Sunday, May 10, 2020

Chin Miphun Robuk

Vawlei tuanbia zoh tikah miphun pical paoh nih Robuk thatha hi an ngei. Cozah nih tangka tam tuk dih in an tuah zungzal. Miphun fim paoh nih hin an tuanbia tlau lo nak ding caah, Robuk lianlian an ngei hna. Vawleicung miphun hlun ngaingai a simi Italy, Portugal, Egypt, Iraq, Tuluk, England le France te hna hi museum lianlian an ngei hna. 

Vawleicung Robuk lian bik hi, France ram Paris khua ah a um i, acrea 782,910 square feet a ngan. A min ah The Louvre ti a si i, vawleicung ah minung tam bik nih zohmi le lenmi a si. Cu tluk ngan cu France nih Robuk an ngeih tik ah, tangka million tampi kum chiar in a lut. France nih hi Robuk in an tuanbia kum 800 renglo an kilkawi cang. Kan nih Laimi cu Pu Van Kulh chan tuanbia hmanh tha tein kan theih khawh ti tung lo? 

The Louvre Museum

USA ka phak hnu ah USA ka uarnak bik cu Robuk an ngeih tukmi a si. Tuanbia a simi poah an chiah dih. Robuk fatete zong an ngei. Miphun no ngai hmanh si hna sehlaw, Europe in a rami an si caah American zong hi museum thatha le lianlian tam tuk an ngei. An nih cu tuanbia paohpoah hi museum phun in an chiah dih hna i, inn fatete hmanh hi, "National Landmark" an ti i tam tuk an hual hna. Biakinn le pumpak inn hun hmanh hi, Robuk caah an tuah hna i, cozah nih kilvennak caah fund zong bawmhnak an tuah tawn. 

Museum cheukhat cu tangka tam taktak hmuhnak an si. Tahchunhnak, vawleicung ngakchia robuk lian bik  Indianapolis Children's Museum hna cu a luh man a fak. Minung hi kan tam taktak i, nikhat ah a lut dingmi hi a tam in a tam tuk. Kan fale voi hnih kan phakpi hna hi, a nuam ngaingai. Zoh ding le lentecelh ding a tam tuk i, voi hnih kan kal chung ah kan zoh thlu kho lo. 

Children's Museum, Indianapolis (Rf. Inside Indiana Business)
 Robuk (Museum) le thil hlun kongkau hi ka uar. Cu bantuk uar duhnak ka ngeihnak cu hringtu ka pa ruangah a si. Ka pa hi tuanbia chimh a huam. A tonmi thil a ka chimh. Lai tuanbia a ka chimh. Ka ngakchiat lio te ah, ka pa Mirang phummi bomb a rak ka cawhpi. Thingsi le lungthi a ka lakpi. A kenkip ah ka rak zulh. 

Ka pa nih a ka chimhmi cu, nihin tiang ka thinlung ah a taap. Thau ram Khuahalh hrawng ah, Mirang ralkap nih tangkarang an thuhnak kong a ka chimh. Hi tangka hi Queen Elizabeth I cuangmi rak si sehlaw a dawh. Cu tangka cu nihin ni tiang a umnak an thei lo. Vawlei ah maw an phum theih a si lo. Cucu Japan ral Hakha an phak lio a si. 
Ka pa nih a rak timi cu, "Japan ral lio ah, Japan pawl cu Hakha an rak phan cang. Mirang kuttang ummi Mirang le Kala ralkap kha Hakha in Thantlang in Thau in India lei ah zaam an i tim. An thilri a tam tuk i, an khangh i an duah hna. Cun tangka rang hi thir thingkuang in an i zawn i, Thau khua chaklei ngai ummi Khuahalh hrawnghrang lungpang ah an thuh ti a si. Cu an kalpi lio cu lamhlat ngai in kan zulh hna le a lang in meithal a kan puah hnawh caah kan zul ngam hna lo. Thingkuang in an zonh cu kan hmuh. A chungah tangkarang a um tiah an ti" timi a rak ka chimh tawn.
 Japan an rak kai i, Mirang ral India lei an zam hi 1943 kuakap a si. Ka pa nih a chimmi cu, "Hakha ka rak tlawng i, Mirang ralkap cu Thantlang lei ah an zam. Hakha Khuathar tlawnghrawn ah khin, Mirang ralkap nih eidin phunphun, cawhnukbu le changreu le tuktak a tor in a tor. An zampi kho ti lo le mei in an khangh. Kambal angki zong khangh ding in an pawn lulh le ka thilri nih le a ka neh tuk. Khangh ding cun an timh cang i, zun khat ka va lak"  ti. Eidin le tirawl le cawhnukbu hna cu char cawk lo in a um tiah a rak ti.

Hi Japan ral Hakha an kai lio ah hin, Mirang le Kala ralkap pawl cu India lei ah an zam. Kan khua cu Hakha-Thantlang-Thau-Saisihchuak-Sangau in a kalmi lampi cungah a um caah, British ralkap pawl nih zamnak ah an hmanmi a si. Japan ral an van zungh i, British ralkap nih an dawi than hna zong ah khan, kan khua lampi cu thilri phurhnak le ralkap tlunkalnak ah hman a si. Kan khua hrawnghrang ah hin, Mirang ralkap cawhmi khur hi, tampi a um. Thinghual chung zong ah a um i, kan khua lubo zong ah hmun kip ah a um

Japan ral an kai lio i, Mirang ralkap nih an rak zampi tiah ruahmi "Mirang tangka rang pawl hi, ruah tik ah hin, Queen Elizabeth (1533-1603) chan i an chuah hmasat bikmi tangka pia pawl hi a si kho men. A mah chan ah hin, tangka pia pawl hi chuah hram an rak thawk hmasat a si. Hi Siangpahrangnu hi a lar tuk i, Virgin Queen ti tiang in timi a rak si.

Hi bantuk tangka rang hi, an mah chan lio ahcun a man a rak sunglawi tuk. Thil tam tuk a rak cawk khawh. Nihin ahcun a mah cu a man a sunglawi theng ti lai lo nain, thilhlun a si ca tu ah a man a sunlawi mi khi a si ding a si. College ka kai tiang zong ah hin, Mizoram khawnmawka khua ahcun a ngeimi an um ti a si i, an rak kawl lengmang. An hmuh le hmuh lo cu ka thei lo.

A tu chan ah minung nih an uar tukmi cu, thilhlun pawl ngeih zuam hi a si. Hlan chan hmanh silo in, a tu kan mah chan i thil a cangmi, hlasak thiam Elvis Presley angki te hna, Monroe thilri te hna le Michael Jackson thilri te hmanh hi, man tam tuk in an zuar cang hna.

Tu chun ni ah hlan lio tangka pia pawl an chuahmi hna hi, an um ti lo caah, a har tuk cangmi thil an si ruangah an mah a fahmi a si i, tangka tamat pakhat kha $6 million in 10 million tiang pek mi an um cang.

"US dollar hlun pia (penny) khat kha US dollar 1 milllion ah zuar khawh a si te men lai?" timi cu zumh awk a har ngai nain thil hlun kawlhawlmi hna caahcun a si kho mi a si. USA nih an rak hmanmi a min ah Flowing Hair Silver/Copper Dollar 1794/5 cu kan hnu ah $10 million ah an zuar. Mah bantuk in million 6-10 kar zuarmi tanka tlang pawl hi tampi a um cang.

Hi bantuk in thilhlun pawl hi museum ah chiah hi, uar chin lengmang a si. US cu khua kip kan kalnak ah, inn hlun siseh, thilhlun siseh, chiahnak "miphun sunhsakmi thilri" timi hi tam tuk an rak ngei. Hihi ram thangcho an sinak a langhnak cu a si. Cucaah kan Lairam zong ah hin, Robuk kan timi Museum tha taktak ngeih le kan pipu chan thilri hna khomhsuat le kilven hi rian ngaingai a si cang. Mirang chan in, Ralpi Pakhatnak le Pahnihnak in Japan ralkap pawl an ratnak tiang thilri hlun vialte khawmhsuat hi a biapi ngaingai. 

Kan pipu hna hi, inn an rak sak ning le zel nganngan hreithlung in an cawhmi hna le thing nganngan van caah a cawh in an rak cawhmi hna hi, robuk ah chiah an phu taktak ko. Ka pa nih a chim i, thingkung lianpi pakhat khi zel phal (3) cung a chuak kho lo a ti. Zeicatiah zel kha a tungthluan chuak in a cawh in an cawh caah a si. Kan pipu hna hi an rak thawng hrimhrim ko. Cu ti cun inn lianlian hi an rak sak ko hna. Thau ah Pu Pa Cik te cu "bawi dawng" kan rak ti hna i, an zel a rak lianh ning le a chah ning cu khuaruahhar a si. Hi bantuk pipu chan thilri pawl loh ding hi a pam taktak. USA ka phak hnu ah hi bantuk zel pawl hi ka sia a herh tuk. Pipu thluak, thazaang le fimnak kha tha tein kan theih peng nak ding caah fimtawl a herh ko. 


