngai dingmi kan nunzia a si. 

Cakuak hi zawtnak phun kip chuahpitu a si timi cu, vawleicung pumpi theih a si. Cucaah Lairam Khrihfa hna nih pumsa thianhlimnak hi kan aupi le kan nunpi a herh. A tu chan Khrihfa zumtu kan i timi le kan nunnak hi aa tlak hna maw timi hi, tha tein check kan herh, Pumsa aa dawmi zumtu tha kan si maw timi hi, pastor le member tiang in kan i check a hau cang. Cu lo ahcun kan mipi khamhnak ah kan hruai kho hna lai lo.

Zei ca dah khuahsi in chuahmi thilri sum a herh tiah cun, a chung ah a ummi thil tihnung ruangah a si ko. Khuahsi ah a tanglei tihnungmi dat hna hi an i tel. Tihnung bikmi 69 chung ah tihnung bikmi ka van tial hna. A ruang cu hi hna hi cancer a chuahter kho cem tu dat an si caah a si.

• Acetaldehyde
• Aromatic amines
• Arsenic
• Benzene
• Beryllium (a toxic metal)
• 1,3–Butadiene (a hazardous gas)
• Cadmium (a toxic metal)
• Chromium (a metallic element)
• Cumene
• Ethylene oxide
• Formaldehyde
• Nickel (a metallic element)
• Polonium-210 (a radioactive chemical element)
• Polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs)
• Tobacco-specific nitrosamines
• Vinyl chloride

Hi a cunglei dat (chemical) hna hi, tobacco timi khuahsi chung ah an um. Khuahsi in, zuk hmawm a phunphun an serchuah hna i, cu lak ah cun cigarette timi cakuak phunphun, khaini, raja, sahdah phunphun hi an i tel. Hi bantuk a tawngthammi paohpoah ah, cancer phunphun, pawfah, thikai, lungmih le zeidang chungril damlonak hi a tam khun ti a si. Cucaah khuahsi ah aa telmi dat hna nih hin dawmlonak a phunphun an chuahpi tim hi, scientist pawl nih fiang tein ah hmuh cang hna.

Tahchunhnak ah, Mizoram hna hi cakuak an zut tuk caah, India ram pumpi ah cancer ngeimi le TB ngeimi an tamnak bik hmun ah a tla cang. Kawlram ah hin, kan Lairam zong hi cancer le thikai phunphai a tam chin lengmang i, hihi zukhmawm a tam tuk caah a si kho mi a si. Lai Tlang tlungmi nih an chim tawn i, Lairam hi cakuak zuk, zudin, kuva hmawm, khaini le zeidang zukhmawm ahcun USA nakin a zual deuh tiah an ti. Cucu thil pawi taktak a si. 

Mi pakhat nih a chimmi cu, "Lai Tlang lei Pastor, Evangelist le Khrihfaupa cheukhat cu, cakuak an zu tuk hna" tiah a ti i, hi zong hi ruah deuh kan haau cang. Kan nunphung khan a si ve i, sual cu a si lo nain, Khrihfa nunzia ah a tha lo mi thil an si. Midang nih an zuk hmanh ah, biaknak riantuanmi le sizung riantuanmi nih cun, zukhmawm hi kan ti awk bak a si lo. 

Kan pum hi zeidang sualnak in a thianhlim pin ah, zudin saei le zukhmawm zong in a thian a herh. Cu ti a si lo ahcun mipi kan hruai kho hna lai lo.Khrihfa biaknak zong, biaknak dang caah zohchunh tlak a si kho lai lo. Cucaah Khrihfabu zong nih, an pastor te hi zukhmawm an sumter hna a herh. Zudin saeih cu chim hau lo a si. 

Cu ti in tuah lo ahcun, Lairam hi taksa, thinlung, thlarau ah kan thangcho kho taktak bal lai lo. Kan ngan a dam lo ahcun, kan miphun hi kan thangcho kho lai lo. A ngan a dammi miphun kan si a herh. Cu ti sinak ding caahcun, Lairam ah cakuak a lohnak hnga hi, kan zapite in kan i zuam a herh ko. 

-------------------------------------

Covid-19 Aa Thawknak Hrampi le New York i Covid-19 Rungrul Ci

WHO nih Covid-19 tiah an timi Novel Coronavirus hi coronavirus timi rungrul chung ah rungrul phun khat a si. Coronavirus timi hi rungrul phun tampi an um. Covid-19 zong hi phun khat a si ve ko. Coronavirus hi chungkhar nganpi pakhat bantuk a si. Cu chungkhar ah nu le pa an um, min a phunphun le sining a phunphun um bantuk khin, coronavirus zong hi phun tampi a um ve.

Hi zawtnak hi, saram ah kan hmuh khun hna. Kalauk, satil, chizawh, papalak tibantuk ah a um duh ngaimi zawtnak a si. Saram i a ummi coronavirus hna hi, cu hlan ahcun minung a zawtter set hna lo. Asinain thil pakhatkhat ruang ah, saram in minung ah an kai i, zawtnak a chuahpi ve. MERS-CoV le SARS-CoV te hna zong saram in minung ah aa chonhmi an si. A tu i virus thar hi, Covid-19 tiah ti a si i, SARS-CoV2 ti zong ah an auh.

SARS-CoV2 virus hi "betacoronavirus" ti zong ah auh a si. MERS-CoV le SARS-Cov hna zong hi aa lomi an si. Hi zawtnak rungrul pathum hna hi,"betacoronavirus" tiah min an sak hna. Hi rungrul pawl nih an zawttermi hna cu, vok dah ti lo cu hnuk dingmi saram tam deuh cu an zawtter khawh hna ti a si. Hi rungrul aa thawknak hi, an dawi tik ah, papalak (bat) hi an i thawknak a si tiah scientist nih an ti. US i mizaw pakhat thi ah an hmuhmi rungrul le Tuluk ram i hawihlan hmuhmi rungrul hi aa khat caah aa thawknak aa khat tiah an ti. Cucaah hi rungrul hi, Tuluk ram ramsa tampi umnak in aa thawkmi a si lai tiah an ti.

Covid-19 zawtnak a chuahnak Wuhan, Hubei Province a si. Hi hmun i rili chung chuak eidin-nga le saram dangdang-an zuarnak market in aa thawk i a karhmi a si lai tiah tuan tein ruah cio a si. Asinain mizaw tam deuh cu market kalmi an si theng lo. Lunghrinhmi sa a tawngthamlomi zong tampi an zaw ti a si. Cucaah Covid-19 hi "minung in minung ah" a chonhmi zawtnak a si tiah an ti. Hi bantuk in minung in minung ah chawnh a si i, Wuhan in, Tuluk ramchung khuadang zong ah a karh. Tuluk leng ramdang zong ah a karh i, USA zong a phan. Nihin ni ahcun ram 195 ning tein zawtnak a um dih cang.

Covid-19 aa thawknak kong hi a buai taktak. Micheu nih cun "Tuluk nih a sermi rungrul an chuahter sual caah a si" tiah an ti. Hihi si dawh hrimhrim a si lo. Tuluk zong nih, "Wuhan khua ah raltuk cawnnak ah a rami American ralkap nih a kan thlah hnawhmi rungrul a si" tiah an ti ve i buainak zong a um len. CDC le WHO nih cun Covid-19 hi Tuluk ram Wuhan khua an zuarmi saram sa pakhagt khat in aa thawkmi a si ko tiah fek tein an ti. Minung nih ser chawmmi rungrul in an ruat lo.

A tu lio ah Covid-19 kong hi, doctors le Scientist tampi nih an hlathlai cuahmah lio a si. Rungrul thar a si caah a kong hi an thei kho thlu rih lo. A khamnak sii le damnak sii zong an ser kho rih lo. Khamnak sii phun (20) hi ram kip nih an chuah i, an hniksak lio a si. Covid-19 rungrul hi bats (papalak) he an DNA umtuning 96% aa khat ti a si.

