2020 Hi A Linh Bik Kum A Si Lai Tiah Scientists Nih An Ti

Vawlei pumpi lumnak timi Global warming ruangah vawleicung pumpi hi a lin chin lengmang ko cang. 2019-2010 khuasik chung viale Ohio hna cu vur a tlami chim awk tlak a si ti lo. Khuasih zong a tawi taktak. USA kum 23 ka um chungah nai khuasik tluk in khua a lum le vur a tlawm hi a um rih lo. Nikum kha a linh tuk caah Australia cu fak taktak in a kang. Amazon tupi zong chim awk thalo in a kang. Nilin ruangah Africa Nichuahchaklei hrawng le vawlei hmun dangdang ah mangtam hi tuan ah a tlung kho ti a si.

Khuacaan linmi ruangah ruah a hman ti lo. Vur a tla tlami a tlawm tuk cang. Cucaah tiva ti an zor i tiva carmi an tam tuk cang. Tahchunakah Colorado River timi hi tiva lianpi USA ah ummi a si. Tiva lian le saumi a si caah "American Nile" tiah an timi a si. Ram hnih chung a luang. Tiva luannak kam ah minung million 36 khua an sa. National Park 36 a um.  Tiva thluan ah leikuang le saram zuatnak le nuamnuam tam tuk a um. Hydroelectric Power caah an kham. Leikuang caah an dawp. Rafting Trip timi ticitnak an tuahnak le nuamhnak hmun a si. Nga a rak tam tuk caah minung nih pawcawmnak an hmannak le nuamhnak ah sio an thlaknak a si. USA ah tourist tam tuk an umkalnak a si. Asinain nihin ni ahcun a car ngacha cang. A cheu hmu cu a reu bak cang. USA ka um chung ah tuanbia bantuk ah a cang cang. USA nih an tiva tha bik pakhat an sung cang.

Colorado Tivapi a carmi 

Vawleicung ah khuacaan tahnak a rak um ka in tuak tik ah, 2020 hi a linh bik kum a si lai tiah scienctist nih an chim chung cang. A liamcia kum li chung hi vawleicung ah a linh bik kum an si hna. Tu kum hi cu hlan kum li nakin linh deuhnak ding caah 50% in 70% a lam a um tiah khuacaan zohtu hna nih an ti. 

A tu lio cu Coronavius ruangah sehzung an khar. Motor le vanlawng aa hmangmi a tlawm deuh caah van zong a thiang tuk. Satelite in zoh tikah, India le Tuluk ram hrimhrim hi a thian ning aa thei tuk.  Asinain khuacaan cu a kihter hlei deuh lai lo ti a si. Khuacaan kih deuhnak ding caah cun can saupi ca in tuaktan le riantuan a herh tiah scientists nih an ti.

Antarctic in Greenland tiang January thla thawkin voi dang bantuk siloin a linh bik kum a si peng ti a si. El Nino timi kum ahcun a lin deuh tawn. Tu kum hi El Nino kum zong a si fawn tunglo nain hi tluk a linh caah scientist pawl an khuaruah a har ngaingai ko.

US National Oceanic and Atmospheric Administration nih an tuaknak ah, 2020 hi a linh bik kum a si lai tiah 75% hi aa fiang ko cang tiah an ti. US Agency nih an timi cu, a tu lio khuacaan a linhnak hi 2016 kum hramthwkka I a linh ning he zeitluk in dah aa lawh timi kha naih tein kan zoh ko. 2016 ahcun El Nino a fah tuk caah a rak lin tuk i, a hnu ah a zor than tiah an ti. US agency nih an timi cu, 2020 hi a liamcia kum nga chung ah a linh bik kum a si ko lai timi hi 99.9% a fiang ko tiah an ti.

Gavin Schmidt timi New York ummi NASA Goddard Institute for Space Studies nih a timi cu, tu kum hi vawleicung ah a linh bik kum a si lai timi hi 60% a fiangmi a si tiah a ti ve.

The Met Office tuaknak ahcun 2020 hi vawlei pumpi a linh bik kum a si lai timi hi 50% a fiang ko tiah an ti. UK Instituation nih cun vawleicung a lum bik kum cu 2015 ah a si i tu kum hi mah changtu a si lai an ti.

