A Tu Lio Covid-19 Zawtnak Kong

 Covid-19 zawtnak a chuahnak December in tuak ahcun thla (9) a si cang. Nihin ni ah vawleicung pumpi dihlak ah, a zawmi theihlomi tampi an um lai i, hniksakmi le theihmi chung lawng in, million 21.23 an zaw cang i, 14.04 million cu an dam ve cang. Minung thimi dihlak hi, 760,000 renglo an si. Covid-19 zawtnak rungrul kong hi, a tu zong ah an hlathlai cuahmah lio a si rih. Za ah za in tling tein a kong an thei kho thlu rih lo. WHO le CDC riantuanmi mifim scientist le doctors le rungrul lei thiammi tampi zong nih, Coronavirus kong ah a phi tliang tein an chuah kho rih lo. 

Nihin ni tiang i fian khawh mi ahcun, "coronavirus" rungrul hi, Wuhan khua a chuahnak i a rak ummi rungrul ci khan a dang rungrul ci dang ah aa thleng than ti a si. Asinain damnak sii siseh, khamnak sii siseh an ser khawh ahcun a tha cio ko lai tiah an ti. 

Nihin ni ah damnak sii le khamnak sii hi WHO le CDC nih a tha bak tiah an lung a tling bakmi sii cu a chuak rih lo. Remdisivir te hna zong a tha bak timi a si rih lo. "Mizaw an dam a rang deuh" timi tiang vial lawng hi an pawm khawh rih. Cun Russia nih naite ah "Kan ser khawh cang" tiah an timi sii zong WHO nih kan hniksak ta rih lai ti a si. Hi bantuk a si caah, Coronavirus hi kham khawh ding taktak cu tu chun ni thil sining ahcun a har rih ko.  

USA thil sining zoh tik zong ah, "Covid-19 raldohnak ah kan sung" tiah scientist tampi nih an ti. A ruang cu a kharh thulh, a zor thulh i, a ruah awk an thei bak lo. Nihin ni ah, USA fimthiamnak le rumnak le thawnnak hi Covid-19 zawtnak kong ahcun chim awk a um ti lo. Aa hmang kho ti lo ti tluk a si.

Nihin ah thawngpang a chuakmi zoh tik ah, USA zong nih hin Covid-19 raldohnak cu a tei bak lo timi a fiang ko. Zeicatiah mizaw hi an karh peng rih caah a si. Kan hnu ah, a van tha deuh tiah an ti i, rian an van on i mizaw an karh ning ti awk a tha lo. Cucaah rian tampi an khar than. Cun a van zia deuh cang can ti i, sianginn an van on than i, mizaw an karh ning ti awk a tha lo. Sayamate a cheukhat sianginn an kai ngam lo i, sianginn an onmi cheukhat cu sayate an chambau. A cheu cu an zawt ngai caah an khar than hna. Cucaah States tampi cu "online" in sianginn kai ding an i tim cang hna.

Ninin ni ah, US cozah le State cozah nih an ti khawh tawk in an i zuam nain Covid-19 mizaw hi an karh tuk rih pin ah mithi zong an tam tuk thiamthiam rih. State cheukhat cu a karh ning a sang tuk rih i, rian zong tha tein an ong kho rih hna lo. 

USA cozah hi an rak daithlang i an i chuahsual bak ko. Nihin ni ah Asian ram tampi le Europe ram tampi le Australia le New Zealand te hna cu an i rengh ning a fah tuk caah mizaw karh a fum. A dammi an tam. Mithi an tlawm. Zawtnak a rak zual tukmi Tuluk te hna hi an tei khawh ngacha ko cang. Mizaw thar an um set ti lo. Mithi tam tuknak Germany te hna hi mizaw an kharh ning 3% tang an si; Italy hi 2% tang a si. New Zealand cu 0.5% tang a si. Cu lio ah USA cu mizaw hi an karh taktak rih. A ruang cu cozah nih zulh ding timi policy a ngeih tuk lo pin ah, mipi chimh an ngai lo. Chimh ngailomi zong a zizutnak a um fawn tuk lo. Ruahnak cheuhnak vial tluk lawng khi a si. 

USA ram mizaw karh ning hi, June thla canceu ah 4.5% lawng a si i, a tu August canceu ah hin 8% a phan tiah an ti. US cozah zong hi, zeitindah Coronavirus hi kan control lai timi ah timhlamhmi policy le plans a ngei bak lo. Cu ti cun mah ruahnak cio in state cio nih cawl a si ko. CDC le President zong an ruahnak aa khat tawn lo i, a tu lio cu Coronavirus kong ah hruaitu kan ngei lo tiah an ti tawnnak a si. 

Vawleicung ah Covid-19 in a him cemmi ram ah Vietnam le New Zealand hi an i tel. Kan hnu zarh ah Vietnam ah Covid-19 in minung pakhat a thi i, cucu a hmasat bik thimi a si. New Zealand hi ni 102 chung covid-19 zawmi pakhat zong an um lo ti a si nain, nizan tihni in mizaw pakhat an hmuh i, Auckland khualipi cu an hren colh hna. Nihin ni ah mizaw 13 in 17 ah an karh ti a si i, an lau ngaingai. Hi tluk in cozah nih policy tha le fak tuk in an ruah caah, ramdang ahcun mizaw an karh ning a fum.

USA ah cun, mifim ram an lo lo. Hi tluk rihnung mi zawtnak hi zei ah an i relter lo i, politics ah an hman caah a pawi bikmi pakhat a si. Cozah nih Covid-19 kong ah policy fekfuan a ngei lo. Hi bantuk in "Zeiti set in dah kan kal lai?" timi a um lo caah ar bang in vaih cio a si ko i, cucaah Coronavirus hi doh awk a har ngaingai. Cucaah mizaw hi an karh peng rih ko i, a tu lzarh ah hin nikhat ah mizaw 53,000 tluk in a karh peng rih i, kan hnu zarh nak in cun 11% an karh ning a zor deuh ti a si. Cucu thawngtha khan a si nain, a karh ning a tam tuk thiamthiam rih. 

President nih cun, "Kan test hna ruangah kan theih hna le a si. Kan test hna caah mizaw number an karh" tiah a ti i, cucu a dikmi a si lo. "Zawtnak a karh ca tu ah, lunghrinhmi kha an test hna i an hmuhmi hna an si." Hmuhlomi a tor in an tor rih lai. Cucaah kha hmuhlomi nih khan zawtnak cu an karhter peng rih lai i Covid-19 ral hi tei awk a har ko. Hi hmuhmi pawl hi test lo le hren lo le bang ahcun minung thawng tam tuk an karhter chap rih lai. 

Nizan sining zoh tik ah, US nichuahthlanglei ramkulh pawl-Florida, Georgia, Alabama, Mississippi -hna hi mizaw a karh bikmi an si. Hi ramkulh pawl hi an governors nih hmurhuh zong nan i huh lai a ti hna lo. Rian zong tlai bik kharmi le tuan bik ongmi an si. Cucaah milu in tuak ahcun mizaw a karh bik an si tiah an ti. Texas le Arizona zong hi a karh bikmi chungah an i tel ve. 

Hlan ah hin New York le New Jersey hi mizaw tamnak bik an si nain, tu chun ahcun California, Florida, Texas hi a tam bik an si cang. New York hi palinak ah a um. California ah 603,000 leng an zaw; Florida ah 563,285 an zaw; Texas ah 542,322 an zaw; New York hi 453,960 an zaw. Hi States hna cu minung an tam tuk caah a si pah. New York changtu ah Georgia a si i, 231,895 an zaw ve. Hi ti mizaw tammi thlanglei state hna hi hlan ah mizaw an tlawm ngai ko hna nain, state cozah nih Covid-19 hi politics phun in an ruah le kalpi caah, an i chuah sualnak a si tiah an ti. 

New York le New Jersey hna cu an van zor deuh ziahmah nain, khatlei ah California le thlanglei le Midwest ah zawtnak a karh than hawi. Covid-19 hi USA ah a hel in aa hel. USA ram state dihlak ah California cu a pakhatnak bik 603,000 an zaw i, ting 6 cung kaimi state a pakhatnak bik a si. Minung 11,000 bak an thi cang. Kan hnu zarh nakin tu zarh ah hin mizaw 10% an karh ti a si. Florida ah minung an test mi hna 100 ah 17% cu Covid-19 in an zaw tiah Johns Hopkins University nih an ti. 

Nizan ah thawng a chuakmi cu USA ah hin, a liamcia ni 17 chung hi nikhat ah minung 1,000 lengmang in an thi ti a si. Nai nithum ni nikkhat chung ah, minung zawmi 55,910 bak mizaw thar an karh. Cu ni ah 1,499 an thi. Cu ni ah minung USA ram pumpi ah million 5 leng an zaw cang. Thlanglei State hi mithi an tam biknak a si i, Nithumni ah Georgia State ah 105 an thi; North Carolina ah 45 an thi i Texas ah 324 an thi. 

Rian an onmi le sianginn an onmi hi tam bik zawtnak a karhnak bik a si an ti. Georgia i Atlanta khua ah sianginn an van on i, mizaw an karh manh tuk caah, siangngakchia le sayate 1,100 renglo inn ah an erh ter than hna. State kip sianginn an on nak i siangngakchia le sayate hi, an zapite 2,000 leng hi inn ah an hren than hna ti a si. 

Covid-19 a karh ngaingai nak, Arizona States ahcun mizaw an karh ngai caah, sianginn on ding an ti nain, sayate nih kai an duh lo i, an thawn than. "Kan him lo; risk a tam tuk" tiah an ti caah an on kho lo. Nunnak le damnak hi, fimthiamnak le sianginn kainak zong in a biapi deuh. Kan fale hi, Ph.D hmanh phan hna sehlaw an thih ahcun zeidah san a tlai? Cucaah siangngakchia le sayate caah a him maw timi hi, U.S cozah nih biatak tein an ruah le tuak a herh. 