Khuaruahhar ngai a simi cu, rungrul hi saram chung a um lio ahcun aa thawknak phundang a si nain, a cite kha aa thleng i saram in minung cungah a kai kho ti a si. Cun rungrul hi "a ci" (genome) timi te an hlathlai tik ah, hmun khat caan khat ah "a ci" (genome) te khi rungrul ci dang ah an i thial kho ti a si.

Naite ah New York mizaw kong a hlathlaitu hna scientist nih ca an chuahmi cu khuaruahhar ngai a si. New York i minung 3,000 an thi an lak hna i an chekmi ah, New York hrawng a chuakmi Covid-19 rungrul hna hi, Asia in a rami an si lo i, Europe in a rami rungrul ci tu a si an ti. Cu Europe rungrul zong hi Tuluk ram in a ra mi a si. Asinian Europe a phak ahcun a ci (genome) aa thleng ti a si.

Cucaah New York hrawng ah hin, rungrungrul a rak chuah hlan in rungrul ngeimi hi an rak i chawkvai cang lai. President nih Europe lei khualtlawng le Tuluk lei khualtlawn a phih hlan in, New York area ah zawtnak hi tam ngai a rak lut cang lai an ti. An zawt hlan in minung tamlak hi an rak chonh manh cang hna lai. Cucaah chikkhat ah tam tuk an karh tuknak hi a si tiah an ti.

Cucaah New York i rungrul hi zeitindah New York minung nih an ngeih ning a si hnga timi an ruat. Scientist nih an timi cu, Europe a va tlawngmi New York minung maw zawtnak hi an rak phurh maw? President Trump nih, vanlawng lam a kham hlan ah, New York a rak tlawngmi Europe mizaw nih dah a kan phurhmi a si hnga tiah scientist tampi nih an hlathlai lio a si ko. A phi an hmu kho te hnga dek maw?

  

Tih Hlah

Vawilei ah hin, tihmi kan ngei cio. A cheu nih a sangmi kan tih. Cungsang kai kan ngamh lo. A cheu nih tii an tih. A cheu nih mei an tih. A cheu nih vanlawng zuan, a cheu nih dat-hleka (elevator) an tih. A cheu nih rul, nga, rungrul, maimomh, thih, zawt, khualtlawn, khuasik, nilin tibantuk in tihmi aa dang cio. A cheu nih solo sak le mipi sin biachim hna kan tih. A cheu cu mithla le khuachia an tih. Thil hi a mak ngai. Ralbawi cheukhat cu raltuk cu an ngamh ko nain, mipi sin biachim cu an tih ngai. Ngamhmi le tihmi aa lo cio lo.

Khuaruahhar ngai a simi cu, a cheu pa cu pasal he vuakden cu an tih lo nain, ngaknu helh cu an tih ngai. Vawleicung ralpi pahnih a chuahtertu Adolf Hitler hi England Prime Minister hmanh thir lak in a hro ngam i raltuk cu a ngamh ngang nain, "Ngaknu helh hi a ngamh bak lo" ti a si.  Lai phungthluk ah "Hruh dang lawng, fim dang lawng" ti a si. Minung kan i dan bantuk in tihmi zong aa dang cio.

Ralbawi pakhat bia a rak chim ka theih,. Raltuk cu a ngamh ngang nain mipi lak biachim cu a ti kho bak lo. A ngamh bak lo, A dir i a thir in a thir. A chim kho bak lo. Vaivuan luklak in a chim i, a ngol bal. A cheu nih meithal puah an tih. Sakhi pakhat hmanh kan kap ngam lo nain, minung a thawngthang hmai biachim hna an ngamh tuk ve. Minung sining aa dan bantuk in tihmi zong aa dang tuk ve. Cucu Pathian nih a dang cio te in a kan ser i, kan sining a danter cio mi a si.

Ruah awk le tuak awk a ummi cu hihi a si. Tihmi thil cu aa dan hmanh ah, tihmi nih a chuahpimi thil cu aa khat. Zeicatiah tihnak nih cun, minung hi kan thinlung le nunnak a kan control khawh. Cucaah "Tihnak ngeih cu tih a nung tukmi thil a si." Zei thil hmanh va si sehlaw, kan tih hnu ahcun kan tihmi thil nih a kan uk. Sal ah a kan ser. Kan tihmi thil kha kan bawi a si. A kan uktu a si.

Tihnak kong ah ka sining ka ruat tawn. Ka fianmi cu hihi a si. Ka chuahnak cu Thau khua, khuafate a si. India ramri ah a um. Chungkhar dirhmun nih a kan pek lo caah, ka zakzum. Mi hmaifon ka ngamh lo. Sunday school ka kai ka in college ka kai tiang, biakinn ah caan voikhat lawng ka ting. Caan hman hna hi hman zo lo cun a rak har tuk. Hmaifon a rak har tuk. Ralchiatnak nih hmai ah a ka fonter kho lo. A ngaingai tiahcun, ka fon khawhlo bia a si lo. Ka fon ngam lo bia a si deuh. Cucu "tihnak" (fears) timi nih a ka kham ning a si.

Ka nunnak ah harnak le tih awk thil tam tuk ka tonmi chung in, ka fianmi cu hihi a si. Minung hi sining nih a pek lo tuk ahcun, kan chungah tihnak a tam khun. A ngan khun. Cu tihnak nih cun a kan uk chinchin. A kan tei chinchin. Cu tihnak nih a kan uk tikah, a kan uk lawng siloin thancho kho lo in le hmai fong kho lo in a kan tuah. Kan nunnak a bulter. Tihnak nih hauhruang bantuk in a kan kham. Cucaah "Tihnak cu minung nunnak ah dawntu le khamtu" a si. Minung kan i thlennak ding ca zong ah dawntu bik a si. Cu tihnak nih cun, pumpak, chungkhar, sang, Krihfabu, khua, tlang, peng in miphun ningpi zong in, a kan kham khawh. Cucaah "Tihnak cu tih a nung taktakmi thil pakhat a si."

Cucaah 1932 ah Franklin D. Roosvelt nih a rak chimmi cu, "The only fear we have to fear is fear itself" tiah a ti ("Tih dingmi thil pakhat lawng a um i, cucu a mah tihnak lila khi a si ko" tiah a ti). Cucu a dik taktak. Vawleicung ah tih a nung bik mi cu tihnak lila hi a si. Cu tihnak cu kan nunnak ah tih a nung bikmi a si. Cu tihnak nih minung nunnak kha a khuhnenh hnu ahcun, minung cu zeihmanh a si ti lo. Ruah a herhmi cu hihi a si. Cu tihnak cu a ho sin in dah a rat? Pathian sin in maw, Satan sin in dah timi kha Khrihfa zumtu nih cun ruah a herh.

Bible kan zoh tik ah, Pathian nih Moses le Israel mipi sin le Joshua sin ah a tu le tu a chimmi cu, "Tih hlah u; nan thinphang hlah u; ther hlah u; nan ral chia hlah u.." ti peng a si. Zeicatiah Israel mipi hna nih, tihnak le phannak an ngeih ahcun Biakam Ram (Holly Land) timi, Canaan ram cu an co kho lai lo timi kha Pathian nih a hngalh caah a si. Cucaah zeidang ral vialte nakin "tihnak" ral hi minung nih kan tei hmasat a herh (Deut. 31:6; Joshua 1:9; 18).

Cucu kan i fiang ko nain, "tihnak" cu tih a rak nung tuk. Keimah zong Thantlang ah sianginn ka van kai. KEHA ah kan um. Zuri le misual an rak tam tuk. Vuak zong ka rak i huah. Thantlang kum khat chung sianginn kai cu, har ka rak ti taktak. A ruang cu "zuri le misual" kan rak tih tuk hna caah a si. Tihnak nih chunzan in a rak kan uk. Khawika kan um zong ah kan thin a rak phang. Cucu tihnak a sining a si.

1983-84 ah Hakha No. 1 HS in, Tanghra ka awng. College kai ka duh taktak. Asinain kan chungkhar sining cun, college kai ngam ding a si lo. Ka nu le pa an tar. Lo an thlo kho ti lo. Ka farle nih lo vat kho an si lo. Cu bu in college kai ka tim. Ka unu nih "Na tha chia hlah. Ka zuam ve lai le na kai kho ko lai. Mizoram ka tlawng lai le" a ti. Cuticun docawi in, college ka kai. Kum 4 kai chung ah, voi 3 sianginn khar ka tong. Harnak chim cawk lo a si. Asinain a donghnak ahcun college cu ka dih.