2020 January hi vawleicung tuanbia ah a lum bik kum a si i Arctic nations timi vawleicung a cung lei ummi ram pawl khualipi hna hi vur an ngei lo ti a si. February ah Antarctic lumnak 20 C (68 F) a si. Hihi a voi khatnak bik degree hi tluk a phak hi a si. Vawlei khatlei a donghnak Greenland ummi Qaanaaq ahcun nai Sunday ah degree 6 C a lum i, cucu April ah a lum bik kum a si.

January in March tiang ah hin, Nichuahlei Europe le Asia ah a lum tuk tiah an ti i, a buaktlak in a lumnak hi 3 C in a cunglei an si.

Nai zarh ah hin US hmun tampi cu thlan chuak in a lum ti a si. Kan hnu zarh Ningani cu Los Angeles khualai cu degree 34 C a lin i rili ah tam tuk an kal. State at home order zong an zul kho lo ti a si. Australia zong kum dang nakin a lin deuh ving ti a si. Nikum ah fak tuk in a kang i, tu kum zong phan a um ngaingai ti a si. Thal nilin a chuak taktak rih lo nain, US khua cheukhat cu a linhnak a sang taktak cang timi kha a tanglei hmuh khawh a si. Thal taktak ah zeidah a lawh te lai?

Tu chun May 3 US Temperarture (ABC News)

UK zong ah a lin chin lengmang i, April a linhnak hi 3.1 C cunglei lengmang a si i, Cornwall, Dyfed, Gwynedd ahcun a linh bik kum a si. Arab ram a cheukhat cu nikum ah degree 120 hna an phan. Cucaah Arab ram tam deuh cu 2100 ahcun "aricon" tang ah um lo cun nun a har lai ti a si. 

Kawlram, India, Bangladesh, Pakistan le Africa ram le Arab ram hrawnghrang hna hi an lin chin lengmang i, nikhat can khat ahcun minung caah cinthlaknak le nunnak ah harnak tampi a chuak kho ti a si. USA Nitlakthlanglei ram hna hi a lin tuk cang i, nikhatkhat ahcun "Mega-drouhgt" timi khuahrem a fak taktakmi a chuak te lai ti a si. Vawlei a car dih i, thingkung an thi dih. Tivapi a reumi hmanh an um cang. Tibual a reu cangmi le reu dingmi tam tuk an um. US zong zei tluk hmanh in fim sehlaw khuacaan kong ahcun zeihmanh a fimnak a thahnem lo.

Hlanlio ah minung an rak i nuamh tawnnak tibual lianlian le dawhdawh kha tam tuk an reu cang i zeiti hmanh in remh khawh an si ti lo. Vur tlami le vanruah a tlawm tik ahcun tihna a cat i a dih ko. Atanglei hi US Nitlaklei in tibual a zor cangmi cheukhat an si.

Hi tin tii hi kum fatin tein a zor. Nikhatkhat ahcun an reu lai ti a si

Hlanlio ti an rak i lio tawnnak kha hi tin a um cang

Hlanlio tibual dawh kha hi tin an car ko cang

Hi bantuk in USA Nitlaklei nih thil an ton cuahmah bu zong ah, minung hi kan ziaza le sining remh hi a rak har tuk. Cucaah khuacaan kong tuaktantu scientist hi an lungre a thei taktak ko.

Nihin ni hmanh ah, Los Angeles, Las Vegas le US Nitlakthlanglei rili kam khua hna hi an linh tuk caah, Covid-19 ruangah lengchuah an khap ko nain mipi nih an celh lo i, rilikam ah kham khawhlo in an chuak hna i a buai ngaingai.

Nikum ah hin Kawlram zong hmun tampi ahcun ruahti a tlawm tuk caah cinthlakmi an rawk i, tirawl eidin a vui hnga tluk a vui lo ti a si. Tivate tii tam tuk an reu; cerh an car i tikhur tii an reu caah khuate tampi cu dinti harnak an rak tong. CRDP zong Kalay Nelrawn leikuang an tuahmi tii tha tein an pek khawh lo caah an i tinhmi tluk a chuak kho lo ti kan theih. Kawlram hmun tampi leikuang hi tii um lo ruangah aa rawk kho. Khuapi deuh a simi-Yangon, Mandaly, Monywa-tibantuk cu a lin taktak ti a si. Khuate tampi cu, dinti thiang cu chim lo, dinti a hnawmi hmanh hmanh an rak har. 