Kan Lai miphun chungah mizaza a simi hna, tahchunhnak ah Mirang chanlio in Mirang a rak dohtu Pu Cawn Bik te hna, Pu Lal Luai te hna chan in, Pu Henry Van Thio tiang, hlasak thiam ah Salai Sun Ceu Thawk in a tu chan hlasak thiam Sung Tin Par le Kawlram Idol Esther tiang in chiah phumi poah an tuanbia le hmathlak chiah le CNF kan pa le vialte hna le ralbawi kan ngeimi mingthang tibantuk tiang in chiahnak museum tha hi kan herh taktak. Kha ti kan tuah lo ahcun, kan tuanbia hi kan phih khawh. Kan tuanbia kan philh ahcun kan miphun cu a tlau cang ti tluk a si. 


Motor le vanlawng rawkmi zong Tiddim lei hna an um; Chungcung khua pawng ah vanlawng hna a rak tla ti a si. Kankhualu ah Mirang nih an phummi bomb zong hi, kan hmuh rihlomi tampi a um lai Ka pa he tam ngaite kan rak lak i, hmuh khawhlomi hi vawleitang ah tampi a um lai ka zumh.


Cu bantuk tete tiang zong cu lak le khomh suat i, tha tein chiahnak Chin Miphun Robuk hi kan herh taktak ko cang. Rev. Van Hre nih a kan tuahpiakmi zong hi a tha tuk. Kan miphun caah rothil pakhat bak a si. Kan tuanbia ah kan philh khawhlo dingmi thil a kan tuah piak ko. 
Cun Dr. East Museum te hna zong a tha tuk. Asinain hi cu an hmet deuh caah, a nganmi kan herh. Pical taktak in Hakha ah tuah ve le kan tuanbia chiah hi a herh taktak ko. Kan cozah nih kan tuahpi sehlaw kan miphun caah a tha tuk ding a si.  Museum kan ngeih ahcun tourist zoh ding ah a tha lai i, nikhat caan khat ahcun tangka luhnak ding le miphun ca sipuazi zong ah a si kho ve ko. 


Sunghno Ni

Hringtu Nu Ni tiah kan timi hi, Mirang nih Mother's Day tiah an timi a si. A cheu nih "Nule Ni" tiah a timi zong kan um. Hringtu Nule Ni a timi zong kan um. Pipu hna nih, nule hi "sunghno" tiah an rak ti ko i, "Sunghno Ni" tiah au u sih law a tha ngai ding a si. Cu nih cun "Mother" hi tling tein a sawh khawh ko i, "Hringtu" timi hi chap a hau hnga lo. A bia zong a tawi deuh hnga i a tling deuh fawn hnga. Hla zong ah hin, a bia thuk deuh seh tiah "Sunghno ka nu" tiah an ti ko i, cucaah "Sunghno" timi biafang hi, biafang tha le dawh a si ko.

Hringtu Nu Ni cu kum khat voikhat sunglawi ngai in hmanmi "Nule upat peknak Ni" a si. Nitlaklei ram ahcun, hi ni hi May zarh hnihnak Zarhpini ah an hman tawn. Hi ni ahcun, nitlaklei ram ah "carnation" timi "pangpar"  hi an i tonh tawn. "Carnation a senmi an i tonh ahcun, a nu a nung rih tinak a si; a rangmi an i tonh ahcun a nu athi cang" tinak a si.

An i tonhmi pangkar a rawng hoih in, a nu a thimi le a nungmi thleidan khawh asi. Cucu hringtu Nu Ni i hmelchunh (symbol) tha bik pakhat asi. 

Carnation Parsen

Carnation Pangpar Rang
Hringtu Nu Ni upat peknak hi England ram ah  liamcia kum tampi ah an rak hman cang. USA tu ahcun Julia Ward Howe (1819-1910) nih hin Mother's Day hman ding hi 1872 ah, ruahnak a rak chuah hmasatbik. June ni 2 ah daihnak (peace) caah Mother's Day hman ding hi a rak ti hmasat. Ca a rak tial. Mother's Day declaration timi ca zong a rak chuah. Hi nu hi catial thiam, mi hruai thiam, biazai phuah thiam asi caah, amah nih Mother's Day kong ruahnak hi biatak tein a rak chim hmasat.

Amah hi American nu hna nih pa bantuk in vote an pek khawhnak hnga le nawlngeihnak an ngeih khawhnak hgna ding thazaang tampi chuahtu, hruaitu tha a rak si. USA thlanglei ramkulh ah sal zuatnak a lohngak hnga ding le chaklei ramkulh hna nih teinak an hmuhnak hnga ding caah, bibal chirhchan in, The Battle Hymn of Republic timi hla a rak phuah i, cucu America ramchung kahnak lio ah a rak lar taktakmi hla a si. Pre. Abraham Lincoln nih cu hla cu a rak theih tikah, a rak tap ti a si. Kum tampi cu kum fatin Boston khua ah Mother's Day meeting a rak tuahpi tawn hna.

Julia Ward Howe (1819-1910)
Kentucky in sianginn cachimtu nu Mary Towles Sasseen nih 1887 in Mother's Day tuah taktak hi a rak thawkpi hna. Indiana ramkulh South Bend khua in, Frank E. Hering nih hin 1904 ah Mother's Day tuah ding hi biatak tein campaign a rak tuah ve. Cuticun Mother's Day cu a rak lar deuh chin lengmang. Hi nu hi Mother's Day lawmhnak tuah hmasattu le thawktu taktak cu arak si. 1906 ah nau cung in a rak thi. Hi bantuk upat le tihzah awk a tlakmi, nusal tha hna ruangah, Hringtu nu ni zong USA ram khua zeimaw zat ah thawk a rak si.

Mary Towles Sasseen Wilson (1860-1906) 
Cu hlan ahcun Mother's Day hi a pikpak te lawng in an rak tuah. Ram pumpi ngaingai nih ulhmi le sunhsakmi ni a rak um kho rih lo. Mary Towles a thih hnu, ahnu kum (3) a rauh ah, West Virginia, Grafton khua i Anna Jarvis timi nu nih ram pumpi Mother's Day tuah ding hi, biatak tein naingaizi a rak tuah. Amah nih May zarh hnihnak Zarhpini hi Mother's Day ca ding ah a rak thim. Cu caan thawk in "carnation" pangpar tonh cu an rak thawk.

Ram pumpi Mother's Day Thawktu Ann Jarvis (1864-1948)
May 10, 1908 in Grafton khua Krihfabu hna le Philadelphia khua Krihfabu hna nih Mother's Day tuah kha an rak thawk.  Grafton khua  i  Saint Andrews Methodist Episcopal Church nih, cu ni ahcun Anna Jarvis i hringtu nu upat peknak zong cu an rak tuah. Hihi pical cem in an tuah hi a si. Cu ni cu Hringtu Nu Ni aa thawknak khan ah ruah a si. 
Anna Upat Peknak Lungphun
1912 ah Andrews Methodist Church nih Minneapolis, MN khua i an tuahmi  Methodist Episcopal Church General Conference ah, Anna Javis hi Mother's Day tuah thawktu asi tiah biakhiahnak ngeih ding in biatung an rak dirh. Cun May Zarh Hnihnak Zarhpini hi Mother's Day caah hman  ding in ruahnak an rak chuah.

Cuticun May 9, 1914 ah Mother's Day cu US ram pumpi nih theihhngalhmi le ulhmi nih ah Pre. Woodrow Wilson nih Congress hnatlakpinak kha lehhmat a rak thut. Cu ni cu Mother's Day caah cozah riantuanmi vialte zong nih hman ding tiah  a rak ti. A kumvui ah President nih Mother's Day ulh amh ding kha phunglam a rak chuah colh. Cuticun nihin ni tiang May Zarh hnihnak Zarhpini hi, Mother's Day ah hman a si.

1914 in rel ahcun 2020 Sunghno Ni cu kum 106 nak a si cang. A cheu hruaitu nih cun Sunghno Ni hna le Pale Ni hna tuah a herh lo. Christmas le Kum Thar zong tuah a herh lo an ti. Judson Sunday hna tuah a herh lo tiah a timi zong an um ve ko lai nain, vawleicung tam deuh nih cun Pathian thangthatnak in Nule sunhlawihnak pekni a si caah, kan caah a sunglawi khun ko.

St. Andrews Methodist Episcopal Church. Grafton, WA
Grafton khua hi, tlanglawng lam kam ah a ummi a si. Virginia Peninsula timi ah, a ummi York County ah a um. 2010 ahcun minung 18,846 tluk a ummi khua a si. Mother's Day an rak tuah lio ahcun, khua fate a si ko lai.

Upat Peknak

Mother's Day a um khawhnak hnga ding caah heh tiah rian a rak tuantu Julia, Mary le Anna hna hi upat hmaizah tlak tuanbia tialtu an si. Hriangtu kan nu le vialte zong, chungkhar fale kan ca cio ah, upat tihzah tlakmi hringtu kan nu le an rak si ve cio.

Hi Mother's Day hi Rev. Dr. C. Duh Kam nih Thau kan um lio ah a rak kan tuahpi i, cucu ka theih hmasat cemnak a si. Rev. Dr. C. Duh Kam hi, Mother's Day le Father's Day a rak uar ngai i, a rak kan tuahpi zungzal. Cucaah Mother's Day kan tuah fate kan khua zong ka philh kho lo i, Rev. Dr. C. Duh Kam zong ka philh kho lo. Mother's Day phak fate, hringtu ka nu kha ka philh kho lo. Ka ngai peng ko. Ka ruat peng ko. A caan ahcun ka mitthli zong a tla theu. Zeicatiah fahniang ka si i, ka nu he hin kan i naihniam tuk caah a si.