Zeicadah college ka kai khawh timi ka ruat. Pathian nih tihnak kha a ka tei piak. Kan harsat ruangah "Ka kai kho lai lo" tiah ka ruahmi kha a ka teipiak. Tihlo tein a ka kaiter. Mi tampi college an rak kai khawhlonak a ruang cu, "Kan si kho lai lo; kan ti kho lai lo; kan harsa tuk" timi tihnak ruang ah a si. Tu chan kan fale tampi, USA an um i, ram tha a si. Sianginn kai a fawi tuk nain, college hna an kai khawhlomi le catang sang an phak lo mi hi, an si khawhlo ruang ah siloin an ngamhlo caah le tihnak phunphun an ngeih caah a si.

Bible sianginn MIT kai ka thawh than. MIT kai than ding hi a rak fawi lo. Chungkhar kan har tuk caah, MIT peh than ding hi a fawi lo. Asinain khua Khrihfabu nih cawm ding a si. An mah nih an ka fialmi hi, Pathian duhnak a um ko lai ka ti i, tihnak um lo tein ka kai i, harnak tampi chung in 1996 ah ka dih than. Rak tih ning law ka rak kai hnga lo i, a tu ka dirhmun zong hi ka phan hnga lo.

College in leiba he ka chuak. Khrihfabu nih an ka zoh bu ah, MIT in leiba he ka chuak than. 1997 ah USA ka phan. MATS ka dih. D.Miss ka dih. Work permit ka ngei lo. Bawmtu ka ngei lo.  Tuition le a tam fuk fawn. A har tuk nain, a caan phak cun Pathian ni a ka dihter ve ko. D.Miss ka dih i, Columbus kan i thial tikah, sianginn ca he, nau ngeihnaknak le sini hlannak he, a phunphun caah $42,000 leiba ka ngei. Scholarship um lo, work permit um lo, bawmtu sponsor ngeilo bu in nau ngeih pah in US sianginn kai hi a fawimi a si lo. A rak har taktak ko nain, tih lo tein kan kal tik ah, Pathian nih teinak tampi a kan pek ve ko.

Bible hi za ah za in kan zumh ding le pawm ding le nunpi ngam ding a si ko. Bible nih pei "Tih hlah" (Fear not) tiah a kan cawnpiak a si lo maw? Hi bia fang hi, Biakam Hlun he Biakam Thar he voi tampi kan hmuh. Jesuh le bang nih cun, "Nan thinphang hlah u. Lungretheih le awlawkchong in um hlah u" tiah voi tampi a kan chimh. Jesuh zummi le Pathian zummi cu, harnak, sifahnak, teminnak le lungretheihnak a phunphun te kan tuar zongah tih-phannak ngeih lo a herh. Lungrawknak le ngaihchiatnak ton tik zongah, intuar khawhnak thinlung ngeih a herh. Ngeih lo zong ah i hnek a herh.

Zeicatiah cathiang nih a kan cawnpiak peng. Pathian zumh le bochan le tihphannak ngeih lo ding hi, Pathian duhmi a si. Pathian duhmi cu tihphannak ngeihlo bak a si. A ruang cu tihphannak cu Pathian sin in a rami a si lo. Satan sin in a rami a si caah a si. Kan nunnak ca zong ah tih ding a si lo bantuk in, kan ziaza ca zong ah tih ding a si lo.

Kan nunnak ah kan tei khawhlomi ral hi phun tampi a um. Cu ral zong cu ka tei ko lai lo timi tihnak le phannak ngeih ding a si lo. Tahchunhnak ah, "Zu hna ka sum kho bal lai lo" timi hi tihnak phannak pakhat a si. Cakuak hna, sahdah hna, kuva hna, khaini hna tibantuk vialte, ka sum kho lai lo timi hna hi, tihnak le phannak an si. Casino kal hna ka sum kho lai lo" timi zong hi tihphannak lungput pakhat a si. Cucu Pathian nih a duh lo. Pathian min in zei bantuk ziaza thalo zong hi ka tei khawh ko timi hi, Pathian duhmi a si.

Zeicatiah Pathian nih tihnak ngeihlo hi a kan duh. "Amah Pathian dah ti lo cu, zei hmanh tih hlah u" tiah a kan ti. Bible zoh tik ah, "Tih hlah" (Fear not) timi biafang komh hi, King James ahcun 74 a lang; cun "thinphang in um hlah u" timi hi voi 29 a lang ti a si. "Tih" (fear) timi biafang te hi cu, voi 314 lang ti a si. "Tih u" tinak he, "tih hlah u" tinak an si.

"Tih hlah u" (Fear Not) timi hi, a cheu le bang nih cun 365 a lang tiah an ti. Cucu Youtube ah phunchimmi pa nih a chim bal. Khuaruahhar ngai a si. Kum khat ah ni 365 a um i, Pathian zong nih bible ah "Tih hlah" timi hi voi 365 a kan chimh ti a si. Bible thiammi nih an tuak tik ah, "Tih hlah" timi hi voi 105 kuakap a um tiah an ti. Bible pakhat le khat aa lawh lo caah a zat cu aa khat kho lai lo.

Voi 105 hrawng hmanh khi va chim sehlaw, a tam tuk. Cu zatzat cu Bible nih ziah a chim hnga timi ruah tikah, tihnak ngeihlo ding hi a biapit tuk caah a si ko. Siangpahrang David te hna zong Goliath ral a doh lio le ral dang a doh lio ah, Pathian thawnnak le thilti khawhnak a ruah paoh ahcun ralthatnak in a khah tawn bantuk in, nifatin kan nunnak ah tih ding le phan ding a phunphun an um ko lai nain, Jesuh zumhnak bak in kan tonmi tihphannak hi tei a herh. Zeicatiah Jesuh hrimhrim nih hi tin bia a kan cahta:

"Vawlei nih hin harnak an pek hna lai, sihmanhsehlaw tih hlah u. Vawleicung cu ka tei cang" (John 16:33).

Jesuh nih hin, "Daihnak kan chiahtak hna. Keimah daihnak cu kan pek hna. Vawlei nih an pek hna bantuk in kan pe hna lo...Keimah ah i peh u law, lungthin daihnak nan hmuhnak hnga" tiah a kan ti. Vawlei nih cun harnak an pek hna lai. Sihmanhseh, "tih hlah u" (fear not) a kan ti. Cu a chapmi cu, "Vawlei nih cun harnak cu an pek ko hna lai" tiah a ti. A ti bantuk tein, vawlei nih hin, pumpak in, chungkhar in, bu in, ram in, vawleicung pumpi hi vawlei nih harnak cu a kan pek ko" (John 14:1, 27; 16:33).

Cucaah nihin zong ah Coronavirus a chuak ko. Hlan ah H1N1 a chuak ko. Swine Flu a chuak ko. Ebola a chuak ko. Hlalio ah, Black Death timi tlangrai fak taktak a chuak ko. Spanish Flu timi a zong a chuak ko. Hi pin zong ah zawtnak a chuak ko lai. Cu vialte cu "vawlei nih a chuahpimi harnak an si. Asinain a biapimi cu "tih hlah u" timi Jesuh bia i tlaih hi a si.

Kei zong ka nunnak ah, sunghbaunak, zatlaknak, sifah le harsatnak, tlamtlinlonak, ningzahnak, tamhalnak le zawtfahnak fak tampi ka tuar nain, tihnak hi tei peng ka zuam ve. Ka ngamh lo zong ah ngamh ka zuam. Thir le phang in Pathian rian ka tuan. Hmai ka fon khawh lo zongah fon khawh ka zuam. Ka ti khawh lo zongah ti khawh ka zuam. Ka tei khawh lo zongah tei khawh ka zuam. Keimah minung sinak cun ka ti kho hrimhrim lo.