2020 zong hi Kawlram nilin hi a zual lai i, hmun tampi cu tii lei ah harsatnak an ngei lai an ti. Kawl rawn hi Mirang nih Semi-desert an timi "thetse ramcar" bantuk a sinak tampi a um. Cucaah khuacaan a linmi ruangah, Kawlram hi cinthlaknak lei ah siseh, dinti ah siseh harnak tong kho ngaimi kan si.

Kawlram tihar lio aa tlarmi hn

Khuacaan kong thiamhngalmi hna nih an chim cio mi le an ruahnak aa khatmi cu, "Tu chan minung hna nih hin, khuacaan kong ah a biapi taktakmi buainak caah kan um an ti. Kan vawleicung i Carbon Dioxide kan chuahtermi hi kan thumh khawh lo ahcun vawleicung pumpi hi a lin chin lengmang lai i, nikhat caan khat ahcun kan vawleicung khuacaan hi hnu ah kir awk le remh awk tha lo in aa rawk kho ti a si. Cucaah a tu lio can in vawleicung cozah kip nih khuacaan kong hi biapite ah ruat in biatak tein tanlak le nikhua linh hi doh a herh ko cang" tiah an ti.

Nihin ni ah Tuluk (28%) le US (14%) le India (7%) nih hin, Carbon Dioxide (CO2) tambik a chuahtertu an si i, hi ram 3 nih an chuahmi hi vawleicung pumpi chuahmi 50% an chuahter. Hi ram pathum hi vawleicung khuacaan chiatterbiktu an si. Cucu a dikmi a si caah tanh hlei ding le namh hlei ding zong an um lo. An ram thum ning in, Tuanvo an ngei. Kum khat le kum khat CO2 an chuahtermi aa tluk lo nain a tam bik an si zungzal. 

CO2 kong ahcun UNO Climate Change Agenda zong ah, hi ram thum hi thazaang a chuahlobik an si. U.S President Trump zong nih global warming le climate change kong ahcun, tha a pe lo taktak. "Lih a si" a ti i, a doh tu in a doh tik ahcun a fawi lo. UNO hruaimi Paris Agreement in minthutmi zong a lak than i, UNO ram vialte lak ah US lawng aa tellomi a si. Sipuazi lawng a ruat i, hmailei techin fapar chan ca khi a ruahmi a um lo. Thil pawi taktak a si. Cucu thil pawi taktak a si. Hi ram thum nih biatak tein an i seh chih ahcun, kan vawleicung khuacaan hi remh khawhnak ding a lam tampi a um.

Kawlram tibual carmi tawne ah tii than a hau (Rf. Frontier Myanmar)

Laimi zong hi thingkung cin kan huam lo pin ah, thingkung remlomi miphun kan si. Thingkung hau kan hmang tuk i, khuacan rawktu ah kan i tel ve. Kan mah miphun ko hi pawngkam zohkhenhnak ahcun kan zual hma. USA Laimi zong hi kan zual. Indiapolis Laimi pakhat nih a ka chimh i, "Indianapolis Laimi cu thingkung hau an hmang tuk i, inncawmi le an tam tuk le sipuazi pakhat a si" tiah a ti. Indianapolis Laimi lawng an si lo US Laimi cu kan si deuh viar ko. Europe le Australia Laimi tah zeidah an lawh ve hnga? US Laimi bantuk in thingram upatlomi hna an si cio hnga dek maw? US kan um zongah kan pum lawng US ah a um le US nih pawngkam zohkhenhnak le thingram an dawtnak lungput cu kan pemh kho deng rih lo. Kan umnak ram sining zong kan cawn thiam le nunpi thiam kan herh taktak.

Laimi zong lo tuahmi kan si. Kan lo duahmi meikhu ruang hrimhrim ah Global warming chuahtertu ah tuanvo kan ngei ve. Lai Tlang ummi Laimi zong nih vawlei pumpi linhnak cu kan hrial kho lai lo. Cucaah Laimi zong zuam ve a herh. Nihin ni Lai Tlang minung nih kan tiram kan dawt lo le zohkhenh lo ahcun Lairam tiva hi U.S Colorado Tivapi bantuk in an car viar kho ve. Dinti le cinthlaknak caah kan buai kho ngai ve. A ruang cu kan tihna an hmet tuk caah a si. 