USA ah 4.6 million an rak zawt lio, August 3, 2020 ah Johns Hopkins University data an tuaknak ah, minung 154,859 an rak thi tiah an ti. Cu ni thiamthiam ah, August 22 ahcun 173,000 kan thi te lai tiah an rak ti. Nihin ni ah, worldometer tahnak in zoh tik ah, USA mithi hi 171,535 an si tiah an ti. Hi tining tein an thih ahcun, August 22 ahcun 173,000 leng an thi lai timi a fiang cang. Johns Hopkins University chimmi hi a dik te lai tinak a si cang. US minung hi vawleipumpi minung dihlak i, 5% an si nain, Covi-19 a thimi vialte lakah 22% cu USA ah an thi. Cucaah U.S cozah hi an daithlan caah le tha tein ralrinnak an ngeih lo caah, zawtnak runvennak ramdang bantuk in an tuah khawh lo caah a si an ti. 

Senator Mitt Romney (R-Utah) nih cun, "U.S coronavirus  kongah Trump cozah nih Covid-19 tihnunnak hi biapi ah an chiahlo mi le American mipi vennak ah an tlolhmi le zawtnak a karh ning hi, zokhenh khawh si ti lo in, a zit bak in aa zi cang" tiah Pre. Trump cozah mawhphurhnak a tuah. Nai Nizan Rinni (August 15) lawng ah, minung 1,220 an thi. 

Cucaah politician pawl chimmi nakin, sii lei thiammi "doctors le scientists" chimmi hi tu hi a dik deuh zungzal i, an mah tu hi zumh ding le bochan ding an si. Politician tampi hi, an mah tlinnak ding lawng an ruat i, minung nunnak le damnak biapi ah an chia theng lo timi hi, tu tan Coronavirus an zokhenh ning kong ah a fiang ngaingai. Politician bia hi cu, Mirang nih "half truth" an timi "Biadik zatceu" timi khi an si dih deuh ngawt. A hohmanh hi za ah za in zumh awk an tha lo. 

Kan umnak Ohio zong hi, Governor le cozah an i zuam tuk. Tu chun ni ah mipi sin chuah tik ah "hmurhuh" nan hman hrimhrim lai ti a si. Sekhan, sizung, dawr, park le biakinn zongah pe 6 hlat ah nan um lai ti a si. Marh thla canceu in June thla chuakka tiang a kan hren. Khual nan tlawng lai lo a kan ti. A herh taktakmi lawng ah leng nan chuak lai tiah an ti. Sekhan piah le zeidang vialte zong "online" in tuah a si. Atu sianginn zong October 27 tiang "Online viar" a si lai ti a si. Cu tluk in cozah an i zuam nain, an tei kho taktak lo.

Nihin ni ah Ohio ah 106,577 an zaw i, 3,790 an thi. Nizan lawng ah mizaw thar 1,118 an um. Kan umnak khua Columbus i Franklin County hi Red Alert (3) ah a kan chiah i, mizaw tam taktaknak ah kan um. Kan mah Krihfabu, Emmanuel Chin Baptist Church (ECBC), zong March 22 Sunday in biakinn pumh kan phih i, August 2 tiang zarh (20) chung kan i pum lo. Agust (9) in biakinn pumh kan thawk i, a voikhatnak ah minung (95) lawng kan i pum. Kan biakinn hi seat 609 thutnak asi i, cheuhra cheukhat ngacha kan i pum. 

Nihin ni ah Coronaviurs khamnak sii a tha men lai tiah ruahmi hi phun 24 candidate an um. A cheu cu voi hnih an hnik sak hna i, a tha tiah an ti i a voi thumnak hniksak ding zong an um rih. WHO nih pawm ngaingaimi a um kho rih lo. 

Cucaah vawleicung ramkip ah a karh ko rih i, New Zealand hna ah mizaw an um tik ah a himmi ram a um ti lo ti tluk a si. North Korea zong ah a um ve cang nain cozah nih an chim duh lo ti a si. Vawleicung ram hme bik Pope ukmi khua-Vatican City- zong ah a um ve ko. An nih le bang cu mi tlawmte an si nain, a him ve hlei lo. Vawleicung ram vialte le "Territories" vialte a zapite 115 ah virus an hmuh cang i, vawleicung a cul dih cang ti t a si. 

Nihin ni ah zawtnak a chuah hmasatnak Tuluk ram ah mizaw 84,294 an um. Nizan ah 30 mizaw thar an um ti a si i, a lau in an lau. Sang a cheukhat an khar rih hna. Hi bantuk in an i rengh caah Tuluk hi mizaw tam ah 32 nak lawng ah a um cang. USA ah ah 5.4 million, Brazil ah 3.23 million le India ah 2.52 le Russia ah 912,823 an zaw i, hi ram pali ahcun mi zaw hi an karh tuk rih. 

WHO nih an chimmi hi an hman ngai. Tuluk ram a zual siling ah Epicenter timi Zawtnak tambiknak a laicer cu Tuluk a rak si. Cu epicenter cu Italy ah aa thial lai an ti i, aa thial taktak. Cun USA a si lai an ti i a si taktak. Cu hnu ah Brazil le India le Russia a si te lai tiah an ti, an ning tein a si taktak ko. Hi zawtnak hi a lo thai ti lai lo. A tlawm le tam cu a um peng ko cang lai tiah an ti fawn.  Hi zawtnak hi minung sermi siloin a um ciami Coronavirus phun 400 leng chung in a chuakmi a si tiah an ti. Cucaah zawtnak rungrul dang zong saram ahcun an um ko i, minung ah an kai sual lai maw timi hi an phan ngaingaimi a si.

Atu zong ah hi, Africa ah vok tohkuai phun a chuak i, vok tam ngai an thi cang. Kawlram ah vui-tohkuai a chuak i minung an rak thi ve. Tuluk ah SARS a rak chuak. Saudi ah MERS a rak chuak. Cu SARS le MERS zong cu Coronavirus thiamthiam an si. An ci aa dan bia a si. Africa ram linga ah Ebola a chuak fawn. Hi bantuk hi, minung sermi siloin saram ah a ummi zawtnak kha minung ah an kai sual caah a si tiah CDC le WHO scientist nih an ti. Cucaah zawtnak dang zong an um ko i, minung ah an kai sual lai maw timi hi, cat lo tein WHO le CDC nih an hlathlai peng. 

Covid-19 zong hi a mah tein loh dawh cu a si ti lo. Hi bantuk in thil a si caah, vawleicung pumpi ah hin Covid-19 kakuaise le damnak sii an chuah khawh hlan chung cu, Covid-19 hi a karh peng rih ko lai. A tlawm deuh le tam deuh lawng a si lai. Cucaah zawtnak a um hlan bantuk in, zei thil hmanh ah punghman cun a si kho ti lai lo tiah scientist nih an ti. Hi zawtnak hi rungrul dang zong a chuak than kho tiah ruah a si. Cun khuasik tik ah a zual deuh kho mi a si i, a tu thal chungah kakuaise an ser khawh lo le damnak sii an ser khawh lo ahcun a ra laimi khuasik hi thinphan awk a um ngaingai mi a si tiah an ti.

Kawlram Fimcawnnak Hi Thlen A Herh

 Nizan tihni ah Kawlram ah tanghra a awngmi cazin a rak chuak. Thantlang hna cu tanghra awng an tlawm tuk pin ah, D hmumi pakhat lawng a si. Ngaihchia taktak a si. 

Nihin ah Sagaing Division ummi Wanthu Myone, Htanpinkhung khuate ah, a ummi tang hra sianginn ah a voi thumnak tang hra a phimi pa Maung Hla Zaw Tun cu a mah tein aa that tiah Leh Leh nih Irrawaddy News ah a tial. Amah cu a nulepa nih an thih tak cang hna. An unau pathum in an chungkhar inn ah a ummi an si. Amah cu zan ah tang hra awngmi cazin radio an van thanhmi zong a ngai ve ko ti a si. Kum thum a phi cang. A sungh caah a ngaih a chia tuk i, zinglei 1:00 Am hrawng ah aa that tiah an ti. Tang hra awn kha a duh tuk nain a awn khawh lo caah a lungfah in aa thahmi a si an ti.

Mah ca van rel ahcun ngaih a chia tuk. Lung a fak tuk. Mah bantuk minung hi Kawlram ah zeizat dah an um cang hnga? 

2020 awngsung chuah hnu ah, Maung Hla Zaw Tun bantuk in, aa thatmi hi tampi um khawh a si. Sifakmi ca le sianginn tha um lo nak ahcun tang hra awn hi a fawi fawn ti lo. Kan cozah nih khua tampi ah sianginn tha tein a kan tuah piak kho lo. Sianginn umnak zong ah saya te tlamtling tein a chia kho hna lo. Saya an um zong ah hmun tampi ahcun ca tha tein an chim ti fawn hna lo. Saya te lila nih a leng in boarding sianginn hna an dirh i, sianginn nakin an mah pumpak tangka hmuhnak tu kha biapi deuh ah an chiah fawn. Cu ti an tuah lo ahcun le an lahkhah kha an i za lo. A ruang cu cozah nih lahkhah a za in a pe kho hna lo. A hrampi chamhbau cu  cozah lengmang a si. 

Kawlram cozah uknak hi a that lo caah, kan education system zong a tha lo. Innpa ram a simi India, Bangladesh, Laos, Thailand le Tuluk nih a kan lonh ngaingai. Laos belte hi cu, kan i ruang hrawng a si. Kan ram Education system hi British system a si caah chan he zong aa kaih ti lo. Ca zong a ciah rumro in ciah ter i, thiamter hi camipuai a dih in kan philh colh. Thluak a fah tuk caah thluak ah a caam kho lo. Camipuai a dih bak in, thluak damnak caah kan ciah ciami vialte philh hram kan thawk colh. 

Cun British education system hlun in kan kal tik ah, Subject pakhat sungh ahcun a zapite sungh a si than. Hihi siangngakchia caah a tha bak lo. Cucaah chan hlun British Education Stem hi kan thlen i, chanthar American Education System in kan kal ah a tha ding a si. An awn hnu ah, rian an hmuh le hmuh lo cu kong dang si ko seh law, American Education System in kan i hruai ahcun, siangngakchia caah a tha ding a si. Cun ram le miphun caah a tha ding a si.

Cu American Education system ah a tha bik tiah ka ruahmi cu, siangngakchia pakhat nih zei catang paoh a phit i, a sungh tik ah a sunghmi subject te lawng kha a cawng than i, a caan a zat tik ah a phit than ko. A awn ciami kha phit than a hau ti lo. College zong ah cu thiamthiam a si i, engineering le medical doctor sianginn zongah cu thiamthiam a si ko. 