Ka nu cu laiphung in saupi a ummi a si. Kum upat ngai hnu ah Krihfa cangmi a si. Asinain Mother's Day ahcun aa nuam tuk ve. Mother's Day ahcun a ngeih chun angki dawh le puan te kha, aa hruk i biakinn ah a rak kal ve tawn. Mitthlam ah a cung tuk.

Hringtu ka nu cu, kum 5 ka si tiang hnuk thlum a ka dinhtu ka nu a si. Ka nu cu a hrawm a puar; a titsa a der; nu kuak azuk caah a rim cu a chia ko nain, fale a kan dawt ning cu chim awk a tha lo. Cu a kan dawtnak ruang ah, a hrawm a puar ko nain, a mui a chiatnak pakhat hmanh ka rak hmu kho lo. A rim a chia ko nain ka caah a hmui tuk in ka rak theih. Arkhuang ah Laihla te a rak sak tawnmi cu, atu chanthar hla thatha nakin ka hnakkhaw ah a cam deuh rih.

Ka nu lungput cu duh a nung tuk. Ka pa he an i sik hi ka thei bal lo. Ka pa hi awka hrang in, ka khat a chonh hi ka thei bal lo. Ka pa hi nihsawh thlanglamh phun in ka khat a bia a el ka thei bal lo. Fanu fapa ruangah ruahnak khahlo ruang ah bia an i el caan hmanh ah, sau an i el bal lo.

Ka pa he lo an kal ah an i zul; inn an tlun ah an i zul. Cucaah Rev. Hrat Ling nih cun, "Hrang Ngawn te nupa" tiah dawtnak in a rak ti phah hna. Ka nu le ka pa cu an si a fah caah, ro a kan chiahtami a um lo. Pakhat le khat an i dawtnak le an i tlaihchannak nifatin kan hmuhmi nunzia dawh kha dah ti lo cu, an fale a kan roh tami thil zeihmanh a um lo. Nuleva dawtnak ahcun, a tu ka dirhmun hin ka phan hna lo.

Kha bantuk ka nu, "Dawtnak roling bia tialtu" kha ka caah cun a sunglawi tukmi nu sal tha a rak si ve ko. Lei dai tangah ciamser cang hmanh sehlaw, ka nun chung ka nu cu ka lungthin chung ah a nung camcin ko cang lai. Abik in hi Mother's Day tuah fate hringtu ka nu cu, fak khun in a zun ka ngai zungzal ko cang lai..............

Hringtu ka nu upatnak peknak caah hi Mother's Day tuanbia te hi ka tialmi a si.


Saturday, May 9, 2020

Bible Chimmi Kum Leng In A Nungmi An Thi Cang

Bible zoh tik ah, minung hi kum 120 lawng an nung cang lai tiah kan hmuh (Genesis 6:3). Asinain cu a chimmi bible cang hnu ah, minung tampi hi kum 120 leng an rak nung ko. Cu hna cu zeitluk in dah an nun kum a rak sau timi  cu, Genesis ah hmuh khawh an si. Genesis calendar le tu chan calendar hi aa khah le khah lo cu ka thei ve lo.

Tanzilia Bisembeyeva (K.123)
Russia ram i Tanzilia Bisembeyeva timi cu 2016 ah vawleicungah nunsau bik timi asi i, kum 123 le ni 225 a si ah a thi. Amah cu March 14, 1896 ah Astrajan hmunram (region), Islamgazi timi khuate a chuak. A fapa Shintas Bisembeyev nih InterFac News ah a nu thihnak kong cu thawng a thanh hna. October 30, 2019 ah a thi.

"Mikip nih amah cu an upat. Mi cungah dawtnak a ngei i, lungthin kaupi in a ongmi a si" tiah a fapa nih a ti. "Dawtnak le zaangfahnak a ngeihmi le thil hi a tha lei in zoh a thiamnak nih in, ka nu hi a nunnak a sautertu biathli an si" tiah a ti rih. Nurgali Baitemirov, Astrajan hmunram ummi Krasnoyarsk district i hruaitu lutlai nih Russia TASS ah a chimmi cu, "Amah upat peknak caah mi vialte ruak thlah ah an ra dih ee" tiah a ti.

Bisembeyeva nih hin fa pali a ngeih hna. A thih lai ahcun a fahniang pa le a nupi sin ah a um. Amah nih tule 10 a ngeih hna; tu-chin 13 a ngeih hna; tu-chin-tuchin 2 a ngeih hna.

Amah hi vawleicungah kum 120 a phan khomi pahnihnak a si tiah an ruah. French nu Jeanne Louise Calment zong hi, kum 122 le ni 164 a nung tiah an ti i, a cheu nih a si lo a timi zong an um ve. August 4, 1997 ah a thi ve.

Jeanne Louise Calment (K.122)
2017 ah, Russia ram ah Nanu Shaova timi, Kabardino-Balkaria khuami, cu kum 127 a nung i, Bisembeyeva nak a lonh deuh. Amah khua hi North Caucasus ah a ummi a si. Amah January 22, 2019 ah a thi. A cheu nih kum 128 a phan tiah an ti. Amah hi a hnu bik Siangpahrang Tsar a thih hlan ah a rak chuakmi a si. Russia tuanbia tam taktak a thei khotu a rak si lai. Mah tluk lawmmam nunsau hi, khuaruahhar thil a si ko.

Vawleicung kum tam bik Nanu Shaova (K.128; Ref. The Sun)
Kum 100-15 karlak nungmi hi cu an tam ngai ko hna. Asinain Bible nih "kum 120 cung nun ka senh ti hna lai lo" a timi bantuk in, kum 120 cung nungmi cu an tlawm ngaingai. Hi minung pathum hna caahcun Bible nih a tam bik a rak ruahmi kum hi an lonh ko hna.

Hi tluk a tarmi pawl an thih tik ah hin, ngaihchia ngaite a si ve. Zaangfak zong an si ve hawi. An nunchung ah hin, zeitluk in dah lawmhnak le ngaihchiatnak an va tuar hnga ka ti. A bik in Russia hna hi cu, communist tangah lungretheihnak tampi tuarnak ram a rak si ve i, an nunchung ah harnak tampi an tong ko lai.

French ram nu zong hi Ralpi Pakhatnak le pahnihnak a ton caah, tuarnak phun zakip te a tuar ve ko lai. An thinlung cio khi zeidek an va lawh hnga ka ti.

Vawleicung ah hin, a buaktlak in tuak tikah pa nak in nu hi an nun a sau deuh. Bible ah kan hmuhmi cu "Nun saunak te hna hi, Pathian thluachuah le laksawng an si" timi kan theih (Ps 91:16; Deut 5:33; Eph. 6:1-4).

Fimnak, rumnak le larnak le thawnnak ngeih zong ah, nun hna a tawi tuk ahcun a rak pam tuk. A rak pawi tuk. Cucaah bible nih a timi kum kum 70-80 tal hi cu nung cio hna u sih law, vawlei ah hin kum tling timi khan a si ko hnga.

Laimi kan nulepa zong hi, an riantuan a har; an pawcawm ning a rak har; chukcho an kai; fanu fapa cawmnak ah hmawng an thiam; lo an rak vak; lo an thlo; bawlrawl an phur; innlo an rian; har taktak in rian an rak tuan nain le sibawi piah timi le sekhan an rak ngei lo. Zawtnak le fahnak phun kip an tuar ko nain, an nunkhua an rak sau ko hna. Pathian thluachuah an rak dong ko.

Nihinni Hakha le Thantlang ah tlangval notete kum 25-39 karlak a thimi an tam tuk an ti tawn ah hin, ngaih a chia. A cunglei ka tialmi han kum sau bik tluk kan nun lo hmanh ah, kum 70 tal nun cu kan i ham cio ding le zuam cio ding a si. Miphun dang hi tluk an nun a sau lio le kan pipu hna mah tluk in an nun a rak sau lio ah, a tu kan mino tampi thin cuza hlan in kan thihmi hi, Pathian thluachuah kan hmu lo hlah maw timi ruah a hau.

Kan Lami mino tampi hi, zei ca dah kan kum a tawi ? Zei ca dah kum no tete le thih za lo in, thlanmual liammi kan tam timi hi thukpi in ruah a hau cang.

------------------------------------------------

Zohchihmi ca
https://www.msn.com/en-us/news/world/worlds-oldest-woman-dies-aged-123/ar-AAJzWcG?ocid=spartandhp


Friday, May 8, 2020

Coronavirus Hi China Nih A Sermi A Si Maw?

Naite ah Pre. Trump nih "Covid-19 hi Tuluk nih an sermi a si timi hi fiang tein zumh tlak thil kan ngei. Cucaah thohhlanzi kan hlatter hna lai I, aa thawknak hram kan kawl lai" tiah a ti. Secretary Pompeo zong nih "China nih hi virus hi a ser hrimhrim ko. Zumh tlak thil kan ngei" tiah a ti ve. An puhmi cu "Wuhan khua hi virology lab" timi rungrul lei fimcawnnak datkhuaikhan in a si tiah an puh hna. Cu datkhuaikhan cun rungrual a chuak sual (leak) tiah an ti.