Sihmanhsehlaw, Paul nih a ti bantuk in "Thawnnak a ka petu Khrih thawngin thil zeipaoh ka tuah khawh ko hna" (Phil 4:13). Khrih Jesuh nih thawnnak a kan pek ahcun, zei thil paoh hi kan tuah khawh ko hna. Kan ralchiatnak le tihphannak zong a Khrih nh a kan tei piak khawh ko. Minung hi mah tein cun ralthat khawh a si lo. Tihnak zong hi tei khawh a si lo.

Careltu nang teh tihphannak na ngei maw? Tihphannak nih an uk maw? Tihnak nih sal ah an tlai maw? Tihnak hi na bawi a si sual maw? Cu hlan ah tihnak le phannak hi na nunnak ah san an tlaitu le na bawi a si sual hmanh ah, Jesuh Khrih pekmi thawnnak thawngin tihnak cu tei i zuam. Zeicatiah tihank cu kan ralpa Satan sin in a rami a si. Kan ralpa Satan nih cun, tihnak ngeihter an duh. Tihnak ngei sehlaw, a rak chia sehlaw, a thin phang sehlaw, thancho kho hlah seh ti an duh. Pathian caah rian hna tuan ngam hlah seh ti an duh. Bawipa thatnak le dawtnak hna chim ngam hlah seh ti an duh.

Cucaah careltu nang zong Khrih thawnnak na chung ah um a herh. Khrih thawnnak na ngeih ahcun, tih hlah. Phang hlah. Tihnak tei i zuam. Zeicatiah kan zumhmi Jesuh nih pei "Tih hlah" (Fear not) tiah a kan ti cu. Kan tih tung ne a si ahcun, Jesuh bia cu kan chung ah a nung kan ti kho hnga maw?

Florida State Ah Zeicadah Covid-19 Zawmi An Karh Tuk?

Florida State hi khua a lum. Beaches thatha le tibual dawhdawh a umnak hmun a si. Nuamhnak phunpi a umnak a si caah, pension pawl tam tuk an umnak ramkulh a si. Niceu a tha i, "Sunshine State" tiah duhnak in auhmi a si. Nuamhnak ah minthang Disney World umnak a si. Khua a lum caah le rilikam nuamhnak tampi um caah, khual an tam i, hotel thatha zong tampi a um. A dawh zong aa dawh tuknak hmunhma a si caah, mi kip nih phanh an duhmi a si. Biaknak lei ah minthangmi "Holy Land" timi zong a um caah, biaknak lei minung zong tam tuk an tlawnnak hmun a si.

Spring Break an timi thal chuakka sianginn khar caan ah, college sianngakchia nuam an cennak khua le ram a si. Mirum milian an i butnak khua hmun zong a si i, a tu kan President inn "Mar-a-Lago" timi zong a umnak a si. Hi ruang hmanh ah, a umnak khua hi a min a than phah.

Florida hi khual an tam pin ah an mah ramkulh zong hi minung an tam tuk. 2018 ah 21.8 million an um i, minung an chah taktak. Khual lutchuak an tam tuk caah, tourism hi an tangka hmuh thatnak bik pakhat zong a si. Hi bantuk hmunram ah hin, a tu bantuk tlangrai caan ah hin, RISK a um khun ko. 

Florida ah hin, March 1 lawngah Covid-19 hi a voikhatnak an hmuh a si. Minung pahnih ah an rak hmuh hna. Thla khat chung ah, an i zohkhenh khawh lo caah, March thla dih ahcun, zawtnak ngeimi 6,741 an phan. April zarh khatnak a dih ahcun 14,747 an si. Minung 296 an thi cang. April 8 ahcun mizaw 15,698 an zaw i, minung 323 an thi cang. Mizaw an karh ning hi a rang taktak.

Florida i Covid-19 a karh tuknak a ruang cu, minung an chah lawng siloin hmun dang ka dang in, Florida a rak tlawngmi an tam tuk caah a si. Hi a tlawngmi lak ah, nawl ngailomi zong tam tuk an ai tel caah a si. Hi chimh ngailomi chung ah, college siangngakchia zong an tam tuk ve. A bik in Spring Break a kalmi hna nih hin Covid-19 zawtnak hi, an karhter khun ko tiah ruah a si. A ruang cu minung kha tam tuk a bubu in an um caah a si.

Hi bantuk chimh ngailomi Spring Breakers ruangah Covid-19 a karh

Cun Florida hi an rak daithlang deuh. March 1 ah Coronavirus an hmuh hmasat nain April 1 lawng ah "Stay at home" nawlbia an chuah. Cu nawlbia chuahnak ding caah thla khat bak an rau. Cucaah an rak daithlang ngai tiah ruah khawh a si. Asiloah ruahnak dang an rak ngeih ca zong a si kho. Cu ti an ti bu zong ah minung kha an hreng kho tuk hna lo.

Khatlei ah Khrihfabu biaknak hruaitu cheukhat zong nawl an ngai lo. Pumh lo ding timi zong ah an rak i pum. Cucu Pathian zumh kan ti hnga maw? Nawlbuar kan ti hnga dek? Khuaruahhar ngai a rak simi cu, USA hi rilikam khua le ramkulh paoh hi, nuamhnak le chimh ngaihlonak a tam deuh. Hi bantuk chimh ngailo an tam caah, Florida cu mizaw an karh ngaingainak a si tiah kan ti khawh ko.

Ohio le Florida an thil tining tlawmte van epchun ka duh. Florida cu Ohio nakin a lian deuh. Minung zong an tam deuh. GDP zong a sang deuh. GDP in Pumpak income tuak tik tu ahcun Ohio sang deuh. Florida cu tourist an tam deuh. Ohio cu tlangcung ramkulh a si i, Florida cu Rilikam tampi a um.

Kan mah Ohio pa "Coronavirus zei rellomi in bia aa chim sualmi pa a si."

Palik nih an chawh hnawh hna. Covid-19 cu karh lo awk a tha lo

Ohio ahcun February 15 ah case a rak phan.  Mizaw pahnih lawng an si. March 9 ah mizaw sining cu Governor DeWine nih thawngpang fianternak a tuah. March 12 ah, mizaw hmanh an um tuk rih lo nain, tang 12 tang sianginn vialte le private sianginn dihlak zarh thum chung, nan khar dih lai tiah nawlbia a chuah. Cun sekhan le cozah zung an khar dih. Edin dawr an khar dih. Bar, night club le casino vialte an khar dih. Rian tam tuk an khar.

Cun May 1 tiang kan khar than lai a ti. "Stay-at-Home Order" a chuah colh i, "a herh taktakmi lawng ah leng nan chuak lai" tiah a kan ti. Dawr vialte milut-chuak a zat le caan an khiah. Cun pe 6 hlat ah um ding timi "social distance" order a chuah colh. Dawr vialte an rin i, tangka pek tik ah dirnak ding hmunhma a kan khiah piak. Cu bantuk in upadi an rengh tik le ralrin tik ah, nihin ni ahcun mizaw 5,000 hrawng lawng an um i, 200 tluk lawng an thi rih.

Florida cu a tu hi a karh ning a rang ngaingai i, biatak tein an i ti lo ahcun an ramkulh hi New York bantuk in mizaw tampi a um khomi an si. Nihin ni ah USA ram pumpi ah Coronavirus a karhnak bik hi, rilikam khua le tourist tamnak hmun hna an si. Cu hna lak ahcun New York, California, Florida le New Orleans hna hi risk tam ngaimi ah chiah an si. Florida zong hi, an i ralrin lo le an cozah nih an rengh deuh hna lo i Covid-19 hi a mah tein a zor lo ahcun, harnak nganpi a tong kho te dingmi an si.


--------------------

Zohchihmi ca

1.  Coronavirus school closings: 33 states, Los Angeles' LAUSD, New York City shut all K-12 schools by Erin Richards

https://www.usatoday.com/story/news/education/2020/03/12/coronavirus-school-closings-ohio-maryland-washington-seattle-king-closures/5036252002/

New York Khua Coronavirus Zawtnak le Mithi

New York khua? A min zong aa dawh. A min van theih bak in, minung thinlung a hlangmi khua a si. Mi tampi nih phanh duhmi khua a si. A ruang cu, vawleicung i khua lian bik le min thang bik pakhat a si. UNO zungpi umnak a si. Vawleicung inn sangbik a rak si balmi Empire State Building le Twin Tower timi World Trade Center One and Two an umnak a si. Liberty Statue umnak le vawleicung tangka vialte a controltu Stock Company lianlian an umnak, Wal-Street umnak a si. Manhattan sang cu vawleicung innsangmi tambik aa buutnak a si. Phun dang in chim ahcun, vawleicung pumpi rumnak, fimthiamnak le thawnnak a langhnak bik cu New York khua a si ko.