Kan umnak Ohio ah hin, Laimi kan fale pawl High School camipuai a um i, cucu a min ah OGT tiah an timi camipuai phit than a um. High School kha zei tluk in thiam le ca vialte dih ko zong ah OGT sungh ahcun High School awnnak certificate hmuh a si lo. A har ngai. Subject pakhat sungh zongah sungh a si ve. American system a thatnak le British system he dangmi cu,  OGT i an awn ciami cu phit than a hau ti lo. An sunghmi subject pakhat cu voi tampi an kum a luan hlan chung tiang phitnak caan an pek hna i, an sungh peng ahcun High School certificate hi pek thai a si ti lo. Cu tin a si caah, high school awn kha a fawi ngai. 

Motor Driver hmuhnak ding ca zong ah, Practical Test hi phun hnih a um i, pakhat cu parking test le lam cung test timi a si. Hi chung ah parking a awn i road test a sungh ahcun a hnu ah road test lawng a tuah than. 

American Education System ahcun siangngakchia kha caan tha an ngei kho. Degree ngah khawhnak a lam tampi a um. Minung ah i chuah khawhnak lam tampi a um. Kum tam tuk sianginn kaimi High School i subject pakhat te sungh ruangah a zungzal in lam pih timi a um lo. College kai khawh lo timi a um lo. Caan tha hmuhnak lam a um peng. Cucu minung caah thanchonak tha bik a rak si. 

Atu kan Kawlram fimcawnnak ahcun tanghra tiang bak kum 11 sianginn van kai i, subject pakhatte sungh ruangah lam pih hi a pawi taktakmi a si. Kum 11 chung cawnciami vialte zong hman awk a tha ti lo. Kum 11 chung cawnmi vialte pawcawmnak zong ah a tla kho lo. Khuaram le miphun ca zong ah a tla kho lo. Caan dihmi vialte le tangka dihmi vialte le thazaang chuahmi vialte sungh dih a si. Cucaah kan Kawlram Education System hi hmang ti lo in, USA system hi hman ah a tha ding a si.

Cun Kawlca hi "subject" pakhat lawng um sehlaw, English in a zapi tein cawn si cang seh law a tha ding a si. A ruang cu Kawlca in cawn ahcun Kawl miphun nih Kawl a silomi kha a kan tei zungzal ko lai. Zeicatiah mah ca le midang ca in cawnmi kha aa lo kho lo. Cun Kawlca in cawn tik ah, ramkip sining kha kan phan kho fawn ti lo. India zongah Kala ca cu subject pakhat lawng in an cwn i, a zapite English in an cawn bantuk in, Kawlram zong hi Englsih in cawn ahcun a tha bik ding a si. 

Cu ti kan hman ahcun tanghra awngmi an tampi lai. Cathiam an tam lai. College kai an tam lai. Fim cawngmi an tam lai. Kawlram ah degree ngahmi kan tam ahcun ram a thangcho lai. Cozah rian kan tuan dih lai tinak a si lo. USA ah degree sang a hmumi lo le dumhau le saram zuami an tor tuk. Cathiam bu le degree sangmi nih caw an zuat le lo an tuah tik ahcun, thil tha tam tuk an chuahter ko. Rumnak tiang a chuak ko. Cucaah BA lo thlawh le BA silomi lo thlawh aa lo lai lo. BA dawr tuah le BA silomi dawr tuah aa lo lai lo. Cucaah tang hra awn le catang sang phak hi a  herh taktak. Ph.D hna phaknak ding caah tang hra awn a herh. An awn lo ahcun zei tluk cathiam le miza i aa chuah dingmi zong an lam kha a pit bak. Aa khar bak.

Ka philh kho lo. 1983-84 Hakha High School No.1 ka kai lio ah, tanghra phimi a chung he a leng he, 1,400 kuakap kan rak si rua ka ti. Kan mah khan 'B' ahcun 65 kan um. Cu chung ah kan zapite a awngmi 65 kan si. Kan mah 'B' khan ah keimah le a kebaimi May May Khin timi Kawlnu lawng kan awng. Kan mah nak cathiam thiam zong thil subject pakhatte sungh ruang hna ah an sung i, college an kai kho thai ti hna lo. An paam tuk timi ka ruat. Mi zaza le mi thatha an sung ko hna. Catang sang phan kho ding le ram le miphun ca rian tampi tuan kho ding kha an i din ko. Kumpi kum 11-15 sianginn kaimi hmannak um lo bak in a dong. A dih. "A dih" timi cu chim ding a um ti lo. An paam tuk.

Cucaah Kawlram Education System hi thlen a hau. Mirum, mifim, mithiam le khuapi chung sianginn kaimi le sianginn tha deuh kai khomi ca lawng ah teinak hmuh khawh ding a si. Zapi zaran caah a si kho ti lo. Nunnak rawhnak ding zong a a chuak kho. A tlawm bik ah, kumpi kum 11 kai ve mi zei huaha lo in dongh ko kha, minung caah lungrawknak le lungdong taktak a si. Wunthu Myone i Maung Hla Zaw Tun bantuk in, tang hra awn lo ruangah lungdong in a thimi le zuding saei aa chuahmi le mi lolak hi million in um cang khawh a si. Ngaihchia tuk a si. 

Mifim chung, cathiam chung timi hi, background nih tampi bia a chim. Sifah le rum zong aa tel. Khua le sang le sianginn chiatthat le saya te tlamtlin le tlin lo zong aa tel. Cu nih cun siangngakchia chung ah dannak tam tuk a chuahpi. 

Atu lio Kawlram Education system hi, sifak santlai lo le khuate vangnau deuh ummi caah fimcawnnak innchung luhnak caah innka a um lo. 

Minung thluak hi aa lo pah cio ko. Asinain sining aa dan tuk ahcun thluak riantuan ning aa dang. Yangon ummi le Thantlang ummi cu cathiam ah lawh khawh phung a si hrimhrim lo. An thluak aa khah zong ah Yangon ummi nih a tei ko lai. Cucaah Kawlram cozah nih a kan tuah piakmi Education System cu a mah le caan ahcun a tha ko nain, chan tiluan a dawi kho ti lo. 

Cucaah kan ram politicians pawl nih tha tein tuaktan i, kan ram Education System hi an remh a herh. Sunghmi subject pakhat te lawng phit than i, awnnak lam an tuah a herh. Cun sianginn tha le saya tha a kan pek tung lo ahcun Yangon le Mandalay le Lairam tibantuk i kan phitmi tang hra camipuai hi "Bahu" timi Nay Pyi Daw in ra ti lo in Pyine hawih tu in camipuai question hi a rat a herh. 

Zeitindah Yangon, Nay Pyi Daw, Madalay le Thantlang hna nih kan phitmi question aa khah ahcun a si khawh lai? Kan sianginn le saya te pei an i dang tuk cu. Cucaah Kawlram Education System hi, mi thleidannak (class) a sertu pakhat a si. Ruanlonak zong a chuahpi. Mirum, miliam, bawi fa le khuapi deuhdeuh ummi chung ca lawng ah a tha i, khuate le sianginn thalomi le Naga le Lairam bantuk ca hna ahcun awnnak a har tuk. Cucaah Nelrawn ummi nih Tlangcung ummi hi fimcawnnak ah a kan tei tuknak zong a si. Hi pin zongah khuapi ummi nih khuate ummi an tei peng hna lai. An thluak thatning aa tluk zong ah sianginn le saya te an i dan caah a si kho lo. 

Cucaahcun Kawlram Education System hi, U.S Education System bantuk in a rannak in a chungril leh i hlen a herh cang.  U.S Education system in kal ahcun, Kawlram ah mifim cathiam tam deuhpi an chuak lai i, mi tha tam deuh an chuak lai i, kan ram zong a thangcho deuh hrimhrim lai. Cucaah kan ram hruaitu le politicians pawl nih, hihi biapi taktak ah an ruah a herh cang.  

Esther 1:3 Ummi "Tuavon" Biafang Hrilhfiah

Lai holh hi, a tlinnak le tlinlonak a um ve. Lai holh hi holh hmete a si ko nain, Lai holh biafiang cheukhat cu Mirang le Kawl nih an ngei hna lo i, leh awk zong an tha ve lo. A fian in fianter awk lawng a si kho. Biafang cheu khat cu kan hman lo caah a thi te dingmi zong an um ve hna. 

Lai holh hi tampi ka hlathlai i, Bible chung ummi biafang hi ka theih lo mi a tlawm ngai. Asinain Esther cauk 1:3 a donghnak lei a ummi biafang "tuavon" timi hi ka thei kho bak lo. Lairam ahcun a theimi an um kho men ko nain, USA ahcun an har ngai lai tiah ka ruat.

Tleicia kan pa Rev. Dr. David Van Bik hi, Lai holh le Lai ca a rak thiam taktak. A tialmi hi an tha tuk. Biafang a hmanmi zong an tha ngaingai. Esther chung 1:3 ah a ummi "tuavon" timi zong hi, chan thar mino tampi nih cun an thei theng ti lai lo. Kei zong nih ka thei ve lo. Bible lettu a m ah le a thi fawn cang i, a theimi an har ngai.

Hi biafang hi ka lung ah a tapnak a sau tuk cang. Cucaah a fale nih an theih men lai tiah ka ruah i, a fale pahnih-Rev. Dr. Rolin Vanbik le Dr. Kenneth Vanbik ka hal hna i, an thei ve lo. USA i pastor tam deuh ka hal hna i, an thei ve lo. Tar tam nawn ka hal hna i, an thei ve lo. Cucaah hihi Kawl biafang maw a lak hnga maw? Zei biafang dah a lak hnga timi khi kum tam ngai ka ruat. Bia le lampeh ah a chuah caan ahcun mah biafang "tuavo" kong hi ka hal theu tawn hna i, an thei kho bak lo.

Voi khat cu kan umnak Columbus ah kum upa bik a simi Pu Mang Bik ka hal i, "Tuavon timi hi zeidah a si? Kan Lai holh a si maw?" tiah ka ti. 