Hi bantuk in vawlei hi a lin chin lengmang i 2020 zong hi a lin ngaingai lai ti a si. Timh chung kan  herh. Nilin ruang ah ramkip ah harnak tampi a um caah, cozah lawng rinh lo in pumpak pakhat cio hi tuanvo kan ngei. Pawngkam hi kan Eden Dum a si. Cu zohkhenh ding ah Pathian nih minung dihlak hi tuanvo a kan pek. Kan vawleicung khuacaan aa remh deuhnak ding caah, thingkung tampi kan cin a hau. Thingram kan dawt le thingkung hau kan hrial a hau. Tlanglo tuah chuahtak in a hmunmi lo tuah kan hau. Mei duah sum kan hau. Motor mawngh te hna zong a herh tuk lo ahcun sum kan herh. Sehzung khu tam tuk a chuakmi hmanglo in meikhu control nak tuah le a tlawm khawh chung tlawm in meikhu chuahter a hau. Cu lo ahcun kan fale le fa chin chan ahcun kan vawlei ah hin, minung nunak le khuasak tuntuknak ding caah a har taktak te ding a si. 

Kawlram Ah Covid-19 An Kham Ning Hi Zohchunh Tlak A Si

Covid-19 zawtnak cu khuaruahhar taktak a si ko. Pandemic timi puul taktak a si. Nihin ni ah 3.3 million dengmang an zaw. 233,411 an thi. USA lawngah 1,088,415 an zaw; 63,535 an thi. Covid-19 hi, USA zong ah an i buaipi taktakmi zawtnak a si i, a tih zong kan tih bak ko hna. Cucu el awk um lo a si. Dawr kan kal zong ah kan thinphan bu le ralrin bu tein kal cio a si.

Ramkip Covid-19 a karh ning epchun tikah, Nitlaklei ram-Europe le North America-i a karh ning hi a rang bik. South America, Africa le Australia te hna ah an karh ning a fum ngai. Asia zongah, Tuluk, Iran le Turkey ah ti lo ahcun a kharh ning a fum ngai. Turkey hmanh hi, Asia a sinain an nunphung le nunning cu Europe he aa dang lo.

Zei ruangah dah North America le Europe ah an karh ning a ran tuk i mithi an tam tuk timi hi ka ruat tawn. Zawtnak a karh ran tuknak cu "an nuncan ziaza ruangah a si" tiah ka ruat. Zeicatiah USA le Europe hna hi an i phihkhar ning a dorh tuk. Cu hmanh ahcun mipi nih an celh lo. Zawtnak hi zei ah an rel lo. "Stay at home order" zong hi an upat lo. An tihzah lo. Duh ning paoh nungmi an tam tuk.

A cheu minung cu "Stat at home" order ruangah an thinhung. An ingpuang. Michigan Governor nu hna cu tazacuai tiang a tong." Innchung erh duhlomi pawl, hmun tampi ah lam an zul. Rilikam ah minung a tortor in an kal. Tlaih cawk ding le thawng thlak cawk ding an si lo. Cubantuk a si caah, USA zong hi mizaw an karh tuknak a si ko timi hi ruah lo awk a tha lo. Lam zulmi nih, "Mizaw lawng erh hna u. Ziah a dammi cu na kan erh?" ti a si. Cucu Democracy ram piahtana a si ve.

Tuluk, India, Japan, South Korea le a dang Asia ram tampi cu tha tuk in ram an phihkhar khawh. Kawlram hna cu, Tuluk le Thailand in a tlungmi an tam ngai. Zawtnak karh hi a fawi tuk dingmi a si. USA he epchun ahucn, Kawram ah zawtnak hi a tlawm taktak ko. Lung aa lawm tuk. Hihi a ruang cu cozah hruaitu khuakhan thiamnak le mipi nih cozah nawlngaihnak ruangah si dawh bik a si.

NLD cozah nih Covid-19 kong ah, tuanvo an lakning hi a tha ngai i, a tu tiang cu kan ram hi zawtnak lei ahcun hnangam ngai a si. Pi Suu Kyi cozah hi, hi kong ahcun upat tlak an si. Ka ram a si a fak. Doctors le sizung riantuan an tlawm. Sizung nih a tlawm. USA bantuk hna in zawt sual ahcun kan i zohkhenh kho bak lai lo. Kan cozah khuakhan an thiam ngaingai ko. Hi caah tu chun ni ah mizaw 151 lawng an um rih ti a si. Minung 6 lawng an thi ti a si. Zumh awk hmanh a tha lei lo. A ruang cu Tuluk le Thailand he kan i naihte. Zeitindah Kawlram mi kan him hnga ti hi ka ruat taw.