New York hi voi hnih ka phan ve cang i, a mak taktakm khua le khua nuam taktak a si. Zoh ding a tam tuk. Khuaruahhar a tam tuk. 1997 December sianginn khar lio ah New Haven OMSC ah Mission Courses pahnih ka rak lak i, mah cu pah cun New York ka rak hmuh. Mah tan ahcun Empire State building ka rak kai kho i, ka lunghmuih taktak. UNO building pi zong kan rak zoh hna.

Y2K an timi kum kum 2000 a tlin kum Kum Thar zan hmannak ah Time Square ah kan rak kal. A thaizing Kum Thar ni ah ka rak kal than. Pu Stanley Hram Uk nih a kan chawhpi. Pu Ceu Hlun le Pu Van Ling le Pu Siang Dun he kan rak si. Kan rak i nuam taktak. Liberty Statue kan kai. World Trade Center kan rak kai. A kik tuk nain, kan rak i nuam tuk.

New York dawhtertu bik Twin Tower vanlawng nih a pah lio (9/11)

Cu pin ah 911 lio ah Terrorist nih Twin Towers bomh an thlak caah US tuanbia ah a fak bikmi tuarnak pakhat a tuarmi khua a si. 911 ruangah USA tuanbia le sining vialte tampi a zungzal in aa thleng. Vawleicung thil sining vialte tamtuk aa thleng. New York van ti cangka in, 911 le Twin Towers tuanbia hi thinlung ah a chuak colh i, minung thinlung a tuaitam khotu khua a si. 2000 Kum Thar ni ah kei zong World Trade Center pi cung sang bik dot cu ka rak kai kho ve. A mak taktakmi inn a si.

New York khualai Manhattan Downtown

Nihin ni ahcun World Trade Center (Twin Tower) a rak dirnak zawn ah, One World Trade Center asiloah Freedom Tower timi pe 1,776 sangmi a dir. Cucu USA Independence a hmuh kum 1,776 hmelchunhnak caah pe 1,766 an sak. Hihi zoh a phun taktakmi le tuanbia a ngei taktakmi inn a si.

Rili kam khua a si caah, hlei sangsang le tii tang kalmi hlei tampi a umnak a si. Library lianlian le minthang Columbia University umnak khua a si. Vawleicung ah minthang Central Park a umnak khua a si. USA i company lianbian an umnak le Chrysler le Rockefeller Tower an umnak a si. UNO zung umnak a si caah, vawleicung cozah phunphun he aa pehtlaihmi zung tampi an um. Atu kan President Donald Trump zong nih, a umnak khua ah aa tuahmi a si.

Freedom Tower

Minung tam ah USA ah pakhatnak a si i, vawleicungpumpi ah 8 nak a si. 2018 ah minung 21,575,000 an um i, area 11,875 a kau. Vawleicung rumnak in tuak ahcun, New York cu rum ah pahnihnak a si. Tokyo khua changtu a si. Cu tluk cun New York hi a hmunhma a tha. Tlawnlen a nuam. Zoh ding a tam tuk. Innlo lianlian le sangsang, lungpang bantuk in an i tlar i, a khua hi sunlawinak in a khatmi khua a si ko. Voi hnih ka phan cang i, a khuachung chawh hi ka cim lo.

USA ah Laimi a rami hi ka ti tawn hna. "USA phanh tung i New York phanh lo cu, Hakha tlawn tung i, Cawbuk tiang hrawng phak tluk a si" tiah ka ti tawn hna. Minthang Time Square hna i chawh cu a a rak nuam taktak ko. Keimah zong nih phanh than ka duh tukmi khua a si. Ka fale an tlei cun kan chungkhar tein kan tlawng te lai tiah ka tinhmi a si.

Hi New York khua cu, vawleicung ah minung tambik nih tlawn le hmuh an duhmi khua a si. Taxi le motor a tam tuk caah, pumpak motor umkal hi a fawi lo. Taxi hlan i umkal a miak. Cun vawleitang in a kalmi metro train timi cit hi a miak bik a si. Tlanglawng zong hi, khualai ahcun vawleitang lawng tein a kal i, "station" lianlian hi vawlei tangah an um. Cu station in a rak chuakmi minung hi an tam tuk ah hin, hngerhte chuakchuak bak khi an si ko.

New York khua a dawhtertu UNO Innpi

New York cu, ngaknu zong an i dawh tuk. Tlangval zong an i dawh tuk. Mirum milian le mifim cathiam an i butnak cem khua a si. Inn man a fah cemnak le minung thlahlawh a that cemnak khua a si. Rian a tam biknak le company tam bik an umnak khua a si. Minung hi an thilri hruk le cawlcangh ning hi, New York ahcun aa dang hrimhrim. An nunning a sang deuh vingvan ko.

Silo awk a tha lo. Zeicatiah New York cu USA ah minung tam biknak le rian tambiknak khua a si. USA ah hin company dihlak hi 250,000 tluk a um i, cu vialte chung ah, minung 100 cung a simi company New York khua ah headquarter a sermi hi a tlawm bik ah 2,768 an si ti a si. Cu lak a lian bik cu IBM a si i riantuantu 380,300 am um. Lai Tlang minung dihlak i, cheunga cheuli (4/5) an si. Life Insurance Company lian taktak New York Life Insurance company zong a umnak a si, cu company ah kan laimi Pu Stanley Hram Uk zong a tuan ve.

Minthang taktakmi New York Time Square

New York khua hi phun dang te a si nain, Asian an tam. Tuluk an tam ngaingai. Yangon bantuk a si. Khualak ah Asian eidin dawr le Asian Dawr tam tuk a um. China Town zong a um i, a chung chawh hi a nuam taktak. Kawlram Yangon chawh bantuk khi a si ve. "Asian ram ah hlah maw kan um? Hong Kong le Singapore ah hlah maw kan um ti awk tlak in Asian minung le Asian dawr a tam. Tuluk, Japan, Korea le Vietnam an tam."

New York khua a nuamhtertu bik pakhat cu Central Park a si rih. Cun Central Park kam hi, puai lianlian an tuahnak hmun a si. Khualai cer bak ah tupi bantuk in a hmawngmi a si i, ramtang bantuk bak in a um kho. Thanksgiving Day ahcun Macy Thanksgiving Day Parade sunglawi taktak in an tuahnak hmun a si. New York thatnak le dawhnak le sungparnak hi chim cawk ding a si lo. Cucaah New York cu "America ram sui khua" ti awk tlak a si.

New York khua Central Park

Cu New York khua cu, nihin ni ahcun mit nih a hmuh khawhlomi Coronavirus ruangah thir le phang in umnak khua ah a tla cang. A khua rumnak, fimnak, innlo thatha, lamsul thatha, sianginn thatha le nuamhnak vialte hna nih, minung hna a ngamter kho ti lo. Hlan ah hngerhte chuak bantuk in minung an tamnak le an chahnak, New York khualai vialte cu, king dimdiam tein a um ko cang. Kianh cawk lo minung vialte kha, innchung ah an i erh dih cang.

Rel cawk lo ngacvha taxi le bus vialte le pumpak motor vialhe an i din dih cang. Palik, meihmittu motor le Emergency motor dah ti lo motor thawng theih ding hmanh a um set ti lo. Tlanglawng station vialte zong king dimdiam tein an um cang. Chun he zaan he aa din ballomi le a dai ballomi khuapi, a cawl zungzalmi khua, a tu cu "khua king" timi ah aa chuah. Ngaknu dawhdawh le tlangval dawhdawh lennak, Central Park cu a tu ahcun mizaw zohnak hmun ah an tla i, lawmhnak thlam hrimhrim a leng kho ti lo. King dimdiam tein ngaihchia lungleng te in a um. Zanlei sang mikin lio ahcun chawh ngamanak ding hmanh in a um ti lo. Ningti za a si ko cang.