"Si ee. Tuanvo timi cu Lai holh bak a si" a ti i, a sullam a ka chimh. Amah zong nih hin fiang tein a chim kho tuk lo. Aa harh ngai ve.

Mirang Bible King James ahcun Esther 1:3 nak cu hi tin an tial:

 In the third year of his reign, he made a feast unto all his princes and his servants; the power of Persia and Media, the nobles and princes of the provinces, being before him.....

Mirang ah "the nobles" timi hi Lai holh cun "tuavon" timi cu a si. Hihi Lai biafang te a rak si ko. Noble timi cu "Sal an si lo. Miluat an si. Mipi sawhsawhnak in nunning, politics le uknak lei ah a sang deuhmi" minung pawl an si. 

Lairam dirhmun in chim cun, hlan lio ramukbawi chan ah, ramukbawi taktak a si tunglomi, sal zong a si lo mi, mi sawhsawh a si ko nain, khuachung ah uknak, hruainak, ram kongkau ah a chanchan in a sang deuhmi le upatmi pawl khi "tuavon" timi cu an rak si. 

Mirang holh in cun "nobles" timi cu, "belonging to a hereditary class with high social or political status" tiah an leh i, a chanchan in zatlang nunnak (social) le politics ah a sangmi pawl kha nobles timi an si. Cucu Esther 1:3 ah kan hmuhmi "tuanvon" cu an si. 

Tahchunhnak ah, Mirang an kaika ah, Thantlang ah Lal Luai hi, ramukbawi a rak si. Cinzah a rak si. Thantlang khua ahcun sal an rak um. Sal zong a si lo mi, ramukbawi zong a si lomi, Cinzah zong a si thenglomi asinain Lal Luai nih aa bochanmi "upat tihzah awk a tlakmi khua chung mifim thiam le mi zaza kha, tuavon timi cu an si ko. Kawl nih "Kung-athayi-sih luci" timi khi an si. Hi bantuk minung cu, khua le ram chungah tihzahmi, hmanmi,bochanmi, ruahnak halmi, uktu hna caah bochanmi timi kha an si. 

Hi biafang te zong hi biafang tha le tling ngai a si caah, Laimi nih kan hman ngai ding a si. Hi ca relmi paoh nih, hi a sunglawimi Bible biafang te zong hi thathnemnak a si ko lai tiah ruahchannak ka ngei. Hi biafang a loh lo nak ding caah, Bible ah a rak hmangtu tleicia kan pa Rev. Dr. David Van Bik cung zong ah lunglawmhnak tampi ka ngei. A ka fiantertu Pu Mang Bik cung zongah lawmhnak ka ngei. 

"Pumbilh" Timi Lai Biafang Thuk

Laimi hi biafang thuk tampi kan rak ngei ko nain, pipu chan ah catial a rak um lo caah tampi cu chanthar mino nih an thei ti hna lo. An thiam ti hna lo. A ruang cu biafang cheukhat cu sau tuk hmanlo in an um hna caah a si. Cauk ah tial a um lo pin ah, bia le hla zong ah aa hman lo caah a si.

Pumbilh timi biafang zong hi, hlan pipu hmanmi Lai biafang thuk pakhat a si. Hihi tuah (verb) a si. Hi biafang hi fianter lo ahcun chan thar Laimi mino tampi nih an thei ti lo men lai. Hi biafang hi, tawi te tung in a sullam a thuk ngaimi le a biafang a rum ngaingaimi a si. Zeicatiah hi biafang nih hin, Laimi kan nunphung le zatlang nun zong a langhter i, mi pakhat i a lungput le a ziaza le a tuahserhnak zong a langhter khawh.

Hakha in Lai holh biafang thuk tampi chuahter a herh

Pumbilh timi biafang hi Mizo zong nih an ngeih ve nain, a taktak le ngaingai ti ahcun Laimi pipu nih rak hmanmi biafang deuh a si i, cucu Mizo zong nih an hman ve mi khi a si ko. A ruang cu hlan lio ah Mizo le Laimi hi ramri kan ngei setsai lo. Unau bantuk kan si. Kan sining aa naih tukmi kan si caah, kan holh le biafang zong hi aa khatmi tampi a um caah a si.

Pumbilh timi a sullam cu "mah karkalak huih dih" timi he aa naih bik. Mi pakhat nih sa a kah i, innpa chakthlang le sahlawh cingla zong hleh a siang hna lo. Cheuhbauh ve a siang hna lo. Amah nih aa lak dih. A mah nih aa huih dih. Midang cungah dawtnak, zawnruahnak, siaherhnak le va hrawmh kha siang lo in, a mah nih a dihlak tein za ah za in i lak i, i huih dih khi a chim duhmi  a si. Hi nih a langhtermi lungput cu, thilri sian lo, sikhiarh le midang pekthenh sian lo in, mah nih co viar duhnak thinlung khi a langhter. Hakkau le sikhiarmi hna lungput khi a langhter.

Hi biafang hi "uting nauzo" timi he aa ralkahmi a si. Tangka, thilri, eidin, sa, mehhang le tuktak kong lawng a huapmi a si lo. Innchungkhar ah nulepa nih thihtak ruangah, nulepa rorah i thenhnak hmanh ah, unau vialte lakah mi pakhatkhat nih tam tuk le a hleihluan in aa lak ahcun, cucu "aa pumbilh" tiah ti khawh a si. A sullam cu "a pum ning pi in aa lak" timi khi a si.

Cenghniag, cakei le chindeih nih sa a sehmi phun in van epchun ahcun, "sahrang nih sa a seh tik ah, aa midang nih an ka ei kanh lai ti phan ah, aa humhak dih i, a dang kha a pawng ah ratter zong a duh hna lo mi khi, pumbilh timi cu a si." Kawl nih "Taku-kawng san de" timi "A mah pumpak ca lawng aa ruat" timi khi pumbilh timi a si ko.

Lai holh hi a rum chin lengmang nak ding caahcun, kan holh nih a ngeihlomi le tlinhlomi biafang hna cu, kan pawngkam holh thatha hi lak ding a si. Kawlholh zong lak ding a si ko. Zeicatiah Kawl zong nih Mirang holh an lak ve ko. Mizo zong nih Mirang holh le Kala holh an lak ve ko. Mirang zong nih German holh, Greek holh, Latin holh, France holh le holh dangdang tampi an lak ko.

Cun Lai holh a rumnak ding caah, biafang thar zong ser a herh i, Laimi pipu nih hmanmi Lai biafang thatha zong tharchuah an herh. Hman an herh. Hi biafang "pumbilh" te hna zong hi, kan hman setsai ti lo mi, pipu holh tha taktak pakhat a si ko. Hi bantuk hi hman i tharchuah than a herh caah, hi biafang kong te hi ka tialnak a si. 

 ---------------------------------------------------------------------------

Chinchiah

1. Hi biafang hi, Pu Ngun Tling, Columbus, Ohio nih a phuahmi hla chung ah aa telmi "biafang" cherhchan in tialmi a si. Cafang kong a ka chimtu Pu Ngun Tling cungah ka lawm. A hla phuahmi a tanglei ah a um i, cu ka hla ahcun "Pumbilh" timi biafang cu, ka van fianter deuh. Hla hi a fawinak in an tial chinmi ka tarmi a si caah, cherhchan ca lawng ah a si. 

                                                            Lungkhat Tein  

                                              Phuahtu: Pu Ngun Tling (Tlangpi)

                                               Camp: Columbus, Ohio, USA

Umhar lileng le khuaza ruat in--Lungkilthli in hnehhnu khirh zawnah.

 Hlan ah khan cun lungdai hnangam te in, thal fei put in hrangsa dum i fingtlang mual rawn vate kuang kan hrawnnak Lairam ngai in nau bang kan ṭap e

Fingbo chuah dinhhmun ah khuhlu ei i, Burtang thuh hrãnthawl ti kan din kha, zeinih tluk lo zilthli nih nem zialmãl te in khuaza cuanh nuam fiangmual dawh ah par phunkip le zai dawh varun rual nih thuam in awi hna lairam dawh ter khun ko.

Zeihen kan sual laimi nih ruat usih,---Kan hmunram ah lungdeih hnangam nak um lo in, chiarhlum lo mui ar bangin kan veih hi ruah usih nan lung a fak cio lo maw-Kan nun ziadawh biaknak tiang hrawh kan si hi lukhun in maw kan tuar ko lai, vawlei dongh tiang lungkhat te in a tu ṭuan kan herh--Tho ulaw ṭian usih kan lai miphun ca ah lungkhat te in.--Remh usih a mui mi kan ramdawh ceu dingah lungkhat te in..

Ṭhal can chuah ti ngahring kan dawi le ram pasal ṭha ton zawn ah, Pumbilh sianglo zatlang tiang zãm kho dawtnak sung, Hnahchuah zerneih nak nih um lo cung Pathian nih a min sunlawih nak ca ah khãnmi ram ah dai te in Um kan duh na in..

Jesuh Muihmai Thlennak Tlang Hi Khawika Dah A Si?

Jesuh muihmai thlennak kong hi, Matthew 17:1-13 ah kan hmuh. Cun Mark 9:2-13 le Luke 9:28-36 ah kan hmuh. John nih cun a tial lo. Bible thiam sang tampi nih hi tlang hi an ruahmi aa dang ngai cio. A cheu nih Mt. Tabor timi a si an ti. A cheu nih Sinai Tlang a si an ti. A cheu nih Hermon Tlang a si an ti. Khawika tlang set dah a si hnga timi hi ruah ngai a hau.

Bible tuanbia zoh chun in, Mt. Tabor hi Jesuh muihmai thlennak tlang a si tiah an ruah caah, hi tlang cung ah hin, biakinn tha taktak zong an sak. Mt. Tabor hi, Lower Galilee timi Galilee Aniamnak deuh ah a ummi a si. Jezreel Nelrawn nichuahlei a donghnak ah a um. Galilee Rili in nitlak thlanglei deuh meng 11 tluk ah a um. Hlan lio chan ngai in, Khrifami nih hi Mt. Tabor hi Jesuh muihmai thlennak a si an ti. A cungah biakinn lianpi zong an sak. Pe 1,886 a sang.