Pre. Trump le Sectary Pompeo chimmi "China nih virus hi an sermi a si" timi hi, CDC le WHO doctors le scientist pawl catialmi hna zoh tik ah, Mirang nih "Conspiracy theory" timi pakhat a si. Hi theory hi zumh tlak thil a si lo. Tuluk nih an sermi "biological weapon" cu a si hrimhrim lai lo timi hi, zumh ding deuh a si. Zeicatiah biological weapons phun ah hin, hi bantuk phun hi cu hlan ahcun aa tel rih lo.  Rungrul lei theimi scientist nih, cu hlan chung vialte ah coronavirus hi phun tam tuk an hmuh cang i, Covid-19 zong hi virus thar pakhat a si ve ko. Saram in minung ah a kaimi rungrul a si tiah an timi hi, hman dawh bik a si.

Covid-19 aa thawknak Wuhan khualai
Virus kong ah a ho dah a thei bik an si? A ho dah biakhiaktu an si awk a si? Politicians maw, doctors le scienstis dah? Cucu ruah ngaingai a hau. Virus kong cawngmi doctors hmanh ah hin, phun tam tuk an um. A ruang cu rungrul phun a tam tuk caah a si. Hi rungrul kong cawngmi hna hi,  "viruslogist" ti an si. Cu hna cu "virology" timi virus kong a cawngmi an si. Virology timi cu "virus" aa ser ning, a pumsa le a chung thil sining kong cawnnak ti a si. Cu virology chung hman ah cun, "microbiology" timi a tengnge aa then than. Cu microbiology chung hmanh ahcun "bacteriology, protisology, mycrology, immunology, parasitology" timi subjects tam tuk an um rih. Doctors nih hi subjects pakhat lawng hi an cawn. Cun Pathology timi a um rih i, "zawtnak (disease) kong a cawngmi an si rih." Cucaah ngandamnak lei scientist hi phun tam tuk an um rih.

Covid-19 kong zong ah biatak tein a hlathlaitu an um peng. A ruang cu Tuluk ram le Africa ah hin, "papalak, chimpanzi le kalauk" tibantuk in zawtnak an hmuh caah hin, saram chung ummi rungrul kong hi an hlathlai peng. CDC le WHO le a dang NGO EcoHealth Alliance te hna zong hi, Tuluk ram papalak virus kong hi an hlathlai peng. A bik Tuluk ram in, SARS a chuah cang caah, papalak in coronarvirus dangdang a chuak hnga maw timi hlathlainak caah a si.  HI hna hin, papalak ummi coronavirus kong le a tu Covid-19 kong zong hi an theih bik hrimhrim ko lai.

Nihin ni tiang CDC le WHO le EcoHealth Alliance le Chinese Center for Disease Control and Prevention (CCDCP) scientist hna nih, nihin ni tiang an theih khawh tawk an hmuhmi cu, Covid-19 rungrul hi, minung nih timh ciammam tein sermi a si lo ti hi a si. President nih a chimmi hi, a ho set nih dah a thawk? A ho set nih dah a theih? A ho set nih dah rungrul a chuah hi a hmuh le a chim? Zeitik ni le can ah dah a chuah?" timi pakhat hmanh chim khawhmi a um lo." Israel thohlanzi nih an ti? Cu tin an ti?" timi lawngte a si. Cucaah White House Coronavirus task force ah an bochan cemmi le a tu lio ah USA ah an rinhcanh cemmi le zumhraih cemmi Dr. Anthony Fauci nih cun, "Tuluk nih rungrul an ser" timi cu a pawm hrimhrim lo.

Naite ah White House thawngpang chimnak ah bia an halmi ah, President um lio le US ram hruaitu hmai ah Dr. Anthony Fauci nih fiang tuk in a chim. Cu White House press briefing ah reporter nih a halmi ah Dr. Anthony Fauci nih a lehmi hi a tam ngai nain a biapitnak cem tete ka van lak. Mirang ca in ka tial ve ko lai Laica in leh a har ngai caah.

Reporter: 
Mr. President, I wanted to ask Dr. Fauci: Could you address these suggestions or concerns that this virus was somehow manmade, possibly came out of the laboratory in China?"

Dr. Fauci lehmi cu a tanglei bantuk in a si:
"Rungrul hna hi, zeitin dah rungrul pakhat in pakhat ah aa thlen (evolve) timi hi, rungrul lei thiammi (virologist) mibu hna nih, a hnu bik an hlat hlaimi thil hi nan zapite caah hmuh khawh ding in kan in ser piak hna lai; cu rungrul lei thiammi hna nih, papalak (bats) ah a ummi rungrul kha a dotdot in aa thlen ningcang le rungrul dang aa chuahnak kong kha an hlat i zohmi a si. Cu rungrul cu rungrul dang ah aa thlennak (mutations) kong le a tu(Covid-19) ah aa chuahmi kong tiang kha zoh tik ah, an chimmi le rungrul sining hi aa khat dih i, hi rungrul cu saram in minung ah a kai timi hi, thil sining an hmuhmi ning tein a fiang ko" tiah a ti. 
Dr. Fauci nih a chimmi bia a sullam cu, "Virus hi phun khat in phun khat ah aa thlengmi a si. Virus kong tha tein an zoh le hlathlai hnu ah, an hmuhmi cu, Covid-19 hi, saram in minung cungah a kaimi a si. Hi runrul hi datkhuaikhan (lab) ah sermi siloin saram in a rami a si tiah scientific journal nih an hmuhmi an tial ning bantuk khan a si ko" tiah a ti.

2003-2004 kuakap ah Tuluk ram ah a rak chuak i, minung tam ngai thihnak a rak chuahtertu SARS coronavirus zawtnak zong kha, hi papalak in a chuak tiah an ti. Covid-19 zong hi papalak an puh bik. Cun rul le saphu le a dang "wet market" i zuarmi ramsa hring ruangah a si tiah scientist nih cun an ruah. A ruang cu hi wet market ah hin, papalak le ramsa phunkip, rul phunphai tiang in an zuar. Uico sa le va sa le cakeu le vom sa tiang a tling. Cucaah zei set in dah a rat timi cu an an thei kho taktak rih lo nain Papalak ummi Covid-19 zawtnak le minung I a ummi covid-19 zawtnak rungrul hna hi, an DNA aa khat tuk ti a si.

Dr. Fauni nih a chim rihmi cu:
Rungrul hi daikhuaikhan ah an ser timi hi, kan zum lo. A si ning zoh tik ah a si kho mi a si lo. Cu kong cu Marh thla canceu ah, Nature Medicine an tial cang. Cu ca a tialtu cu le hruaitu cu computer lei in thilnung kong cawngmi le thiammi Kristian Andersen a si. Amah hi Scripps Research Institute in California in a si i, a mah nih minung cungah zawtnak a chuahter bal cangmi coronavirus phun (6) le a tu COVID-19 a epchun hna. Cu a epchunmi hna zoh tikah, fiang tein a langmi cu, SARS-CoV-2 hi minung nih tinhmi ngei in ser hramhram mi a si lo timi a fiang ko" tiah a ti (SARS-CoV-2 timi cu Covid-19 kha rungrul min dang in auhmi a si).
Hi ti bia a chim lio ah, President Trump zong a um ve. Reporters tampi an um.  Dr. Fauci hi mi mithmai zohmi a si lo. Bia hi dingteo tein a chimmi a si. Mi nuntha zong a si i, USA ah a tu lio Covid-19 kong ahcun an zumh bikmi le bochan bikmi a si. President zong, a bia el awk a um ahcun biafak chim tung lo in, dingteo tein a elmi a si.

President bia hi CDC nih an pawm lo. WHO nih an pawm fawn lo. CDC le WHO hi, hi bantuk lei tlangrai le zawtnak kong ahcun a thei cem le a hngal cem an si ko. Cucaah WHO director nih, "Pre. Trump nih a chimmi-Tuluk nih virus an ser-timi kong ah, hlathlainak ah biahman a chuah khawhnak lai kan in telpi ko hna lai" tiah a ti ve.

Naite ah President nih Tuluk cungah a thin a hung i, EcoHealth Alliance timi U.S. NGO pakhat, papalak i a ummi coronavirus a hlathlaitu bu cu 3.7 million an bawmh tawnmi hna a phih hna. Cu hna cu Wuhan Institute of Virology he nan i pehtlai tiah a ti hna caah a si. Sect. Mike Pomeo zong nih cu datkhuaikhan cu rungrul an ser tiah a puh ve mi hna a si.

Cu kong ahcun, University of Tulane in Professor Robert Gary timi kha bia an hal. Amah hi Tuluk ram papalak kong a hlathlaitu a si ve. A mah nih a timi cu, "Pre. Trump le Sect. Mike Pompey chimmi hi, conspiracy theory a si. Hi coronavirus hi saram ah phun tam tuk a um. A can ahcun saram in minung ah an kai sual tawn. Covid-19 hi minung sermi a si lo. Papalak in minung ah a kaimi a si tiah scientist nih cun ruah bik a si ko. Coronavirus hi 2015 in phun 400 hrawng an hmuh cang" tiah a ti ve. Zeitluk in dah Coronavirus hi a karh le aa thlen a fawi timi kha a fiang ko.