New York dawhtertu Empire State Building

Zan ah, eidindawr le nuamhnak phunphun le taxi a khak in aa khatmi cu, daam bang a dai ko cang. King dimdiam tein ralchiami caah ahcun chawh ngamnak ding hmanh in aum ti lo. Innsangsang le innn lianlian umnak i, king dimdiam te in chawh cu, mithla tuksum khi a si ko cang. Vawleicung khua vialte lakah, khua lianngan bik New York khuapi sining zoh tik ah, vawlei ah a hmunmi thil a um lo. Vawlei ahcun aa rawk kho lo mi thil a um lo" timi a fianter tuk hringhran.

New York khua cu khua lianngan taktak a si. Zei thil paoh hi a tling dih i a tlamtling dih ko lai tiah ruah awk in a um. Minung nih hi tluk lawmmam in innlo le lamsul an ser khawhmi ruah ahcun khuaruahhar khua a si ko. Asinain Covid-19 biattak tein a van karh tik ahcun, an i fimhlawm kho ti lo. Sizung, doctors le nurses nih an ti khawhnak leng tiang in, mizaw an tam i an karh. Sizung riantuantu hi an baa taktak ti a si. A cheu cu a zawmi zong an um ve. A cheu cu an thinlung nih a celh ti lo i, coronavirus ka ngei rua tiah aa ruat nain, an hniksak tik hna ah an ngei lo ti a si.

A tu le tu mizaw zual an lut. A lut cia an chuak zawk ti lo. A tu le tu mithi an um. Mithi inn ah aa tlumlomi cu "a kik thlahmi truck" chung ah an chiah hna. Ruak fim le zohkhenh zong hi a har taktak ti a si.

New York area ahcun sizung ah an i tlum ti lo. Ruak chiahnak khan ah ruak an i tlum ti lo. Harnak tampi an tong. Cucaah Central Park ah puan sizung khulrang in an sak chawm i, cu ka ah mizaw thlawpbul an si. Coronavirus hi capo a si lo. Biatak a si. Tih a nung taktakmi zawtnak hrik a si ko. Chonh a ran tuk caah, tih ding a si i, ralrin taktak a herh ko.

New York khualai Central Park chung i puan sizung hna

Tuan deuh ahcun, Coronavirus hi Hoax (lih) tiah a rak ti ko nain, President Trump hman nih, "Tu zarh le a ra laimi zarh ahcun minung tampi an thi lai" tiah a ti cang. New York area ahcun an i ti khawh ti lo caah, ralkap 1,000 bak riantuan bawmtu ding ah President nih a thlah hna i, New York khuapi caah thanuam ngai a si.

Coronavirus tamnak New York khua ahcun, Doctors te, nurses le sizung riantuantu an baa tuk cang hna. A zawmi zong an pah ve cang i, hi hna caah fak pi in thlacam piak ah herh ko. New York State lawng ah, minung 100,000 an zaw i New York khuapi chung bakbak ah, 63,000 an zaw ti a si. Ventilator timi "nunnak khamhtu seh" khi an i that lo caah, Tuluk nih nizan ah 1,000 an rak hlut hna. Oregon State in 140 a van kuat ve hna lai ti a si. Hi / thil nih mizaw tampi a khamh te hna lai tiah ruahchannak a um.

Temporary sizung i riantuantu pawl "Hero" an si ko

Scientist pawl nih an zoh i, New York mizaw 3,000 tluk an thi an check hna i, an zawtnak hi khawika in dah a rat hnga timi an kawl. Rungrul i a cite (genome) an zoh tik ah, Europe ram rungrul a si an ti. Asia in a rami si lo ti a si. Cucaah New York khua coronavirus rungrul hi, Europe a tlawngmi nih maw asiloah Europe mi New York a tlawngmi nih maw an rak karhtermi a si tiah an ti. Asinain cu Europe rungrul zong cu a hram an kawl tik ah, Tuluk ram Wuhan in aa thawkmi a si i, Europe a phak tik ah rungrul cite kha aa thleng (mutate) a tuah ti a si.

New York cu a tu an zawtnak a zual ko. Nizan Nithumni ah, New York khua lawng bak ah minung 799 an thi i, ramkulh ning a thimi 7,067 a si cang. Ruak chiahnak a um ti lo. Ruak vuinak thlanmual zong nih a zo ti hna lo. Cucaah ruak hi kahcham bantuk in an cawh i, artlang in vui an si. USA ve lo bang, ningcang lo ngai in ruak vui a si ve ko cang.

Covid-19 thimi pawl hi, Hart Island ah hi tin a bu in ruak an vui hna

Micheu caahcun an chungkhar ruak hi khawi dah an vui timi hmanh an thei kho ding a si ti lo. Duh zong duh lo zong ah le sian zong sian lo zong ah, thih hnu ahcun mah tin vui lo awk a tha ti lo. Thih lai ah, ruak zoh zong a ngah lo caah ruak hmuh khawh a si lo.

New York khua ah tuanhia bantuk thil pakhat a um. Khua in nichuahlei ah tikulh pakhat-Hart Island- a um i, boat lawng in kal khawhmi a si. Cu tikulh ahcun ruak vuitu ngeilomi an thih tikah ruak an vui tawn hna. Kum zabu 19 nak in an rak hman cangmi a si. Nihlawh pek in thawngtla nih hin, cu ka ahcun zarh khat ah ruak 25 hrawng hi an vui tawn ti a si. Asinain a tu lio Covid-19 in a thimi hi an tam tuk caah, nikhat ah ruak 25 hrawng hi a bu in an vui hna. Nihin Nilini ahcun ruak 40 a bu in an vui hna ti a si. Zeitiawk a tha lo. Thil cu a si ning in vui a hau ko. A dammki zong nih an ruak an hlam kho ti hna lo.

April 9 ahcun thanuam deuh a hung a si. Zeica tiah nihin cu Covid-19 in a zawmi 200 lawng sizung an kai i  mithi zong 777 an si i, tlawmte a van tum deuh. Kan hnu zarh ahcun nikhat ah 1,427 bak an kai i, 11% an rak karh ti a si. New York khua i, uniform aa hrukmi palik i 20% 7,155 renglo hi an zaw ti a si. Palik 2,200 cu coronavirus zawtnak rungrul an ngei i, mipi riantuantu uniform hrukmi 400 zong rungrul an ngei ve ti a si.

Nikhat ah minung 330,000 lenmi Time Squre cu a king ko cang

Nilini in Ningani karlak chungah mizaw 11,000 an i chap manh i mizaw dihlak hi, 170,812 an phan. Ningani ah 783 an thi i, mithi dihlak hi 8,627 an si cang. State pathum-New York, New Jersey le Connecticut- State pathum ah minung 10,000 an thi cang. Ngaihchia tuk le lungleng tuk a si. New York ahcun coronavirus in thihnak thawng hi a dai kho lo.

April 20 ahcun New York hi mizaw le mithi zong tlawmte an van tum deuh cang i lung aa lawm ngai. Mizaw zapite 247,512 an si i, mithi 17,671 an si cang. Mipi nih "Rian kan tuanter cang" tiah New York ah heh tiah alan put in lam an zul. Governor caah biakhiah awk a har. A ruang cu Covid-19 hniksaknak sii lei thilri a za in kan ngei lo. Zawtnak rungrul vennak a za in kan ngei lo" ti a si. US cozah nih na kan bawmh a hau tiah a ti caah, thaizing hi President he kan i tong lai tiah a ti.