Jesuh muihmai thlennak timi Tabor Tlang

Hi Jesuh muihmai thlennak tlang i, a min bible nih a tial lo. Luke ahcun "tlang" ti lawng in a tial (Lk. 9:28). A niam le sang a tial lo. Judah ram ah tlang hi a tam tuk caah, Luke ning hin cun "Zei tlang dah a si hnga?" timi hi theih ding a fawi lo. Cun hi tlang a umnak peng zong hi, Luke nih cun a chim lo caah, sawh ding a har ngaingai. 

Mt. Tabor hi Jesuh muihmai thlennak a si tiah an ruah caah, Franciscan nih Jesuh Muihmai thlennak biakinn tiah, biakinn nganpi zong an sak i, tourist tampi nih zohmi le lenmi hmun ah a tla. 

Church of Transfiguration 

Luke cauk chung zoh in cun, Jesuh muihmai thlennak tlang hi theih ding a fawi lo. Cucaah Matthew le Mark chung lawng hi, a si kho ding mi tlang hi ruah khawh pah a si. Cuaah Matthew le Mark zoh in zei tlang dah a si timi ruah ding a si.

Matthew nih hin Jesuh muihmai thlennak tlang kong hi fiang tuk cun a chim ve lo. Hi tlang hi Matthew 16:13 ahcun "Caesarea Philippi khua pawng ram" ah a um ding in a tial (Lai Bible ahcun Sisaria Filipi tiah a tial). Hi tlang hi Sisaria Filipi peng ah ah a ummi khuate deuh ah a si lai timi kha, Matthew nih a langhter.

Mark nih hin fiang ngai in a van nolh ve, "Jesuh le a zultu hna cu Sisaria Filipi peng khuate tlawn ah an i thawh" (Mark 8:27) a ti. Hi Jesuh muihmai thlennak tlang hi, "Sisaria Filipi peng khuate" hna an va tlawnnak ah a cangmi tuanbia a si. Hi khual an tlawnnak "lampi ah" Jesuh nih, "Mi nih a ho a si an ka ti dah, ka chim tuah u" tiah bia a halnak hna kha a si (Mark 8:27).

Hi Mark 8:27 chung zoh tikah a fiangmi cu, "Jesuh le zultu hi Sisaria Filipi peng khuate" an tlawng timi kha a fiang. Khuate a si caah, Sisaria Filipi peng chung ummi khuate hna kha an tlawng tinak a si. Cucaah, hi tlang hi khuapi kam ah a um lai lo timi a fiang. Khuahriang deuh ah a um lai tinak a si.

Cu an tlawnnak ahcun Jesuh nih Peter, Johan le Jeim kha "tlang sangpi cungah" a kaipi hna (Matt 17:1) tiah Matthew nih a ti. Mark zong nih "tlangsang cungah" tiah a ti ve. Matthew chim ning in kan zoh ahcun, "tlang sangpi" a ti caah, "Hi tlang hi tlang dang nakin a sang deuh ngai lai" timi Mattew nih a langhter. Matt 17:14 nak ah kan hmuh rih mi cu, tlang sangpi cung in an rak tum hnu ah, "Mizapi sin ah an rak phan than" timi kha kan hmuh (Matt 17:14). Mizapi cu khua deuh ah an rak um tinak a si.

Matthew le Mark chim ning in van fonhtonh tik ah, thil pahnih kan fun khawhmi a um. (1) Hi tlang hi Sisaria Filipi peng khuate pawng ah a ummi a si lai timi a fiang; (2) Hi tlang hi 'tlang sangpi a si" timi a fiang.  Hi "Jesuh muihmai thlennak tlang hi zei tlang dah a si?" timi kan ruahdamh khawhnak ding caah Sisaria Filipi khua hi khawi ah a um timi ruah a hau.

A ruang cu, Jesuh le zultu pathum hi, Sisaria Filipi peng khuate hna an va tlawnnak ah hi tlang sangpi hi an kaimi a si caah a si. Cucaah Sisaria Filipi khua cu zei dah a si? Khawika dah a um? A peng chung hna hi khawika dah an si lai? timi ruah a herh.

Laica in Sisaria Filipi timi hi Mirang nih cun Caesarea Philippi tiah an tial. Hi khua hi Roman sermi khuapi pakhat a si. Hi khua hi, Jordan Tivapi nichuahlei Hermon Tlang nitlak-thlanglei tlang tangah ah a ummi a si tiah Israel ram kong Bible Geography ah an tial. Hihi Hula Tibual hrawnghrang ah a si. Hi Sisaria Filipi hi, Golan Heights timi tlang pawng ah a ummi a si timi zong kan hmuh. Cucaah Mt. Tabor he cun aa hlat ngaingai i, Hermon Tlang he tu a va naih ngaingai cang.

Add caption

Sisaria hi Paneas ti zong in auh a si. A hnu ah Hellenistic Judaism chan in Caesarea Paneas tiah an auh. A ruang cu hi khua ah hin, Greek miphun an pathian, Pan pathian an rak biaknak hmun a si caah a si. Hi pathin min zulh hin, hi hmun hi a tu a tu chan ahcun Banias tiah an auh. Hi hmun ah hin, Pan pathian biaktheng a rak um i, mah cu ka biaktheng cung lungkua in cerh tifim taktak a chuak. Cu cerhti cu Hermon Tlang tang dap le hawhra in a rak luangmi a si. Cu cerh tinung cu Banias River tiva hrampi a si i, cu Banias Tiva cu Jordan Tivapi tengnge hrampi pakhat a si.

Cu thil nih a van fiantermi cu Sisaria Filipi (Caesaria Philippi) khua hi, Hermon Tlang hram ah a ummi a si i, hi Banias Tiva hi an dinmi tiva a si timi hi a fiang ko.  Cucaah hi Caesarea Philippi he aa naih bikmi tlang sangpi cu Hermon Tlang a si caah, Jesuh le zultu pathum tlang an kainak Jesuh muihmai thlennak hi Hermon Tlang a si lai timi zumhraih bik a si.

Cucaah R.H. Fuller and J. Lightfoot nih cun Hermon Tlang a si ko tiah an ti. Zeicatiah "Jesuh muihmai thlennak hi, "tlang sang cung ah a si" (Matt. 17:1). Cun "Hi Jesuh muihmai thlen hlan ah hin, Jesuh le zultu pawl hi, Caesarea Philippi peng khuate ah an um" caah a si (Matt 16:13) tiah an ti. Hermon Tlang hi hi pe 9,232 a sang i, hi ka hrawng ah "tlang sang bik" a si fawn. Amah belte cu, Hermon tlang hi a san tuk caah, a kik taktak. Cucaah Jesuh le zultu hi peng 9,232 a san nak taktak tiang hi cu an kai lo men lai. Hermon Tlang a pehpar deuh ah an kai kho men.

Sisaria Filipi khua le Hermon Tlang pehpar hna

Mt. Tabor hi Galilee Rili in nitlak-thlanglei a hlat pah nak a ummi a si. Hula Valley le Caesarea Philippi khua he aa hlat deuh. Cun Mt. Tabor cu "tlang sangpi" ti awk zong a har deuh ngai. "Pi" thlak khi a phu deuh lo. Zeicatiah Hermon Tlang he hna epchun ahcun a va niam deuh ngai.

Cucaah Sisaria Filipi peng an tlawnnak lamsul, hmunhma le tlang sangpi timi biafang hna ruah tik ah, Jesuh muihmai thlennak tlang hi Mt. Tabor nakin Hermon Tlang tu hi rak si sehlaw a dawh deuh. Mt. Tabor hi cu Sisaria Filipi peng zong a si lo caah, bible tuanbia hlattu hna nih Jesuh muihmai thlennak an timi hi Mt. Tabor hi an palh deuh khawh men.

Hermon Tlang a sannak bik taktak an va kai khawh lo zong ah, a pawng hrawng tlang i an kai zong ah, Mt. Tabor nakcun an san deuh caah a si. Amah belte ruah dingmi cu Hermon Tlang hi cu khuasik ahcun a kih tuk caah kai khawh ding a si tuk lo. Cuaah Hermon Tlang hi an kaimi a si ko ahcun thal lio caan le vur um lo lio caan ah a si lai tinak a si.

Hermon Tlang dawh le Hula Nelrwn i changvuit zat lio

Israel Ram-Hula Nelrawn-Kokek Khuaruahhar

                                               Hula Valley Video

"Hula Nelrawn Kokek Khuaruahar" 

Khrihfami kan si caah kan ngakchiat lio tein Israel miphun le ram hi kan rak uar tuk cio. Israel ram le miphun kong hi, tang thum kan si lio tein, Jehovah Wetness nih an rak chuahmi cauk hi kan rak zoh tawn i, kan rel thiam lo nain, hmanthlak tete an rak suaimi kan rak zoh tawn i, kan rak i nuam tuk tawn.

Kan van upat deuh tik ah, Mizo ca an chuahmi ah Israel ram leilung le tuanbia tam ngai ka rak rel tawn. MIT kan kai hnu ceu in, Mirang ca in an tialmi tampi relnak caan tha ka rak ngei. Cu lakah ah ka thinlung ah a chuakmi cu, "Pathian nih Israel ram hi, phun dang taktak in a rak ser ko" timi hi ka rak ruat. An vawleilung, khuacaan le thingram umtuning zoh tikah, khuaruahhar ram a si. Cu lakah khuaruahhar ngai a simi cu Hula Tibual hi a si. A video tawite kha rak zoh chih te u law, zei tluk in dah Hula Valleu hi thil khuaruahhar a tam timi cu, hmuh khawh a si ko.

Hula Tibual (Lake Hula) timi hi Israel ram a chaklei ah a um. Galilee Rili chaklei ah a um i, Galilee Rili ti tambik a rak chuahnak Jordan Tiva aa semnak ah a ummi tibual a si. Tlang karlak ah a um i, hmun rawn ah a um i, tibual le cerhsup aa cawhmi hmun kau ngai a si.  A umnak nelrawl he Hula Valley tiah an ti. A caan ah Huleh Valley tiah an ti.

Hi hmun hi ti thiang tam taktak a umnak a si. Hi tibual hi Syrian-African Rift Valley tiah an ti i, va le ramsa tampi an umnak hmun a rak si. Cun Africa, Europe le Asia ram karlak ah, va an i thialkam tikah an i dinhnak le thialkamnak caah an rak hmanmi a si. Aa thialkammi va phun tampi an i tonnak hmun a si caah, va a uarmi hna tampi an tlawnnak hmun a si.