Kaptel khua an hrenkhumh lio hna (Rf. Irrawaddy News)

Hakha le Thantlang le khuate lei zong, an i ralrin ning le khua an i hren ning an chim ah, Tuluk ram Wuhan khua bantuk tluk in, upadi an rengh timi kan theih tikah, lung aa lawm. Hi ti i ven lo ahcun, hlahphawih ahcun khuaci mui ding le ci a mit khomi zawtnak a si. Kan umnak Columbus ah nu pakha cu, a nulepa nih Covid-19 in zarh khat chungah an thihtak. A ta pa nih a thih tak ve hawi. A vapa a zual tuk hawi ti a si. Chungkhar pathum an thih tiang news nih an chuah hna. USA ah chungkhar pahnih thi cu an tam tuk ti a si. Chungkhar ning in thih khawhmi zawtnak a si caah tih a nung. Ralrin bak a herh ko.

Kawlram nih, ramri an phihning, khualtlawn khap ning tete zong rak theih tikah, kan ruahnak lengpi in Kawlram le Lairam hi an rak i rep tiah ka ruat. A hlankan in hi ti ralrin khawh hi, kan ram caah cun a tha bik a si ko. Hi nak lam tha hi a um lo. Tuluk le S. Korea le Japan zong an i hren ning a that tuk caah an him deuhnak le zawtnak zong an tei ning a rannak a si.

Yangon le Mandalay ah "Zan-chuak hlah" timi upadi zullomi zong an tlaih hna le thawng an thlak hna ti kan theih. Yangon, Mandalay le khuapi tampi ahcun, minung an erh bak ko hna timi kan theih tik ah, a thatnak tampi a um. Yangon hna hi, New York bantuk in thihsual ahcun, khuachung ah ruak a khat ko hnga. Tiva ah hlonh dah ti lo ahcun, a vui in siseh, a khangh in siseh, an ti kho lai lo. Cucaah kan ram cozah le mipi an i venning hi upat awk a tlak ngaingai tiah ka ruat.

Khatlei ah ruah ding a um pah ruah tiah ka ruahmi a um ve. Covid-19 hi Tohkuai bantuk in, thli le minung kemh in aa chawnhmi a si lo tiah ti a si. Innkhan fatete chungah mizaw um sual belte ahcun "thli in aa chonh kho" (airborne disease) a si tiah an ti. Cucaah zawtnak a ngeimi nu le pa he, naih tuk in um le i tonghthamnak um lo le thilri hna in chonhnak um lo ahcun chonh a har ngaimi zawtnak a si ve. Minung tam tuk hna hmun khatpi ah um lo ahcun, chonh awk a har pahmi a si ko tiah an ti. Cucaah ralrin ding cu a si nain, thlitu lak hna zuang phun in ruah le tih tuk lehpek ding cu a si lo. Zawtnak ngeimi he naihniam tuk um lo tu a biapimi a si.

Kawlram an i venning hi, "a can ahcun a luan tuk deuhmi" zong a lo. Zeicatiah Laipa pakhat Myikyina a tlawngmi a um le Kawlram cozah nih Myikyina leng hrimhrim chuah an sianh ti lo" tiah an ti. Cun motor chungah an umter hna. Motor chung in chuah zong an senh hna lo" ti a si. Cruise ship cung in chuah an senh hna lo timi he cun aa lo lo. Motor chung i sau tuk um cu a fawimi a si lo.

Lairam khuate pakhat ah, "Khuapi dhung in a rak tlungmi motor mawngmi kha, ramtang an um lio ah, nawlbia cu a rak chuak. Cucaah ramtang ah an umter peng hna" ti a si. Khuami zong an zawt lo le an mah zong an zawt lo ahcun, kha tiangtiang hren kha a herhmi a si lo. Zawtnak a ngeilomi cu i chawnh awk a ummi zawtnak a si lo." Inn ummi an zawt lo i, lo ummi zong an zawt lo ahcun tlun le khuachung ah umter kha tih ding a si lo." Ralrin cu a herh nain tih tuk lehpek ruangah ningcang lo tiang in i hren zong kha mah le mah harnak i pek a si kho ve.