New York ahcun mizaw zong zoh cawk an si lo. Mithi ruak zong fim cawk an si lo. Miruak zong vui cawk an si lo. Hlan lio ah, suparnak, dawhnak le lianhngannak in a khatmi khua khua, vawleicung mi vialte nih tlawn le hmuh duhmi khua cu, nihin ni ahcun tlawn ngam hmanh a si ti lo. Hngerhte chuak bantuk in minung a khak in aa khakmi khuapi lam hna cu king dimdiam tein an um i, zanlei sang ahcun chawh ngam hmanh a si ti lo. Mithla-kawkbar a si. Chun he zan he aa din ballomi khua le thawngpang a dai bal lo mi khua kha, nihin ni ahcun king dimdiam tein a um cang. Mizaw latu le miruak phurtu le Emergency motor thawnglawngte an ring cang. Mithi an tam caah, thihdar hmanh tum cawk a si ti lo ee.

----------------------------------------------------

Chinchiah

1. Mithi le mizaw zat cazin hna hi Worldometers.info website le

• 
  

Coronavirus Hi Amah Tein A Lo Kho Te Lai Maw?

Covid-19 timi coronavirus hi 2019 December thla dih lai te ah, Tuluk ram Wuhan khua ah mizaw pasarih an hmuh hmasatmi in aa thawkmi a si. Hi mizaw hna nih hin, khawika in dah zawtnak hrik hi an i lak hmasat timi hi theih khawh a si rih lo. Scientist nih a hrampi (source) hi an hlat lengmang i, an puhmi cu a tampi ko nain, hi bak a si timi an sawh kho rih lo. China nih an sermi a si ti tiang in, puhnak le tazacuainak zong cu a um ko nain, cu zong cu an thei kho taktak lo.

Rungrul aa thakwnak theory timi zumhnak cu tampi a um ko nain, cu zong cu chim sawhsawhmi cio a si. Thawngpang a phunphun cu a chuak ko. Zeibantuk thawngpang hmanh khi va chuak sehlaw, zawtnak kong le rungrul kong ahcun, Central Disease Control (CDC) le World Health Organization (WHO) chimmi hi, zumh tlak cem an si. Cun Pentagon scientist pawl nih an chimmi cu zumh ding a si fawn. Ca dang tam deuh hi cu, zumh tlak an si tuk lo. Mah ruahnak cio i, tawnmi chimmi a tam deuh cu an si.

WHO le CDC scientist zumhtlak an sinak cem cu, an nih cu lihchim an duh lo. Zawndamh biachim an duh lo. Biatak chimmi scientist, doctors, engineering le hlathlaitu (researcher) tampi an i tel i tangka tampi dih in, cozah nawlpeknak in riantuanmi an si. Hi hna nih an chim lo mi paoh cu, bia vaivuan a tam deuh hrimhrim ko. CDC le WHO nih cun, Tuluk ram i ramsa, tizu ngasa an zuarnak in aa thawkmi a si tiah an ruah ko. Cu lak zong ahcun, "papalak" hi an zumh bikmi a si. A ruang cu Tuluk ram papalak le Covid-19 rungrul i an DNA hi 96% aa khat ti a si.

CDC le WHO an timi cu, rungrul kong hi fiang tein kan thei kho thlu rih lo ti a si. Cucaah a thami le tlamtlingmi Covid-19 khamnak si hi, ser khawhnak ding caah thla 12-18 kan rau lai tiah an ti. A tu tiang zong ah sii cu ser an i zuam cuahmah. An sermi tete zong a um i an hniksak pah ko nain, "a tha maw tha lo" timi hi a fiang rih lo. "A sii an ser khawh cang" timi hi, an ser khawh hmanh ah, a tha maw tha lo (work maw?) timi theihnak ca ahcun caan zei maw zat cu an rau kho men. Atu ah sii phun (70) an ser cang i, WHO nih a tha men lai tiah an ruah bikmi phun thum a um i, an fehter rih lo.

CDC le WHO nih Covid-19 hi Coronavirus phun khat a si an ti. Flu le Influenza bantuk a si nain, a ci aa dang i chonh a fawi deuh. An riantuan ning aa dang. Cun a fakmi cu a let 10 tiang in a fak deuh kho ti a si. A cheu cu zawtnak a din te mi a um. A cheu cu an zawt hmanh an i thei lo ti a si. Khuaruahhar ngai a si mi cu, hi rungrul hi minung nih ka zaw timi an i theih hlan in, mi dang chonh khawh a si mi hi a si. Cun an theih khawh rihlomi cu, Covid-19 hi rungrul thar a si caah, khuacaan hawih in a kal khomi a si maw silo timi hi an thei kho rih lo.

Covid-19 kongah, an theih khawh rihlomi cu, "Flu bantuk in khuacaan a that deuh tik le thal chuah tikah a lo kho dingmi rungrul phun a si maw?" timi an thei kho rih lo. An theih khawhmi cu hihi "thlichung-rungrul" timi "airborne disease" a si lo timi an theih khawh. Asinain mizaw umnak sizung le sekhan belte ah thli lak ah a nung kho i, cu bantuk khan bimi ahcun "thlichung-rungrul" (airborne disease) a si kho an ti.

CDC nih a tu tuan deuh tiang ahcun Covid-19 hi pe 6 cungah zawtnak aa chonh kho ti a si than. Khuh le hathio lawng siloin holhnak zong in chawnh khawh a si tiah an ti. Cucaah April 3 cun, hmurhuh hman ding hi forhfialnak an tuah. April 12 thawngpang a chuakmi ahcun Wuhan khua i Covid-19 rungrul kong hlathlaitu hna nih minung kedang ah aa benh kho i pe 16 ting an kalpi khawh ti a si. Doctors le nurses te kedanh in zawtnak aa chonh kho ti a si than. Tih a nung ngaingai.

A zawtnak hi, "Flu" he aa lawh caah, a cheu nih cun "thal nilin a chuah cun a tha deuh te ko lai i a lo te ko lai" tiah an ruah. Asinain a cheu scientist nih an timi cu, "Ziah nihin ni ah ram 190 renglo ah a um cang i, nilinhnak ram India, Pakistan, Iran, Kawlram, Indonesia le Thailand te hna zong ah, a lum ko nain, rungrul a nun khawh ko tung?" tiah an ti. Cucaah thal chuah hnu zong ah, Covid-19 rungrul hi a nung kho men tiah scientist tampi nih an zumh.

Rungrul thar a si caah, thal nilin ah a nung kho maw, nung kho lo timi cu, a caan a phak in a lang te ding a si. Cucaah scientist a cheu ruahnak ahcun, a mah tein a lo te ko lai tiah a ruatmi an um bantuk in, a mah tein a lo kho lo men lai tiah a ruatmi zong an um ve. Amah tein a loh hmanh ah, caan saupi a rau rih lai ti a si.

Nihin ni tiang fian khawhmi cu, "minung le minung in a kalmi zawtnak a si caah, hi rungrul hi caan saupi a um kho men. Cun a lo cang ti hnu zong ah a chuak than kho men. Cucaah ralrin taktak a hau peng dingmi a si" tiah an zumh. Rungrul kong hi fiang tein an thei kho thlu rih lo i, hlathlaitu (researcher) pawl nih dinlo ngacha in rungrul kong hi, an hlat lio a si.

Covid-19 khamnak sii zong a phunphun a chuak tiah ti cu a si. Israel ram thawk in, Tuluk, Australia, USA le WHO hruainak in, "Covid-19 vaccine" (kakuaise) hi phun 20 an ser cang hna. Cuba te hna zong nih an ser cang i, an hniksak lio a si. Asinain an zapi tein "trials" timi hniksak lio lawng an si rih. Minung zongah an hniksak cang hna. A that le thatlo belte an thei rih hna lo.

Hi phun 20 chung ah hin, WHO le FDA le CDC nih a tha tiah an cohlanmi sii cu nihin ni tiang a chuak rih lo. "Zeidah a lawh hnga?" tiah zuam lio le hniksak (trials) lio lawng an si rih. An chuah cang tiah an tialmi sii pawl hi, hniksak lio mi sii lawng an si rih i, FDA le CDC nih cohlanmi dirhmun an phan rih lo. USA ralkap zung sangbik Pentagon scientist zong nih hi rungrul teitu sii chuah ding hi an i zuam cuahmah lio a si i, thla 12-18 kar kan rau lai tiah an ruah.