Hi Hula Tibual hi hlan ahcun fikfa le ngalsang tam tuk an umnak le karhnak hmun a rak si i, raifanh a tam tuk caah 1950 hnu deuh ah Israel cozah nih tibual cu an sah i, an carter. Cun leikuang cinthlaknak ca zong ah an herh caah, cintlaknak vawlei caah tuah ding an duh caah, ti vialte cu an sah dih.

Cu tin an sah dih caah, va le zeidang thil nung a ngeimi vialte rawh dih an i timh caah, Hula Tibual an rak sahmi i hmunhma tlawmpal cu tii an dilter than i, tibual fate an tuah than. Cu tibual fate cu nihin ni ah va million tampi an i dornak le an i dinhnak hmun ah a cang. Va le thiammi hna nih tuaktannak ah, kum fatin tein va million 500 tluk nih Hula Tibual area hi thialkamnak caah an pal ti a si.

Hula Tidil hi tuanbia chungah min phunphun in an rak auh. Kumzabu BC 14th nak ah cun, Egypt miphun pawl nih Samchuna tiah an auh i, Hebrew Bible ahcun Merom tiah an ti. Kumzabu AD 1st nak ahcun Jewish-Roman tuanbiathiam Flavius Josephus nih cun Semechonitis (Greek) tiah a rak tial i, John Lightfoot nih cun Samochonitis tiah a rak tial. Talmud nih cun Yam Sumchi tiah a rak tial. A sullam cu "Sea of Sumchi" tinak a si.

A tu lio ahcun Buheirat el Huleh tiah Arabic holh in auh a si. Agam ha-Hula tiah Hebrew nih an ti. Cu zong cu Arab holh Hulata asiloah Ulata timi biafang in a rami a si. Mirang biafang ah "Waters of Merom" tiah science lei he aa pehtlaimi ca ah, a caan ahcun a hman tawn i, cu biafang nih a chim duhmi cu "Hula nelrawn i a ummi nitlaklei kam i a ummi tichuak (springs) hi a chim duhmi a si."

Hula Nelrawn hi Syrian-Afrian Rift Valley timi hi a niam ngai i, rili in meter 70 lawng a sang. Killi kilometers 177 a kau (Km 25 x 6-8 karlak a kaumi a si). Vawlei a that tuk caah, ram a tha i, saram an tam tuknak hmun a si. Cinthlaknak zong a rak tha tuk.

Tlang karlak ah a um i, a kam cu a cheng ngai. Nichuahlei ah Golan Heights timi a um. Cucu Harmon tlang he a va peh i, a sannak bik ah pe 9,232 a sang. Golan Heights cu a buaktlak in pe 3,280 hrawng a sang. Nitlaklei ah Upper Galilee timi a si i, Naftali tlang an um hna. Natali tlang pawl hi meters 400-900 karlak a sang (pe 1,312 in 2,953) karlak a sang.

Hula Nelrawn hi Mediterranean rili khuacaan a ngeimi a si. Thal ahcun a rocar i a lin ngaingai. Khuasik ahcun ruah a tam i a kik ngaingaimi hmun a si. Tlang sangmi pahnih karlak ah a um caah khuacaan aa thleng duh ngaingai. Thlanglei ahcun kum fatin ruahsurmi hi 400 mm a si i, chaklei ahcun ruah a tam deuh caah 800 mm a sur. Hermon Tlang tu ahcun ruah a tam ngai i khum chiar in 1,500 mm a sur. Hermon Tlang cu a zungzal ngacha in hawhra a tlaknak hmun a si. Hula in a chaklei tlawmpal cu a kit i, khuasik ahcun hawhra a tamnak hmun a si. Cucaah tiput zong hi hawhra hang deuh  a si caah a thianghlim i a kik ngaingai.

Cu Hermon Tlang tang tichuak hna cu Jordan Tiva a hna an si. Cu tichuak cun Hula Tibual in a thlanglei ah a lan i, Galilee Rili ah a va luang. Galilee Rili hi cu a va niam tuk cang i, rili nakin pe 704 a niam deuh. Galilee Rili tii hi tambik cu Hermon Tlang dap in aa semmi an si.

Galilee hrawng hi, Jesuh a rak tlawn biknak le mission rian a rak tuannak hmun a si. Jesuh hi Hula Nelrawn zong hi a rak phan ve hrimhrim ko lai. Jesuh muihmai thlennak tlang zong hi, tuanbia ahcun Mt. Tabor a si tiah an ti. Biakinn lianpi zong cu ka cun an sak. Pe 1,886 a sang. Mt. Tabor hi Galilee Rili in nitlak-thlanglei a hlat pah nak a ummi a si. Hula Valley le Caesarea Philippi khua he aa hlat.

Asinain R.H. Fuller and J. Lightfoot nih cun Hermon Tlang a si ko tiah an ti. Zeicatiah "Jesuh muihmai thlennak hi, "tlang sang cung ah a si" (Matt. 17:1) tiah ti a si. Cu pin ah, "Hi tlangcung muisam thlen hlan ah hin, Jesuh le zultu pawl hi, Caesarea Philippi khua ah an um" caah a si (Matt 16:13). Cun Hermon Tlang hi hi pe 9,232 a sang i, hi ka hrawng ah "tlang sang bik" a si fawn. Caesarea Philippi hi Roman sermi khuapi pakhat a si i, Hermon Tlang nitlak-thlanglei tlang tangah ah a ummi a si caah, Jesuh muisam thlennak hi, Hermon Tlang ah a si tiah an tinak a si.

Hermon Tlang dawh le Hula Nelrwn i changvuit zat lio

Hula Tibual hi, a liamcia kum 20,000 lio ah tibual ah aa cangmi a si i, cu hlan deuh kum 14,000 lio ahcun cerhsup a si tiah, Israel scientist pawl nih an ti. Hula Tibual hi an reuter hlan ah, meng 3.3 a sau i 2.7 a rak kau. Pe 4 lehmah 11 a thuk. Khuasik ahcun pe 9.8 a rak thuk.

Hi area ah hin minung tuanbia aa thawk hlan in, minung an rak um cang. Tibual a thlanglei a donghnak lei kap ummi Jacob Fanu Hna Hlei timi zawn ah hin, minung ruh an hmuh hna. Hi tibual hrawng ah khua fekfuan an tlak hmasatmi cu Enan (Mallaha) timi a si i, a liamcia kum 9,000-10,000 karlak ah an rak tlakmi a si tiah an ti.

Hula Valley hi Egypt in Mediterranean Rili nichuahlei le Damascus khua karlak i thilri cawkzorhnak ah lam tonnak hmun ah a rak um caah, hlan lio chan in a biapi taktakmi sipuazi hmunhma a rak si. Dar Chan timi a liamcia kum 4,000 lio ah Hazor le Laish khuapi hna hi an rak ser hna. Hi hna hi Biakam Hlun chung ah khua minthang an rak si cang. Hi area hi Israel nih an rak uk i, Tiglath-Pileser III hruaimi Neo-Assyrian Empire ralkap nih an rak tuk i an rak tei i BC 745-727 ah an rak um. Hula Valley ummi minung vialte an rak dawi dih hna.

Bible nih Waters of Merom timi hi a tial i cu ka hmun ahcun Joshua nih Canaanites miphun kha a tei hna timi kan hmuh. Hihi Egypt in an chuah hnu kum 40 hnu deuhvak i, Canaan ram an i cheuh hnu le ral an tuk lio ah a rak si (Joshua 11:7)

Hellenistic, Roman le Byzantine chan le Arab pennak aa thawkka (Kumzabu BC 4th nak in AD kumzabu 8 nak tiang) hi, hi area hi hnahnawhnak um lo tein a rak um. Seleucid Empire timi chan ah, Hula Tibual kam ah Seleucia Samulias timi khuapi an rak ser.  Hula Valley hi, Ottoman Empire tangah saupi a um. Cun Mirang kut ah a um. Hi Mirang kut a um hlan in, Hula ah Judahmi hi an rak pem ziahmah i, Mirang chan ah hin tampi an lut.

Chan thar Judah mi nih a pakhatnak bik khua an rak tlakmi cu Yesud HaMa'ala timi a si. Hula Tibual in nitlaklei kam ah a rak um i, 1883 ah an rak tlak. Zionist timi bu pawl an rak si.  Mirang kut i a um lio ah hin, "hi ka hmun hi ramvaihnak a thatnak bik hmun a si" tiah an rak ti. A ruang cu ramsa le va an tam tuk caah a rak si.

Cun 1948 Israel Independence a hmuh tikah, Hula Nelrawn ah hin khua 35 a rak um i, khua 12 cu Judahmi an si; khua 23 cu Arab an rak si. Nihin ahcun Judahmi an tam deuh cang. Israel ram caah cinthlaknak hmunhma tam deuh ngeih an duh caah le raifanh a tam tuk caah, Hula Tibual hi an rak reuter i, cinthlaknak hmun tha taktak ah an rak tuah. Nihin ni ahcun Israel ram chung ah tirawl eidin tambik a chuahnak hmunhma pakhat ah a cang.

Hula Tibual thar 

Pawngkam a rawk. Thingram a rawk. Khuacaan a rawk i thilnung tam tuk aa rawh caah, an reuter hnu ah tibual zong an ser than. Hlanlio chan bantuk in thingram an keuhter than. Nga zong tampi an thlah than. Tiva zong an luanter than. Cu ti cun va zong million tam tuk an karh i, ramsa zong an karh i, kum chiar te a pemmi va million tampi dinhnak le dornak hmun ah a cang than cang.

----------------------------------

Zohchihmi ca hna

1. Hula Valley at www.wikepedia.org

2. Geography of Israel: Hula Valley at https://www.jewishvirtuallibrary.org/hula-valley

3. Video hi Youtube in lakmi a si. "Hula Valley-Israel-Nature Wonder" timi a si.

Pre. Donald Trump le Pre. Xi Jinping: Zei Bantuk Minung Dah An Si?