Cun Yangon le Mandalay tibantuk zong ah khua a lin; aircon hman a hau; tangka dihnak a tam; riantuan awk nih a um ti lo. Cubantuk dirhmun ah pawcawmnak hi a fawi lai lo. NLD cozah nih a harsami chungkhar tal hi cu, dawng khat ah ting 5-10 karak tal bawmhnak hi, tuaktan piak kho hna sehlaw a tha tuk ding a si. Pumak mirum nih lungthawh caan hlutmi cu a tampi ko lai nain, cozah tanpinak um lo ngaingai cun a tlam a tling kho lo.

Babu cozah nih, an tuak lo zong ah State cozah nih mah thiam ning in  le ti khawh tawk tal tuaktan a herh taktak. An chimmi ah, " Yangon hrawng ah arti pum khat le kazunzuat tom khat an bawmh hna" ti an chim. Sifakmi caahcun a thahnem tuk ko nain, cucu vansan taktak khi a si ko.

"Aw. Hi tluk in maw kan ram a si a fah ko? Mirum cu an rum tuk ko nain, ei cawp bar cawp khuasa pawl caah Kawlram hi zeitluk in dah an har hnga? Hi tluk in maw kan ram cozah hi a si a fah ko" timi ruah ah, rawl-ei ka hmanh a thaw lo. Kan mipi zong zaangfak le cozah zong zaangfak an si.

Yangon ah hi tin an erh ve hna (Rf. Irrawaddy News)

Kawlram a thangcho tuk cang? Lamsul a a tha tuk? Innlo a tha tuk. Inn sangpipi zong a tam tuk cang tiah an ti le kan rak i lawm tuk. Asinain hi bantuk har lio caah ah, sifak santlailonak nunnak le bawmhnak cozah nih a tuah khawh hlan chung cu, kan ram a thangcho ti khawh ding a si tlu rihlo. Tuan ding rian a tam tuk rih. Mirummi hi har lio caan ah nun sian a herh tuk. An ngeihchiah hi, sifak santlailo caah pekchanhnak hi tuah taktak a herh. Nun an hrawmh hna awk a si.

Cozah cu cozah a si le hi bantuk caan ahcun tanlak deuh a hau. Hi har lio caan ahcun cozah nih ting 5-6 tal bawmhnak a tuah lo i, erh sawhsawh in erh cu zeitindah mipi tam deuh an nun khawh lai? Zeicatiah sifak cia kan si. Zapizaran cu tangka chiahmi a um lai lo. Cu lio ah rian le tuan lo. Mei, tii le inn man pek a hau thiamthiam.  cozah bawmhnak le um lo ahcun zeitindah an nun khawh hnga? Cozah nih a erh lei lawng ruant lo in, an eidin le nunnak zong a ruah bak a herh. A herh le ramdang ah do hmanh a cawi a herhmi a si. Mirum cu an zei hmanh a pawi lai lo nain, kawl cawp bar cawp sifak caahcun Covid-19 cu mangtam bantuk dirhmun phakter khotu a si kho.

Yangon khualai lampi zong hi ti bak in a lawng ko (Rf. Irrawaddy News)

 Cucaah mipi an erh lio hna le zawtnak karh lo tein an tuah khawh bantuk tuk in, chungkhar pakhat hmanh rawltam tihal in an um lonak ding caah, cozah zong nih tuah khawh tawk bawmhnak tal cu tuah ve a herh. Cu bantuk a tuah lo ahcun, luhhmuhzi buainak (social problems) hi chungkhar ah tam tuk a chuak kho ding a si. 

Cucaah Kawlram le Lairam ah Covid-19 an kham ning a tha. Zohchunh tlak ngai an si bantuk in, sifak santlailo chungkhar nunnak zong tluang tein an kalnak ding caah, tha tein ruah chih ve hi, cozah rian ah a biapi taktakmi rian a si ko. Tuah cu a fawi lo nain zuam khawh chung in zuam a herhmi thil a si. 

Covid-19 Thlawpnak Caah FDA Nih Remdisivir An Hmanter Cang Hna Lai

April 29 ni ah thawngtha ngai pakhat a chuak. Cucu zeidang siloin FDA nih Coronavirus thlawpnak caah Emergency in hman dingmi si kha thanh ding in an i timlam timi theih a si. Zeicatiahcun FDA nih hin sii pakhat in an thlawpmi hna hi, an dam a rang deuh ngai tiah an hmuh caah a si.