Hi Wuhan Institute of Virology hi "Ralkap hmanmi siloin civilian timi mipi caah rungrul hlathlainak tuahtu an si. Coronavirus lawng siloin saram ah ummi virus phunphun a hlatmi an si" ti a si (Hihi CBSN News ah an chuahmi a si). Biological Weapons hi cu, ram kip ah hin ralkap sakhan le ralkap he aa pehtlaimi minung deuh lawngte nih tuanvo lakmi a si."

Wuhan Institute of Virology
Cucaah President Trump nih "Covid-19 hi China siammi a si; Wuhan virus le Chinese Virus, foreign virus" tiah a timi pawl hi, Chinese huatnak le remlonak lungput in, a hmanmi politics biafang an si timi hmuh khawh a si. Cun US nih Tuluk hi tangka billion 1,100 a batmi ruang zongah Pre. Trump hi a thinhung. Cun US le Tuluk hi, sipuazi in vawlei khuh aa tim vevemi an si. Tuluk hi hmai ah a kal deuh cang caah, Pre. Trump nih Tuluk thlaknak caah lam a kawl bia tu a si. Hi bantuk hi ram khat le ram khat Covid-19 doh tinak caah dawnkhantu a si.

Nihin ni ah vawlei ah ram 190 tluk ah zawtnak a um ko nain, khawika ram hman nih Tuluk hi hi ti lawmmam in an ngiar lo. USA lawng an si. Cu zong cu thil pawi ngai a si rih.

Tha tein tuak setmat ahcun, "Covid-19 rungrul hi, Tuluk nih an sermi a si" tiah a ti pengmi hi, Mirang nih "conspiracy theory" tiah timi a si Conspiracy theory timi cu, "Thil a taktak si lomi, biatak le biahman a si lo nain a taktak le a hmanmi bantuk in chim le a taktak asinak le a hmanmi a sinak kha, midang nih an zumhnak hnga ding caah, zumh tlak in chim le tehte piah khi a si." Cucaah politics ah hin conspiracy theory hi a um zungzal. Tih zong a nung taktak.

Rakhine Ram i, Rohingya buainak vialte hi, Facebook ah "Rohingya nih Rakhine nu an tlaihhremnak kong bia vaivuan in aa thawkmi a si ti a si. JF Kennedy an thah hnu ah, conspiracy theory a chuakmi cu Vice. Pre. Lyndon Johnson nih president si a duh caah mi a thahtermi hna a si" timi a si.

Conspiracy theory nih kan vawleicung ah harnak nggan taktak a chuahtermi cu 2003 i Iraq Invasion raltuknak a si. Cu conspiracy theory ahcun Pre. Bush nih "Iraq nih WMD a ngeih; cucu meithal bantuk in a puah hlan ah kham a hau; Meithal a puah hlan ah kan chung a herh (pre-emptive strike) a herh…" tiah lih hi voi tam tuk a chim. Sect. of State Powell zong nih UN Security Council tiang ah ram 190 hmuh ah computer clip tiang an rak piah. Vawleicung pumpi kha a kan hlen.

Iraq nih WMD a ngeih timi puh riangmang in, March 2003 ah Iraq an tuk. Nihin ni kum 17 tiang ah WMD pakhat hmanh an hmu lo. A ngeihnak kong zong an chim kho taktak lo.  "British thohlanzi (MI 6) cakuat timi zong lih a si. Iraq Saddam Hussein nuclear scientist timi pa zong a dikmi a si lo. Iraq nih mobile lab a ngeih timi zong hydrogen tutuhlut sernak a si ti a si. Iraq Invasion theipar cu, a chiakha taktak. A donghnak theipar cu, ISIS buainak tiang aa peh. Iran-Iraq-Syria-Lebanon tiang Iran nih khuhnenhnak a chuahter. Iraq mipi 151,000-600,00 kar an thi. US ralkap lawng hmanh 4,496; 32,252 hma an pu; Contractors a thimi 1,554 an si. Iraq ralkap thimi le hmuhpi cu thawng tam tuk an si. Refugees in 2,000,000 an um.

Iraq Invasion ruangah Pre. Bush cozah upa vialte zong tuanbia chia ngai in an can a dih. A cheu thawngtla zong an um. PM Tony Blair zong voi tampi buainak a tong. Pre. Bush le Pm Blair an tantimi hi, vawlei tuanbia ah lih a tam bikmi tuanbia pakhat a si. Iraq ral a dihnak cu kum 17 a si cang nain, a piahtana cu nihin ni tiang a dih kho rih lo. Hi pin zong ah saupi a rau rih lai. Zeicatiah a lih cu lih chim than lengmang a hau. A dongh a har tuk.

Covid-19 kong ah, Pre. Trump nih "Coronavirus hi China siammi a si; Wuhan lab in a chuak sualmi a si; zumh tlak tlaihtet kan ngei; thohhlanzi kan thlah hna lai" tiah a timi hi "Tuluk hrawh duhnak in a chuahmi conspiracy theory bak a si." Thohhlanzi ka thlah hna lai a ti chinchapmi cu thin a phang chin. Zeicatiah voi tampi cu, thohhlanzi hi zumh tlak an si lo can a tam tuk. Iraq Invasion lio zongah lih a tawnmi a tam tuk. Kawlram thohhlanzi zong hi lih an chimnak a tam tuk. Zapi theih a si ko. Vawleicung thohhlanzi poahpoah an sining aa lo ko. US thohhlanzi zumh ahcun Kawlram zong zumh ve ding an si ko hnga.

Cucaah hi conspiracy theory hi, President nih a kalpi ahcun ram pahnih kar ah harnak a chuak kho. Cun President ca hrimhrim ah tehte a piah kho hrimhrim lai lo i, a mah ca ah a buai kho mi a si. CDC le WHO le scientist dangdang nih, an pawm khawh lo caah, President caah awngmin dingmi thil a si kho lo. Vawleicung ah hin, a ding cemmi cu doctors le scientist an si ti a si i, an nih cun president tanh bia an chim lai lo. An hmuhmi le theihmi kha dik tein an chim ko lai. Dr. Anthony Fauci hmanh nih president bia a pawm lo ahcun, a ho nih dah President bia hi an zumh ti hnga?

US ram pumpi nih Covid-19 kong ah an bochan bikmi le zumh bikmi tiah timi, Dr. Anthony Fauci he hmanh an bia aa kalh. An dirhmun aa khat lo. An ruahmi le "virus an hmuhning" aa khat lo. President nih a hmanmi le bochanmi doctor hmanh nih a pawm lo. Rungrul kong hi scientist lawnglawng nih fiang tein an theihmi a si. 

Cucaah Pre. Trump le Secretary Pompeo chimmi hi, 2003 Iraq Invasion bantuk in conspiracy theory pakhat a si caah, tih a nung taktakmi le a theipar a chia kho taktakmi ruahnak a si timi kha langhter ka duh.

Hi bantuk in, Pre. Trump nih hi bia hi a chim lengmang caah, "Tuluk foreign minister nih "Kan mah nih kan sermi a si lo. Wuhan khua ah American ralkap pawl War Game i a rami nih a thli tein rungrul na kan thlah hnawhmi a si" tiah conspiracy theory an chuah ve. Cu ruang ah Washington DC Chinese Ambassador zong US cozah nih an auh i, an lungtlinlonak an langhter ve.

Cucaah "conspiracy theory hi a ho paoh nih chuah khawh a si i, mithawng deuh pa le chimrel thiampa nih tei a si tawn. A hman hmanh ah, mi santlai lo le chimrel kho lo pa kha vawlei ahcun an sung tawn ko. Cu ti cun vawleicung ah hin biatak hi a tlau tawn i, lih tu nih hin vawlei hi voi tam tuk a tei tawn caah, kan vawleicung ah hin justice (dinnak) timi  a um kho tawn lo. Mah kawi chang in tannak nih hin, biatak hi a tlauter tawn. Biatak le biading tanh lo in, mah ram, mah party, mau hawikawm ram, mah hawi timi tanh in  thil a kal paoh ah, buainak a chuak zungzal.

SARS le Covid-19 chuahtertu tiah ruahmi Tuluk ram Papalak
Ruah rih a haumi thil cu, 2009 i H1N1 Pandemic a chuah tikah aa thawknak cu USA a si tiah CDC nih an ti. Vawleicung ram tam tuk ah a karh ve ko. USA chung lawng hmanh ah, a voi hnihnak a chuah lio, April 12, 2009 in April 10,2010 tiang ah, minung 60.8 million an zaw; 12,469 an thi ti a si.

Vawleicung pumpi ah a karh i, 43.3-89.3 million an zaw i, 151700-575,400 hi H1N1 in an thi tiah CDC nih an website ah an tial. A buaktlakin 68 million an zaw ti a si. Nihin ni tiangah Covid-19 in mah zatzat an zaw lo I an thi rih lo. Nihin ni zongah kum chiar in H1N1 in minung million 500 hrawng an zaw i minung tampi kum chiar an thi peng ko ti a si. A lo kho ti lo. Cubantukin "H1N1 na ram in aa thawk caah na ser chawmmi a si; taza kan cuai lai" tiah a ho hmanh nih an ti ve lo. Saudi Arabia i MERS a chuak le a ho nih na ser an ti bal lo. Africa ram in Ebola a chuak le Papalak an puh ve ko i, a ho te ram khi "Nan sermi a si" tiah an puh bak hna lo.