Chloroquine timi raifanh sii zong hi, a tha kho men tiah an zumh i an hniksak lio a si. President Trump zong nih tha a pek ngaimi sii a si. India nih hin Chloloquine hi tam taktak an chuah i, India in USA nih tampi an cawk te men lai tiah ruah a si.

SARS le MERS te hna zong hi, coronavirus an si ve ko. An chuahka ahcun minung tam ngai khulrang ngai in an rak thihter hna i, mipi tampi launak a rak chuak nain, an lo than ko. Covid-19 zong hi, hmailei ahcun a mah tein a lo khomi si dawh ngai a si. Zeicatiah Tuluk ram zong ah fak taktak in a karh ko nain, a tu ahcun a lo lei a panh ziahmah ko. An mah fimthiamnak cun teimi si dawh a si lo. A mah tein zeimaw zat cu a zormi si sehlaw a dawh. Italy zong ah tlawm te cu, a karh ning a zor deuh vak. USA zong ah April thla zarh 3-4 nak hi a zual bik a si lai tiah ruah a si. Hi chung hi kan i ralrin taktak a herh. Khi pin khin cun a tum men te ko lai tiah a ruatmi zong tampi an um ve. Kan President le bang nih cun, "Khuacaan hawih in a chuakmi Flu phun menmen in a rak ruah i, a mah tein a lo te dingmi a si"tiah fawi tuk lehpek in a rak chim i, a chim ning bantuk cun a si hrimhrim lo.

SARS le METRS zong hi an rak lo ve ko nain, Covid-19 belte hi SARS le MERS nakin a let tam tuk a mual a fak i, a karh a rang fawn. Minung a zawttermi hna le a thihtermi hna zong an tam deuh tuk. An sining le an ci tlawmte aa dan caah, Covid-19 belte hi a lo kho te hnga dek maw timi a fiang rih lo. Thla thum le cheu chung ah, vawleicung ram vialte a cul dih manh. Nihin ni ah vawleipumpi ah, 1,088,878 an zaw i, 58,773 an thi cang. A karh lei a panh peng rih. Cucaah tih a nung i ralrin taktak a haumi rungrul a si. Tu chun tiang ahcun, minung fimnak le thiamnak in tei awk a har ngaimi zawtnak rungrul a si rih ko.

Thanuam ngai pakha a simi cu, Covid-19 aa thawknak khua Wuhan khua cu inn an hreng ti hna lo. Mipi leng chuahnak nawl le riantuannak nawl an pek cang hna. Park zong an nung than cang. Eidin dawr zong an cawlcang than cang. Cozah zung le sianginn le zei thil paoh duhsah tein an nung pah ziahmah cang i, a hlan bantuk sinak ding ahcun caan sau ngai a duh rih lai ti a si. Europe zong ah a karh ning tlawmte a van fum deuh cang. USA cu a karh ning a rang ngai rih i, hi hnu zarh hnih chung hi a rang lai tiah ruah a si. Cuticun a hnu ahcun a mah tein a lo te ko lai tiah ruahchannak a um ko.

Covid-19 hi, a mah tein a zor lo le a loh lo ahcun vawleicung pumpi hi, a lam kip in sunghbaunak tam taktak a kan pek te lai. Sipuazi in siseh, fimcawnnak ah siseh, chungkhar khusak tuntuknak ah siseh, khuaram thanchonak caah siseh, UNO cawlcanghnak ca tiang in, sunghbaunak tam taktak a kan pe te dingmi zawtnak rungrul pakhat a si.

Virus hi a umtuning ahcun a zual lio caan ahcun an zual taktak i, an zor caan ahcun an zor ve ko. A caan ahcun an lo ve ko. Kan ngakchiat lio ah Thau ah senten zawtnak tlangrai a rak tlung i, minung 39 an rak thi. A zual lio ahcun khuapi te ngacha in kan rak zaw. Kan thi dih rua lai ti tluk in kan rak zual. Asinain a mah tein a lo ve ko. Ebola te hna zong a zual tuk lio ahcun ruak vui cawk lo in an thi ko nain a lo ve ko. SARS le MERS zong an lo ve ko. US ah kum chiar in Flu a um le a lo tawn ko. Swine Flu le H1N1 zong an chuak le an lo ve ko. Covid-19 zong hi a tu lio ahcun a zual tuk ko nain a caan a phak cun a lo te ko lai tiah ruahchannak a um ko.

Nihin ni sining zoh ahcun, minung nih hloh viar awk ahcun a har nain, "Amah tein a lo te dingmi rungrul si zong a si te kho men ko" timi ruahchannak tu ngeih ding a si ko. Amah tein a loh lo ahcun, hi rungrul hi teinak ding caahcun, Europe le America hmanh ah, caan saupi an rau te kho men.

Rikenbaker International Airport Ah Tuluk Ram In Sizung Thilri Tampi A Phan

Vawleicung ah ruahphak lo in a fak ngaingaimi zawtfahnak a chuah tik ah, nangmah ruangah, a nih ruangah timi i puh lo in, zeitindah cu zawtnak cu kan tei khawh lai timi tu hi, biapi deuh ah ruat in, ram khat le ram khat i bawm in riantuan hi a herhmi a si.

Coronavirus hi, Tuluk ram Wuhan khua ah an hmuh hmasat. Aa thawknak a hram bik cu a tu tiang an kawl lengmang nain an hmu kho rih lo. Covid-19 ruangah Tuluk ram cu harnak le zatlaknak tam taktak a tuar ve nain, a tu ahcun mizaw thar an um tuk ti lo caah, ramdang bawm khotu ah a cang than cang. Italy le Iran zong ngandamnak lei runvennak thilri a herhmi tampi a kuat hna.

China in Rikenbaker Int. Airport a phanmi PPE thilri (Rf. 10 TV News)

Tu zanlei ah Columbus i a ummi Rickenbacker International Airport ah Tuluk ram in an rak kuatmi coronavirus dohnak caah a herhmi i vennak thilri tampi a rak phan. Hi thilri a rak phanmi hi, Federal Emergency Management Agency and U.S. Department of Health and Human Services nih tawlrelmi a si.

Rickenbaker International Airport i a rak phanmi hi hi metric tons 83 a si i, Shanghai khua in an rak kuatmi a si. Hihi a voikhatnak an rak kuatmi a si i, a dang kuatmi voi hnih a tang rih. An van kuatmi chungah, kuthruk, hmaihuhnak, mitbenh, thilri le rungrul thannak sanitizer hna an si. Hi sizunglei thilri pawl hi PPE (Personal Protective Equipment) tiah a fawinak in auh a si.

An van kuatmi hi, sizunglei thilri a tlaimi company hna sin ah phawt a si lai i, a herhnak bik hmun paoh ah kuat a si lai. A tambik cu sizung, ngandamnak lei inn hna le tar pawl umnak inn ah a si lai.

Hi Rickenbacker International Airport hi Columbus nichuah thlanglei ah a ummi a si i, thilri phurtu vanlawng le hlanmi vanlawng pawl caah an hmanmi a si. Hi vanlawngbual hi, USA ram pumpi ah ramdang in thilri tambik a luhnak airport pakhat a si.

Rickenbaker Int. Airport (Ref. Flycolumbus)

A tu lio ah, USA sizung tampi ahcun coronavirus dohnak ding caah, hman dingmi sii le i vennak thilri (PPE) hrukaih hi a chambau tuk ti a si. Cucaah New York lei sizung riantuanmi pawl cu harnak tampi an tuar i, thinphang taktak in sizung ah mizaw an thlawp hna ti a si. A tu bantuk in sizung hman dingmi thilri a van phanh tik ah, sizung lei riantuanmi caah tampi thanuamnak a si. Lunglawmhnak nganpi a si.

Coronavirus hi a karh ning a ran tuk. Nihin ni ah minung 1,015,403 an zaw i, 53,030 an thi cang. USA lawng ah,  244,826 an zaw i, 6059 an thi cang. Cucaah a tu caan cu ram khat le ram khat, sual i puh le mawhphurh caan kha a si ti lo. Lungthin khat tein hi puul a chuahtertu Covid-19 hi i bawmh le doh ti a herh cang. Cu ti a silo ahcun Covid-19 nih kan vawleipumpi hi, harnak a kan pek khawh.