Vawleicung minthang le mi ropui tampi hna hi, an tuanbia hi phun dang ngai an rak simi tampi an um. An sining cu aa lo cio hna lai lo. A cheu cu a rum cia le mifim chungkhar in a chuakmi zong an rak um ko lai nain, hruaitu tampi cu zei huaha a silomi chungkhar tein a chuakmi zong tampi an um ve hna. Vawleicung Ralpi Pahnihnak chuahtertu Adolf Hitler hna hi, a pa theih a si lo. Lakfa bantuk a si ko. 

Pre. Obama te hna hi, a nu cu American Mirang a si i, a pa cu Kenya Minak a si ko. Asinain a nu hi Ph.D (anthropologist) a si i, a pa hi Kenya cozah economist a si. A nulepa hi mi za ngaingai cu an si ve. Cu minak fapa bak cu, chan hnihnak ah USA President 44 nakah aa chuah ko. Khuaruahhar thil a si. UN Secretary a rak tuanmi U Thant te hna Pantanaw timi Kawlram khuapi fate ah a rak chuakmi an si. Sianginn cachim hna a rak si ko. Cu pate cu USA le USSR hmanh a rak daihter kho tu hna a si.

Nihin ni ah vawleicung ram lianngan bik le rum bik le thawng bik hruaitu a simi Pre. Donald Trump le Pre. Xi Jinping hna an tuanbia hi theihtlei taktak a si. Hi hna pahnih hi, an chuahnak ram, chuahnak khua le an sining cu van le vawlei in an i thlau nain, nihin ni ahcun vawleicung a thawng bikmi ram hruaitu veve an si. A tanglei inn hna hi, President pahnih an thannak inn le khua an si hna.

 
            Pre. Trump a thannak Inn                                                   Pre. Xi Jinping a thannak inn le khua

A cunglei inn le khua pahnih hna hi epchun tikah van le vawlei bantuk in an i thlau. Cucaah Pre. Trump hi vawleicung ah "The most powerful man" a simi nak in, Pre. Xi Jinping hi "The 2nd most powerful man" a simi hi, a let in khuaruahhar awk a si. Zeicatiah an thannak khua, ram le innlo le sining aa dang tuk. 

Hi hna pahnih hi, nihin ni vawleicung ah hruaitu thawng bik veve an si. Vawleicung politics zongah aa tih veve lo mi le aa doh veve bakmi zong an si. Trade war kong in, South China Sea buainak kong in, US nih Tuluk leiba tam tuk a batmi kong in, Hong Kong kong in, a tu lio vawleicung a buaitertu bikmi Coronavirus kong tiang in aa ertau bikmi an si. Vawlei nih an cuanh bikmi hruaitu veve an si. Cu hna pahnih cu zei bantuk minung dah an si?

Pre. Trump le Pre. Xi Jinping an i ton lio

President Trump hi kan zoh hmasat lai. Zei miphun cithlah dah a si? A tuanbia zeidah a si?

President Trump hi a pupa min cu Frederick Trump timi a si. A chuahnak a min cu Friedrich Trump ti a si. March 14, 1869 ah a chuak i, May 30, 1918 ah ah a thi. A mah hi German-American a si i, a tu President Trump a hringtu an pu a si. Amah hi Germany ram ummi "Kingdom of Baravia" (a tu lio Rhineland-Palatinate) ah a ummi Kallstadt khua ah a rak chuak. Cu khua cu, cu lio ahcun khua fate a si. 

1885 ah, a mah kum 16 a si lio ah USA ah a rak pem i, sammet rian a rak tuan. Kum tam nawn hnu 1891 ah, Nitlakchaklei ah a rak i thial. Cu ka ahcun eidindawr (restaurant) le hlawhhlangnu (brothel) timi hi Canada ah a rak tuah. Cucu rian tha lo taktaka si ko nain, an pawcawmnak ah an rak hman ve ko. Cu cun thanchonak aa thawkmi a si. 

Caan zeimaw zat hnu ah, a chuahnak khua Kallstadt ah a rak tlung i, Elisabeth Christ timi nu, nupi ah a va thit. Bravian uktu hna nih, "an ram ah ralkap tlak hrimhrim ding timi cozah nawlbia" hrial na duh caah, kum note in ramdang ah na pemmi a si" an ti i sual an phawt. Taza an cuai i, Bravian rammi sinak an chuh. Ram a ngei ti lo ah aa chuah. 

Pre. Trump a pu Fredrick Trump chuahnak khua Kallstadt, Germany

Cucaah USA ah an chungkhar in an rak kir than i an rak pem than. Hi lio ah USA cu ram thar khan bantuk a si caah, mi pem an rak tam lio caan a si. 1892 ah U.S citizen sinak a rak hmu. Cun sammeh rian a tuan. Cun hotel manager a si. Cu ti cun Queens timi New York sang pakhat ah inn cawkzuarnak sipuazi a rak tuah. Amah nih Fredrick C. Trump le John G. Trump timi a hrin hna. 

Fredrick C. Trump hi, a tu 45th U.S President Donald Trump i a pa a si. Amah zong cu inn cawkzuarnak lei business tuahmi a si ve. Cucaah Pre. Trump hi a pu chan in, sipuazi thiammi le mirum ngaingai an rak si cia. Atu President Trump a pa cu New York ah a chuakmi a si. 

President Trump zong hi, New York ah a chuak ve. Cucaah USA ah an pemnak hi a naite mi a si. A tu President hi USA a rak pemmmi a pu Fredrick Trump chan in chan thumnak lawng a si. Cu chan thumnak ah, U.S President 45 nak ah aa chuah manh. A pu cu "ar-inn" ngeitu ngeitu hmanh rak si sehlaw, chan thumnak ahcun Pre. Trump cu "The most powerful man in the world" ah aa chuah. Minung million 330 hruaitu a si cang. Tuanbia ropui taktak a si (CEOWOLRD Magazine zoh).

President Trump hi midawh zong a si. A tung a sang i milian taktak a si. Miza taktak a si caah, a pa nih rorah tambik a pek tiah ti a si. Amah tu nih cun, "Keimah tein millionaire aa chuahmi ka si" tiah a ti. Zeihmanh va sisehlaw, a nih cu mi vantha a si. Mirum cia chungkhar ah a chuakmi pa a si. 

Laimi zong hi a cheu cu USA ah chan thumnak a ummi an um len cang i, cu bantuk cu an si ve ko. Cucaah a tu kan President Trump zong hi, German mi pem  tefa an si. Laimi nih Mirang kan timi British Mirang taktak an si lo. Pre. Trump a pu cu USA ah "alien" timi ramdangmi a rak si ve. 

Frederick Trump; Fredrick C. Trump le Pre. Donald Trump

Germany hi thilian phun an si. An ral zong a tha. An thluak zong a tha. An lungthin zong a thawng. Raltuk zong an huam. A cianh zong an cian. Cucaah USA ah Mirang thilian pawl timi ah hin, German an tam bik. Bawi phun ah aa ruatmi an si. Miphun dang nakin cung cuang deuh kan si in aa ruatmi zong an si. Hi bantuk an si caah, Ralpi Pakhatnak le Pahnihnak zong a chuahtertu hi German an si. Kan President zong hi German cithlah an si caah, an thi a lian ve. Milungthin khohcho taktak miphun an si.

Mirang hi phun tampi an um i, USA ah hin Europe in a rak pemmi Mirang vialte lakah hin, German Mirang hi an tam bik. 2019 cazin zoh tik ah, USA i miphun viate lakah German cithlah hi a tam bik an si i, million 49 an um. USA ram minung dihlak i, 100 ah 16% cu German an si. A van changtu ah Africa Minak, Irish Mirang, Mexican le English (UK Mirang) hi an si.  Hi German thilian pawl nih hin, a tu kan President hi an tanh ngaingai. Cucaah a tam bikmi miphun an si caah, hi thil nih hin 2016 zong ah President a tlinternak  a ruang pakhat a si. German cu miphun an tanh tuk.

President Trump zong nih hin, German a simi hi tha tein aa theih i, NATO meeting a kal lio zongah "Ka pa cu Germany ah a chuakmi a si; ka pa nu le pa cu EU ram in an si" tiah a chim tawn. A taktak ahcun a pa cu New York chuakmi a si. A nu cu Scotland a si. 

April 2, 2019 i NATO Secretary General Jens Stoltenburg USA a rak tlawn lio ah Oval Office i bia an i ruah lio ah, "My father was a German..Born in a very wonderful place in Germany. I have a great feeling for Germany" tiah President nih a rak ti. Hi German cithlah hi, hruaitu thawngthawng tampi an um i, a tu kan President zong hi German American pakhat a si. British Mirang taktak an si lo. 

Atu kan President hi sipuazi lei ah a pa chan in mirum taktak a si. Rum cia in a chuak. Millionaire si cia in a chuak ti tluk a si. Real Estate lei ah sipuazi ah minthang a si. US President ah a rum bik a si. Casino zong tam ngaite a rak ngeimi a si. Cu Casino hna cu-Atlantis Casino Hotel, Harrah's at Trump Plaza, Trump Taj Mahal-rak ngeimi le hotel tampi a ngeimi a si. Miss Universe zong hi a mah ngeihmi a si. Hote tha le Innlo thatha zong a ngei. Rumnak le thawnnak in a tling. Khuaruahhar tuanbia a si ko (A pawi ngaimi cu Casino Business belte hi, minung tampi nih thatnak an hmuh ve ko nain, minung tam tuk nih rawhnak an tonnak business a si i, hihi Khrihfa caahcun riantha a si lo). 

Pre. Trump Inn "Mar-A-Lago"

President Xi Xinping teh zei bantuk minung dah a si? Zei cithlah dah a si ve?

Tuluk communist cozah hi, a thlithup ngai in riantuanmi an si. An tuanbia hi tampi an chim duh lo. An tial duh lo caah, theih awk a har ngaimi cozah pakhat an si. Pre. Xi Jinping kong cu ka tial cang nain ka hin tlawmte van tial than ka duh.