Cucaah "China nih coronavirus hi a siam timi an ti peng ahcun, papalak le a dang saram ah a ummi virus kha an hlat kho te lai lo i, virus dangdang hi a rau lai lo. An chuak than te lai. A taktak ahcun rungrul lei scientist nih hin 2015 in Coronavirus hi phun 400 tluk an hmuh cang. Wuhan khua scientist zong nih hin, Covid-19 hi phun 30 a um" tiah ti a si.

Pre. Bush nih "Scientific evidence" um lo bak in, lih a tawn a tawn i conspiracy theory a chuahmi in Iraq a doh caah, Middle East ah rawhralnak a let tam tuk a chuahter bantuk in, "Scientific Eveidence" um bak lo in, Coronavirus hi Wuhan khua datkhuaikhan in an ser" tiah puhmi zong nih, ngandamnak lei kap le Coronavirus dohnak ah dawnkhawntu le sunghbaunak tampi a chuahpi khotu a si. Hi bantuk in ram khat le ram khat, sual i kawl le puhnak cha cun, mi zapi caah ral a simi Coronavirus tu hi zeitindah kan doh ti lai? Zeitindah kan tei lai timi tu hi ruahti ah a tha deuh ding a si.

   -------------------------------------------------------------------------------                                  

Chinchiah


1. Reporter nih President le Dr. Fauci bia a halmi hna note kha a tanglei ah hmuh khawh a si.

Mr. President, I wanted to ask Dr. Fauci: Could you address these suggestions or concerns that this virus was somehow manmade, possibly came out of the laboratory in China?"
"There was a study recently that we can make available to you, where a group of highly qualified evolutionary virologists looked at the sequences there and the sequences in bats as they evolve. And the mutations that it took to get to the point where it is now is totally consistent with a jump of a species from an animal to a human," Fauci replied.
"We do not believe that any type of laboratory-based scenario is plausible," an analysis published in Nature Medicine in mid-March said. The study, led by computational biologist Kristian Andersen of the Scripps Research Institute in California, compared COVID-19 to the six other coronaviruses known to infect humans. The analysis explicitly states that the evidence shows SARS-CoV-2 is not a purposefully manipulated viru
2. Fauci: No scientific evidence that coronavirus was made in a Chinese lab


https://www.nationalgeographic.com/science/2020/05/anthony-fauci-no-scientific-evidence-the-coronavirus-was-made-in-a-chinese-lab-cvd/
2. Fauci rejects conspiracy theory coronavirus engineered in Chinese lab- Business Insider 

https://www.businessinsider.com/fauci-throws-cold.

3. Dr. Fauci throws cold water on conspiracy theory that coronavirus was created in a Chinese lad

https://www.msn.com/en-us/news/world/dr-fauci-throws-cold-water-on-conspiracy-theory-that-coronavirus-was-created-in-a-chinese-lab/ar-BB12Ov1U









Tuesday, May 5, 2020

India ah "Special Corona Fee" An Cawitermi Zuding Pawl

Zu din hi cu, zei tik can hmanh ah a tha lo. Lawmh caan zong ah a tha lo. Ngaihchiat caan zong ah a tha lo. Dam caan zongah a tha lo. Zawt caan zongah a tha lo. A tu lio "Coronavirus caan ahcun a tha lo chinchin." Zeicatiah India le bang ahcun, zu ding pawl cu "Special Coronavirus fee" an cawiter cang hna. Zu din cu, cawinak lawngte a si ko. Zu cu din rawhrawh hnu ahcun, a tlawm le tam in "special fee" cawi cio a si. A tlawm lei ah "nupi le he siknak tal cu fee" cawi a si.

India khualipi New Delhi ah zu-dawr an van on ciammam in, zu cawk ding in aa tlarmi an tam taktak ti a si. Cucaah coronavirus an i chonh lo deuhnak ding le mibu an i thek deuhnak ding caah, zu ngunkhuai an lakmi 70% an kaiter. Cucu min tha taktak an bunh i, "Special corona fee" tiah an ti. Corona hi a lar taktak. Zudawr tiang in a lar. Nihin Nihnihni in Special Corona fee hi an thawkmi a si. Welcome to Corona Age!



A ruang cu India ah zudawr an van on bak in, "social distance" timi Phung zulh ding timi kha a nikhatnak ni bak in an zulh lo caah a si. Zudingmi caah "Phung zulh le sikan ngeih" timi hi a rak um ko lo. Mirang zong sikan an ngei hlei lo. Minak zong, Kawl zong, Kala zong an rak i lo viar ko Zu nih cun Hindu zong a hloh hna i, Muslim zong a hloh hna i, Khrihfa zong a kan hloh ko. Lai le bang cu zu nih cun a kan tei khawh taktak.

Nikhatni ah innchung hrennak (lockdown) kha cozah nih an on i, minung nih social distance timi hlat deuh dir ding phung kha an zulh lo caah, zudawr cheukhat cu an khar. Aa tlarmi an tam tuk caah, a cheu cu palik nih an thenrawi hna. Hihi March 24 in India nih a voikhatnak bik zu an cawk khawh a si an ti. An mawh ve lo. An haw tuk ve cang fam cu ta? Zeitiawk a tha lo.

India ah hin zarh ruk chung an erh hna caah cozah ngunkhuai hmuhmi zong a zor ngai ve ti a si. New Delhi lawng ah buai lo in, Bombay le Parajagrat zong ah buainak a um ve ti a si. India hi mizaw an karh pah ngai ve i, 45,000 an zaw i, 1,500 an thi cang.  Mizoram hmanh ah mithi zong an um cang. An minung tam rup cun mizaw le mithi an tlawm ngai ko.

Zu cawk ah aa tlarmi Delhi mi hna
Vawleicung ah zeidang thil hi tlar zong an phu ngai nain, zudin ruah ah tlar cu thil pawi ngai a si. Kan vawleicung hi zoh lengmang ah, zudingmi an karh chin lengmang i, ramkip ah buainak a um. Biaknak kip ah buainak a um.

Naite ah Iran ram ah Ethanol timi zureu nih coronavirus zawtnak a damh tiah an timi ruang ah, minung 700 an thi ti a si. A thi lo nain sizung kaimi an tampi ti a si. Coronavirus nih hin mi thinlung rawhnak zong a chuahpi i, inn i an hrenmi hna ruangah zudinnak zong a karhter ngaingai ti a si. Coronavirus nak in vawlei ah minung tam deuh kum chiar in a thatmi cu zuu a si ko. Zu hi Coronavirus nakin tih a nung deuh nain, biapi ah kan chia lo.

Coronavirus lio a si. Tihnun tuk lio a si. Nupi fate caah tihnun tuk lio a si. Leng chuah hmanh ah thinphang thlasang in lengchuah lio can ah zudin ruah ah va tlar cu khuaruahhar a si. Nilin khua al a si. Tii-hal a si. Buaibai a si Palik nih hrocer pah a si. Zeidang thil tha tuahnak ahcun va tlar ding zong a si nain, zu cawk ruah bak i, mah zatzat minung va tlar cu, thil pawi taktak a si ko. Zu an va ri rih lai. Chungkhar he an va buai rih lai. Vanchiat ahcun Coronavirus an va lak rih kho men.

Zudin cu a miaknak pakhat hmanh a um lo timi kha, India i zu cawk aa tlarmi hna zoh in a fiang ko. Zeidang thadit buaibai pin ah, "Special coronavirus fee" zong pek a hauh rihmi cu, zu din man hi cawi cawk lo a si ko cang. Careltu nang na ding ve lai maw?

------------------------------------------

Zohchihmi ca

1. Lockdown 3.0: People defy social distancing norms as liquor shops reopen after 42 days; outlets shut in Delhi, Rajasthan

https://english.jagran.com/india/lockdown-30-people-defy-social-distancing-norms-as-liquor-shops-reopen-after-42-days-outlets-shut-in-delhi-rajasthan-10011461



Sunday, May 3, 2020

Covid-19 In Mithi Kong Ah US Nih An Palh Peng Ko

Coronaviurs nih U.S lawng siloin vawleicung pumpi harnak a pek. Virus kong chim a har bantuk in, minung zeizat dah an thi lai timi chim chung awk zong a rak har tuk. Pre. Trump cozah nih U.S ah minung zeizat dah kan thi lai timi an chimmi ah, nizan tiang an palh peng rih. Hi pin zong an palh te khawh men.

1. May 3, 2020

President Trump nih tu zanlei ah Coronavirus ruangah minung 80,000-90,000 kar kan thi te kho men tiah a ti. Zarhpini zingka ahucn Dr. Deborah Birx, White House coronavirus task force nih, a zungzal tein kan timi cu 100,000-240,000 kar an thi te lai tiah kan rak ti peng ko tiah a ti ve. An mah zong an bia aa lo lo.

2. A liamcia zarh hnih thum ah President nih minung 50,000-60,000 an thi te lai tiah a rak ti. "Tuan deuh ahcun 100,000 an thi te lai kan ti nan, a tu ahcun 50,000-60,000 kar an thi lai. "Pakhat hmanh hi a tam tuk le hi zatzat thih ding cu a tam tuk" a rak ti.

3. March thla ah, US Coronavirus thimi hi 100,000 a phan lai tiah kan ruah i, cu tang an thih ahcun, "Kan zapite in thil tha tuk kan tuah a si ko lai" tiah a ti.

4. April ni 22 zarh chung ah khan, the University of Washington's Institute for Help Metrics and Evaluation nih minung 67,000 tluk hi August thla ahcun kan thi te lai tiah an rak ti. Asinain tu chun nih May 3 ah, US mithi hi 67,000 an phan cang. August thla phaknak ding caah, thla (3) a duh rih. Hi chung ah zeizat dah an thi te lai?

5. April 28 ah, University of Washington's Institute for Help Metrics and Evaluation in, Dr. Chris Murray timi, Coronavirus lei theihngaltu nih 74,000 hi August tiang ahcun kan thi te lai tiah an ti.

President Trump nih "Covid-19 khamnak sii hi chuahnak ding caah "very close" tiah a rak ti nain, tu chun ahcun "Tu kum kum dih ah kan chuah kan chuah khawh te lai" tiah a ti cang.

A hram thawk tein, Bill Gates le Pentagon Scientist pawl le WHO le CDC nih "Covid-19 khamnak sii chuahnak ding caah thla 12-18 kan rau lai" tiah an rak ti peng ko nian, President nih a mah duhning paoh in mipi hnangamnak ah zei bia paoh a rak chim lengmang caah, an bia aa kalh pengnak a si.

Tu zing zong ah Dr. Deborah Birx nih cun 100,000-240,000 kan thi te lai tiah kan ti zungzal tiah a ti nain, cu ni thla tiang timi a caanchung a chim lo. Hihi a buaktlak tuk deuh in kau in an chim caah, hi chung cu si khawhnak lam tampi a um.

President tu nih cun tu zanlei ah 80,000-90,000 kan thi te lai tiah a ti ve nain, a caan a chim ve lo. Covid-19 kong ah, theih chung awk a har tuk caah a tu tiang zong US cozah nawlngeitu hna nih an chimmi an palh peng rih ko.

Coronavirus aa thawknak le vawleicung minung tambiknak ram Tuluk ram hmanh ah, tlangrai karh lo ding in an hren khawh I minung 82,000 fai lawng an zaw; 4000 fai lawng an thi.

Asinain US cu mipi chimh an ngai lo. Democracy nawlngeihnak hmang in, mipi tam tuk lam zul. Hren an duh lo. Cucaah mipi an hreng kho hna lo. President zong nih, lamzulmi tha a pek tik hna ah state cozah caah an i laklawh ngaingai. Harnak tampi an tong.

Tu chun zong California lei cu lamzulmi ruangah an buai ngaingai ko. Cu ti bu cun zeitindah zawtnak karh lo in a um rua hnga?

Covid-19 lockdown ruang ah, beach an phih ruang le rian an phih caah, tuklehpek minung 1,000 hrawng California ah lam an zul. Tuluk ram si hna sehlaw lam an zul kho lai lo. Palik nih a cheu an tlaih hna. A buai zong an buai ngai. Mirang thilian pawl hi, Covid-19 rian phih lio hi, lamzulhnak le aukhuannak ah an hman le a pawi ngai tiah journalist pakhat nih a ti. "Live free or die" ti bak in an au i, a buai ngaingai. Hi tining te a si ahcun US hin zawtnak karh khawh ngai a si rih.

Inn ah hren a duhlomi pawl California ah lamzulmi hna
Tuluk cu Wuhan khua hi ni 76 bak an hren. Khual zong an lut kho lo. Wuhan minung zong an chuak kho lo. Cuticun khua tam ngaite an hren tik ah, Covid-19 zong karh kho lo in an tuahkhawh. US cu a kan hreng kho lo i zawtnak cu karh lo awk a tha lo. A tu lio ah California hi Covid-19 a karh a rang bik state ah a tla. Nihin May 5 hi, tlawmte a zor deuh caah lawmhnak ngai a si. 

Cucaah kan nih ram USA cu, nihin ni ah, 1.2 million an zaw i 67,000 an thi cang. Nihin ah mizaw a karh cuahmah rih ko bu ah, state 30 nih rian an van on cang. Hi pin zong ah zawtnak a karh cuahmah bu in rian on ding an timh cuahmah. Rian on a duhlomi state cheukhat cu, meithal riffle put bak in lam an zul. Michigan Governor nu le bang cu tazacuai tiang a tong. Asinain rian on a duh rih lo. Buainak tampi aa tong. Covid-19 nih le, upa, ngakchia, mino le tar a thim hna lo. Minak le Mirang a thim lo. A tonmi paoh an zaw ko. Hi lam an zulh cuahmah ah ahcun zawtnak cu karhnak a lam a tam tuk cang.

Nihin May 5 hi, tlawmte a zor deuh caah lawmhnak ngai a si. Asinain mithi cu an tam rih ko. University of Washington's Institute for Health Metrics and Evaluation nih nizan an tuaknak ah, August ni 4 tiang ah khin, minung 134,475 kan thi te lai tiah an ti. Cucu 95,092-242,890 tiah a tlawm bik le tam bik karlak a laiva in an tuakmi a si. White House nih cun, zawtnak a chuahka nakin an rak timi nakin a let hnih in an kaiter cang. 

Hi tin a si caah, khamnak sii le 2020 kum dih hrawng lawng ah an ser khawh ahcun a karlak ah zeitin dah an si te lai? Rian le an on cang fawn. Mizaw hi a karh kho ngaimi an si rih.

Cu ti a si ahcun, zeizat ciah dah an thi te lai timi cu, ho nih dah a theih chung khawh hnga? President chimmi 80,000-90,000 maw a hman te lai? Doctors te chimmi 100,000-240,000 kar hi kan thi te lai timid dah?

Nihin cu May 20 a si. USA ah minung 1,620,902 a zawmi dihlak an si. 96,354 an thi cang. President nih 80,000-90,000 kan thi te lai tiah a rak timi zong 6,000 renglo an thi than cang. Luklak ah 100,000 an phan ko lai. Thihnak timi kong cu chim awk a rak har tuk caah, White House zong nih an palh peng ko rih.

Nihin cu May 27 a si. Memorial Day zarh a si. Nih a lin. USA minung tamtuk rilikam ah an i nuam hna. Minung tam tuk hi leng ah an chuak. Covid-19 upadi an van tum ter caah park kip ah mi an tam tuk. Pe 6 hlat nan um lai timo zong an zulhnak a um. Zulh lonak a tam deuh. Pool le beach ah minung tam tuk an nuam hna. A cheu state cu rian an on ko nain, mizaw karhmi an tum deuh. A cheu state 11 cu mizaw an karh ngai ti a si. Nai te hi, mizaw karh ning a van fum deuh nain Memorial Holiday chungah mizaw an karh caah mizaw thar 17,936 an karh mah. Minung 101,937 an thi cang.

President nih 80,000-90,000 kan thi te lai tiah a timi hi, thawng 11,000 a hlei in an thi cang. Zeizat dah kan thi lai an ti than te hnga? USA minung hi nuamh an duh tuk. Beach ah aa nuammi tar nawn nu pakhat bia an hal i, "Thaizing ah accident in ka thi kho ko; coronavirus zong in ka thi kho ko; zei poh in ka thi ko. Cucaah nihin ah nuamh a herh ko" tiah a ti. A hman ngai ve. Nain, hi tluk zawtnak tam lio ah, minung tamnak ah nuam va cen cu, Lai phungtluk ah, "Thih-hri molh" timi a lo. USA ah hin, "Thih-hri molh in khuasami kan tam tam tuk caah Covid-19 zong a karhnak le mithi an tamnak a si" kho men. Zawtfah le thih hi zeihmanh ah a rellomi an rak tam tukmi hi, thil pawi ngaingai a si.






Africa Nichuahchaklei Ah Khaubawk Nih Mangtam A Chuahter Khawh Men

Ka ngakchiat lio ah, voi tampi pam kan tong. Pur kan phur. Rawl ei awk ngei setsai lo in kan rak um kha ka philh kho lo. Khua cheukhat cu "bahra" cawh chawm in, a nungmi hna an rak um. Kum khat hnih pam hmanh kha, a rak har tuk. Africa mangtam hi zeitluk in dah a rak fah hnga timi ka ruat theu tawn. Africa mangtam tlun lio hi, college kan kai lio a si. Ethiopia mangtam a rak tlun kong Kawlram thadinca ah kan rak rel tawn. Ngaih a rak chia tuk. Rawl eika a rak thaw kho lo.  

Cu lio Ethiopia mangtam cu a ruang biapi pathum a um: (1) Nikhua a hrem; (2) khaubawk tam tuk an chuak i an cintlakmi a ei dih; (3)ramchung raltuknak a um. Cucaah mipi thathi in lo an tuah kho ti lo. Ram a car caah an satil tam tuk an rak thi. Nunnak hi thap tam tuk  in harnak an rak tong. Cu hna cu mangtam a hrampi an si. 