Amah hi vawleicung ah a thawngbikmi hruaitu pakhat a si. A tu lio bak ahcun President Trump nak hmanh in vawlei a khuhnenh kho deuhmi hruaitu a si. Europe in, Asia in, Asia nichuah thlanglei in, Australia in Africa ram tiang, Pre. Xi Jinping kuttang ah duhsah tein an lut ziahmah cang. US President nih "America First" timi policy hi, Xi Jinping nih cun "China First" timi silo in, "Global First" timi policy aa tlaih caah, Global First policy aa tlaih hratmi nih cun, "Ramchung he, ramleng he, a dolh duahmah kho cangmi" hruaitu a si. Kawlram zong a kan dolh zuahmah ko cang. 

President Trump nih ramdang in aa zuh ziahmah lio ah Xi Jinping cu ramdang ah a ke a samh ziahmahmi hruaitu a si. President aa zuh ziahmahmi hi, caan tha aa lakmi le Tuluk nih a bantha samhnak ah a hman i, vawleicung ram vialte hi, rulhreu nih mi a dolh bantuk in dolh ziahmah aa timmi a si. Cu tluk in a thawngmi President Xi Jinping cu zei bantuk minung dah a si?

Xi Jinping hi, June 15, 1953 ah a chuak. A pa Xi Zhongxun cu Chinese Communist party hruaitu pakhat a rak si. Tuluk ram i, Nitlaklei nunphung dohnak a rak um lio "Cultural Revolution" timi lio ah a pa cu Communist in rian an rak phuah i, ramchung lila ah an rak dawi. Yanchuan County timi khua hriang taktak ah an dawi i, cu ahcun a pa he an rak kal. Cu ka ahcun Liangjiahe timi khuate ah an rak um. Umnak inn an ngeih lo caah "lungkua" ah khua an rak sa.

President Trump he cun van le vawlei in an chuahka sining aa thlau. Cu lungkua khuasami pate cu nihin ni ah minung million 1,400 dengmang a hruaitu "The third most poweful man in the world" ah aa chuah (CEOWOLRD Magazine). Tuanbia mak taktak a si ve. Khuaruahhar tuanbia a si ko (Forbes Magazine tu ahcun a mah hi No.1 ah an chiah. Pre. Trump hi No.3 a si). 

Pre. Xi Jinping le nulepa le unau hna

Minote a si lio in, Communist Party secretary a rak tuan. Cu hnu ah Tsinghua University ah Chemical Engineering a rak cawng. Cu ka ahcun Worker-Peasant Soldier Student timi a rak tuan pah. Ralpap a rak si pah. China rikilam ram ah a rian a rak kai i, 1999-2002 tiang Fujian timi ah Governor a rak tuanmi a si.  A rian duhsah tein a kai. A hnu ah Politburo Standing Committee and Central Secretariat ah October 2007 ah an thim. 2008 ah Hu Jintao rian chawngtu ding ah ruah a rak si i, Vice President of People Republic of China le Vice Chairman of the Central Military Commission ah thim a rak si. 

2012 in General Secretary of the Communist Party of China (CPC) le Chairman of the Central Military Commission (CMC) hruaitu a si. 2013 in President of the People's Republic of China a si. 2016 in Tuluk cozah a chungmuru in hruaitu a tlaitu cu a mah a si. Politics ahcun President Trump nakin a experience a let tam tuk in a tam ve. 

A rak umnak lungkua inn chungah Pre. Xi le a nupi

A pa hi Communist Party member le hruaitu pakhat a si nain Communist coah nih rian an phuah i an dawimi a si. Cucaah a hlatnak ram khuate ah an dawi hna le an chungkhar tein an rak zam. Cu ka khua te ahcun, lungkua ah an rak um. Cu ka lungkua cu Xi Jinping a thannak inn a si. Cu inn cu hruaitu sang a si hnu zong ah, "Ka inn" a ti i, ningzak lo tein a va leng tawn. Pre. Xi Jinping hi, mi toidor taktak a si tiah a tongmi nih cun an ti. Communist a si caah a sual tuk in kan ruah nain, amah pumpak hi mi tha taktak a si tiah an ti. 

Pre. Xi a thannak khua a tlawn lio le khuami he an i ton lio

Mino a si lio tein an khuaram caah rian a tuan. Communist Party ah a lut in, sianginn a kai lio ah, communist party ah hmuh tonmi tampi ngeimi a ngei. Mino a si lio in hruaitu dirhmun tampi a tuanmi asi. Chemical Engineering zong a si rih. Hi bantuk in mi za taktak a si tik ah, US President he biaruahnak an ngeih tik zong ah, a dintuai lo. A kam ve lo bakmi a si. Nihin ni ah Coronavirus ruangah vawleicung pumpi nih Tuluk an huat lio le heh tiah an sawi lio le doh lio zong ah, zeihmanh pawi lo tein Tuluk ram a hruai khotu le vawleipumpi dohnak zong, buaipi tuk lo in punghman tein vawleicung pumpi a chak mer aa tim pengmi hruaitu thawng a si.

An chuahnak ram aa dang. Ram sining zong aa dang. An tonmi zong aa dang. A ruahmi zong aa dang i, vawlei an cuanh ning zong aa dang. Pre. Trump nih USA caah vision a ngeihmi le Xi Jinping nih Tuluk caah vision a ngeihmi aa dang ngaingai. An tha veve ko nain, vawleicung an khuhnenh ning a theipar cu aa thlau taktak cang. 

Xi Jinping nih "Ka inn tiah a rak timi lungkua" a umnak inn

Hi President pahnih hi a sining aa dan tuk bantuk in ram an hruai ning le an vision zong hi aa dang taktak. An experience aa dan bantuk in, "political strategy" timi ramkongkau ah an thil tining zong hi aa dang taktak. 

Pre. Trump cu vawleicung Democracy ram thawng bik hruaitu a si. Pre. Xi Jinping cu vawleicung Communist ram thawng bik hruaitu a si ve. Sipuazi zong ah aa khingkhal veve an si. Minung sining le ram sining aa dan bantuk in, an khuaruah ning le hruaining aa dang taktak.

President Trump nih cun "America First" policy aa tlaih. Pre. Xi Jinping nih cun "Global First" timi vawleipumpi khuhnenh ding timi policy aa tlaih. Cucaah "global geopolitics" ah an thawnnak aa dang. Ramdang an khuhnenh ning aa dang. 

Hi an policy ruangah USA cu ramdang in a chuak ziahmah. Aa zuk ziahmah. Paris Agreement hmanh in kan chuak lai an ti. NATO he pehtlaihnak aa rawk. Innpa ram he pehtaihnak aa rawk. Kawlram he pehtlaihnak aa rawk. Pacific ram he pehtlaihnak aa rawk. Cu tik ah USA hi dawtu le bawmtu a ngei lo chin lengmang. USA cu ram kip ah mithmai a ngei lo chin lengmang. 

Cu lio caan ah Tuluk nih caan tha aa lak. South China sea ah a thazaang a chuah. Khatlei ah tangka in a bawmh hna. Khatlei ah ralkap sakhan a sak. Khat lei ah UNO le WHO ah a thazaang a chuah chinchin. Ramdang ah aa sawh chin lengmang. Europe ram, Asia, Australia le Africa zong ah tuluk company tam tuk an lut. Tuluk minung tam tuk rian an tuan. South America tiang in Tuluk lo cun an si kho ti lo. Ram kip ah hawi tampi aa ser. Coronavirus ruangah ah mawhphurhnak tampi a tuar zong ah, tha tein aa veng kho. A zeihmanh a pawi lo. Zeiruangah "Global First" timi policy aa tlaih tik ahcun, "ramchung he, ramdang he a uk khawh dih cang." 

Cucaah a donghnak ah tial ka duhmi cu Pre. Trump nih "America First policy" hi a chuahtak lo ahcun, "Global First" tiah a timi Tuluk nih kan vawlei hi duhsah tein a uk cang lai. Kawlram le Asia ram tete zong kan cawl kho hlei lai lo. Nai ah India-Tuluk ramri buai ruangah India hmanh cai taktak in a kah ko. India he i kap taktak hna seh law, India hi Tuluk nih aa tha lai lo. Napoleon Bonapet nih "Tuluk cu aa hngilhmi rulhreu bantuk a si. Thang hlah u. I hngilh ko seh. Aa thangh i a cawl ahcun vawlei vailte aa hnin dih lai" tiah a rak ti. 

Tuluk hi Communist a sinain aa thang cang i, vawlei a hnninh cang. Cu a daihter khotu cu USA lawng a si. Asinain nihin US cozah policy nih cun Tuluk rulhreu cu a daih kho lai lo timi a fiang. Cucaah vawleicung pumpi hi, Tuluk thawnnak thazaang tangah kan kun lai maw? Kan doh lai dah timi lawng a tang cang. Hi tining tein US nih a policy a kalpi ahcun, Tuluk hi kan duh zong duh lo zong ah, vawleicung a khuhtu ding a si te lai. 
_________________________

Zoh chihmi ca

1. Fredrick Trump (1869-1918)

https://en.wikipedia.org/wiki/Frederick_Trump

https://www.newsweek.com/where-was-donald-trumps-father-born-presidents-claims-fred-trump-was-born-1384374

2. Where was Donald Trump's Father Born? President's claims that Fred Trump was born in Germany incorrectly

ms-settings:notifications

3. People of German Ancestry Dominate US Melting Pot

https://blogs.voanews.com/all-about-america/2014/12/19/people-of-german-ancestry-dominate-us-melting-pot/

4. President Trump hi 2020 ah "The Most powerful person on the planet" timi ah No.1 ah an chiah. Forbes ahcun No.3 ah an chiah ko nain, CEOWOLRD Magazine ahcun No.1 ah an chiah. CEOWOLRD Magazine hi professional taktak in tialmi magazine a si. Vawleicung business magazine ah a tha bik pawl a si. Catialtu ah-CEOs, CFOs, executive professionals, business leaders pawl tampi an i telnak a si. "Global politics le policy" kong tampi a tialmi magazine a si.  CEOWORLD Magazine ahcun Pre. Trump hi No.1 a si; Valadirmir Putin hi No.2 a si. Pre. Xi Jinping hi No.3 a si. Ca ka tial tikah Forbes le CEOWOLD Magazine karceh in, No.1 le No.2 tiah ka van tinak a si. Comment nan van tial caah ka lawm. 

https://ceoworld.biz/2020/05/05/ranked-most-powerful-people-in-the-world-2020/