Ethiopia mangtam hi a rak fak tuk. Minung 1,200,000 tluk an thi; 400,000 refugees in ramdang ah an zam. Khua chuahtak in, minung 2,500,000 ramchung ah an pumh hna. Nulepa thihtakmi ngakchia 200,000 an um.Minung rak der tuk ning cu ti awk an rak tha lo. Rawl lo le ti lo in sau tuk an rak um. An mit zong an au kho lo. Khualak lam sawhsawh ah rawl um lo caah an thi ko. A ho hmanh an rak i bawmchan kho lo. Minung thimi ruak cheukhat cu, vui khawh an si lo i langta nih an rak ei hna. Atanglei hmanthlak hi, vawleicung ah minthangbik hmanthlak laksawng hmumi a rak si. Ngakchia pa kha a sa ei ding in langta nih a bawh lio a si. Hi tluk in Ethiopia mangtam hi a rak fak. 

Vawleicung minung thinlung a khuaitu hmanthlak a rak si
Cu lio ah UNO bawmhnak lawng in a rak za lo. Cucaah hlasak thiam minthang tampi an rak i sawm i, "USA for Africa" timi tlangtar in "We are the world" timi a lar taktakmi hla an rak chuah in, bawmhnak fund million in an rak kawl. Tleicia Michael Jackson le hawile-Willie Nelson, Lionel Ritchie, and Bob Dylan le a dang hlasak thiam minthang tampi nu he pa he, an rak i tel. 

Pathian nih a pekmi hna an thlarau laksawng (spiritual gift) hmang in, an minung hawi caah thadi zaangba tein hla an phuah; concert an tuah; khual an rak tlawng hna. A sunglawi tukmi tuanbia an tial ta. College kan kai lio a si i, an hla "We are the  world" hi kan rak uar tuk. Kum 35 a luan cang nain, ka a philh kho lo. Hi hla ka theih ahcun, Mandalay University kan kai lio zong ka ngai i, Ethiopia mangtam a rak fahning zong ka mitthlam ah a cuang peng rih. 

Hi hla kan rak sak ti ka hawi le cheukhat cu, an nunnak a liam ve cang. Hlasatu Michael Jackson te hna zong an nunnak a liam cang nain, hi hla van theih ahcun nizan bantuk in ka thinlung ah a um ko. Lung a leng tuk. Vawlei ah hin, ruah thiam le hmuh thiam ahcun "rak i huatral ding kan si hna lo." Zeicatiah hi vawlei ah zungzal kan um hna lai lo. "We are the world"  kan rak si ko. 

USA for Africa hlasatu pawl "We are the world" 
Vawleicung mangtam zoh tik ah, tuanbia hi a caancaan ah aa thar chuah than tawn. Africa cheklei le nichuah chaklei hi, hlan chan in "khaubawk" nih an ram ah pamnak a rak chuahpi lengmangnak a si. Hlanlio Egypt chan tein khaubawk nih harnak a rak pek tawnmi hmunhma a si.

Israe miphun sal i an taan lio i, Pathian nih Egypt mi cungah harnak a tluntermi lak ah, khaubawk in hremnak pakhat ah aa tel ve (Genesis 10:1-20). Pathian nih zeicadah khaubawk hi a hman hng? A ruang cu khaubawk hi, Egypt mi hna harnak a pe tawntu le Egypt nih an huat ngaingaimi le an tih ngaingaimi a si. Egypt mi harnak a pe tawntu hna a si.

Hi ram hrawnghrang hi, kum chiar tein khaubawk nih rawlralnak hi a pek tawn hna nain, a can ahcun an karh ning a tam tuk i, a  zual deuh caan le mangtam tlunter tiang in harnak a chuahpi caan a um. Cucaah voi tampi cu Africa nichuah chaklei nih hin, an cinthlakmi le eidin tam tuk hi, khaubawk nih a hrawh piak zungzal hna. A tlawm deuh le tam deuh lawng a si. Khaubawk hi an karh can ahcun Nika ceu hi an khar khawh bak ti a si. Minung cinthlakmi eidin kha van tlak ahcun, suimilam pakhat hnih chung ah lo kha an eh ko ti a si.
Khaubawk chuahnak ram (Ref. strangesounds.org)
A liamcia thla hnih dengmang ah, khaubawk cu Africa nichuahlei ah an chuak than. Naite ah a voihnihnak a chuak than i, a voikhatnak nakin a let 20 in an tam deuh ti a si. Khaubawi hi an tam tuk i, an zuan tik ah a meng in an khat ti a si. Kili meng khat i cheuthum cheukhat khaubawk nih an eimi rawl hi, minung 35,000 nih nikhat an i zatmi rawl tluk an ei ti a si. Cucaah hi ka ram hrawnghran i minung eidin ding hi an ei kanh dih te hna lai i, minung caah tirawl harnak a chuak te kho men tiah UNO I tirawl lei tlaitu nih an ti.

A dot hnihnak a rami khaubawk run pawl hi Somalia ah khua an sa ti a si. Cun Ethiopia le Kenya tiang an karh. Cucaah cu ram thum caah thinphang ngaingai a si tiah an ti. Thah cawk ding an si lo caah, minung caah ral nganpi an si tiah an ti. An zuan tik ah hin, million tam tuk an si a tih in tih an nung ti a si.
Khaubawk an thah lio hna
Uganda ram zong nih Kenya in khaubawk run pahnih an ra ti a si. Khaubawk hi an fim tuk ve i, Africa nichuah chaklei in ruahsur le thlaikheu chuah lai le hnahcorh lai hi a hngakmi an si ti a si. Hellen Adoa timi Uganda Agriculture Minister nih, "Hi khaubawk run ra mi hi tihnung tuk an si. An tam tuk cang caah kan cinthlakmi vialte an hrwh dih lai timi phan a um. Coronavirus ruangah innkhar kharkhumh lio ngelcel ah an ra i a pawi tuk" tiah a ti.

Kenya hruaitu pawl nih an timi cu, innkhar kharkhumh lio caan ah rak chuah caah, thah ding le doh ding zong hi a har khun ko tiah an ti. Vancung in sii kah lawng hi kan control khawhnak hna an si i, saram le satil caah tih a nung ve hawi le a pawi tuk tiah an ti.
Khaubawk nih thinghnah an but i an ei lio
Africa hruaitu pawl nih an timi cu, hi khaubawk a karh ning hi a tam tuk i kum 70 chungah a tam bik a si men lai tiah an ti. Khaubawk nih hin, minute pahnihthum ah an mahnak in a rit deuhmi eidin hi an ei manh ti a si.

Naite a chuakmi khaubawk nih minung cinthlakmi a hringmi paoh an ei hmasat. Cu hnu ah theipar a tangmi an ei i, minung ca cu ei ding awk um ti lo in an hrawh ko ti a si. Khaubawk kha an ti an tit; an keuh an thang i, June ah hin khaubawk no a cakcak kha a cuza ding an si. Khi lio caan khi Africa nichuahchaklei ahcun tirawl lak caan a si i, khaubawk ruangah harnak tampi a um te kho men ti a si.

Hi ram hrawnghrang hi, Covid-19 nih an sipuazi a hrawh tuk pin ah, a tu khaubawk aa chap than i, UNO nih baitak tein bawmh lo ahcun bible mangtam bantuk a chuak than kho sual ko tiah Africa hruaitu pawl nih an ti. Cucaah cun World Food Program nih biatak tein a kan dirpi le tanpi a hau tiah an ti. Hruaitu he mipi he lungrethei ngai in an um. 

Khaubawk an tam ning le an karh ning le thahcawk an silomi zoh tik ah, 1983-85 Ethiopia mangtam bantuk hna a chuak than sual lai timi phan a um ngai. UNO nih an timi cu hi hnu kum zeimawzat ah vawlei pumpi linhnak ruang le a tu bantuk harnak ruang ah, minung million 250 hi mangtam an tong kho men ti a si. Tutan khaubawk chuakmi nih hin, Africa nichuahchaklei ram ah mangtam hi an chuaher khawh men tiah, UNO zong an thim a domh in an i domh.

Cucaah thlacamnak in bawmh cio an herh. UNO zong nih tanlak a herh bantuk in, vawleicung ramkip hi mah ca lawng ruat lo in, ram khat le ram khat i bawmhchanh le tanpi a herh ngaingai ko. Hlanlio Ethiopia mangtam bantuk cu, khawika ram hmanh ah chuak hram ti hlah seh. Minung nih tuar a har tuk. Cucu Pathian sin kan thlacamnak si cio ko seh. 

Kan ei i, kan khim tik ah, Pathian sin ah lawmhnak chim hna u sih law, kan mah bantuk in a khim lo mi le rawltam tihal in a ummi hi, vawleicung ah tampi an um timi thei bu tein, eiding hna u sih. 1983-85 Ethiopia mangtam ruah ahcun, nihin ni tiang rawlei ka hmanh a thaw tawn lo!

Zoh a har tukmi 1983-85 Ethiopia mangtam lio nufa hna
-------------------------------------

Chinchiah

Naite ah India ram ah Khaubawk tam tuk a chuak than i, eidin le cinthlak zong tam ngai an hrawh cang. Kawlram lei zong ah a karh sual lai maw timi phan a um ngaingai. Ralrin a herh. 

Hmurhuh Huh Lo Ruangah February Ahcun 500,000 An Thi Kho

Covid-19 zawtnak U.S a phanh ka tein CDC doctors le scientists le NIAID (National Institute of Allergy and Infectious Diseases) director Dr....