Cu virus thlawpnak sii "remdisivir" cu caah hniksaknak (experimental) ah an rak hman i, a that ngai kha an hmuh caah Emergency in thlawp a herhmi hna caah hman ding in, tu chun Nithumni ah hi, an thanh cang lai i hmannak nawl an pek cang hna lai ti a si. Lunglawmh ngaingai awk a si.

US National Institute of Allergy and Infectious Diseases nih "Remdisivir nih hin, COVID-19 in a zawmi hna hi, a buaktlak in ni 15 zawt dingmi kha ni 11 ah a damter khawh hna tiah ah, mizaw an hniksak mi hna cungah thil a cangmi in a lang tiah" April 29 ni ah an ti.

Remdisivir 

Cu sii cu hman khawh a si cang lai tiah nawlpeknak an chuah hlan ah, Pre. Trump le Dr. Anthony S Fauci nih, hi sii an sernak ah an I zuamnak le hniksaknak caah an hmannak vialte cungah thangthatnak bia an chim. Dr. Anthony Fauci hi, U.S cozah nih ngeihmi chonh khawhmi zawtnak (infectious diseases scientist) hruaitu a si. Miza taktak a rak si. Hi remdisivir sii nih hin, mithi zong a zorter deuh lai tiah ruah a si.

Dr. Fauci nih ralrinnak a chimmi cu, hi sii kan hman tikah a theipar zeidah a lawh lai timi cu tha tein kan agency (National Institute of Allergy and Infectious Disease) nih a zoh peng rih a hau tiah a ti. Hi sii hi Covid-19 in a zawmi a cheu cu, rang deu in a damter ko hna lai tiah, ruahchannak tampi kan ngei ko tiah a ti. 

Tuluk ram ah research an tuah i hi remdisivir hi mizaw a zual tuk cangmi caah a thathnemnak kha a um tuk maw um ti lo, timi kha ruah awk tlawmpal a um rih tiah an ti timi kha Lancet ah an tial. Tuluk ram i an hlathlaimi hi a tlingmi cu a si rih lo. An hlathlai lio a si rih ko.

Dr. Fauci nih, "US cozah nih hniksaknak kan tuahnak ah, hi sii nih hin mizaw hi rang deuh in a damter hna I an zawt can hi a tawiter deuh ko hna tiah a ti. Hi hniksaknak ah hin, mizaw nih hin 31% tluk hi an thanchopi ko I, 100% a si rih lo zawng ah ruahchannak tampi a um ko. Zeicatiah taksa chungah rungrul a kham khawh ko timi kan hmuh. Cucaah ruahnak tam tuk a um" tiah a ti.

Pre. Trump nih, "Hihi ruahchannak a um taktak. Ruahchannak a um tuk. Thanuam tuk a si. Hihi thil tha tuk a kan hmuhsaktu a si" tiah a ti ve.

A chuahtu company hi Gilead Sciences nih ca an chuahmi "cucu NIAID" timi ahcun, "hi sii kan hniksaknak in kan zoh tikah thiltha an chuak ko ti kha an fiang ko, tiah an ti"  tiah Dr. Fauci nih a chim chap. "Kan theihmi cu, sii an hniksakmi nih hin an i tinhmi a hrampi pakhat cu a khen ko cang. NIAID nih a ra laimi can ah tling deuh tein theih ding a herhmi an chim te lai" tiah a ti.

Remdisivir hi USA ah siseh, vawleicung khawika ram hmanh ah siseh, license pek in chuahmi a si rih lo. Cun "Hi sii hi hman ding ah tih a nung lem lo i, minung thlawpnak ah a tha ko" timi zong fehter a si rih lo a ti.

 Gilead science in aiawhtu nih "A tu puulrai (pandemic) a chuahka tein kan tuahmi vialte kha, cozah uktu hruaitu hna sin ah le a dang nawlngeitu hna le mi zapi zin ah, thanh awk a that cangka in thawngpang kan thanh lengmang; thuhnawhmi zeihmanh um lo tein" tiah an ti.

Gilead science biachimtu, Ryan McKeel, nih "US cozah nih hi pin ah zeidah a tuah rih lai" ti hi, kan tuaktan chung lemlo. "Asinain, Remdisivir hi COVID-19 thlawpnak caah a thami a si ko timi cu, kan hmuhmi thil sining cu kan chimh peng rih ko hna lai. Kan i tinhmi cu, mizaw nih an herh tuk can ah, Remdisivir hi hman awk a um khawhnak ding tiang in chuah ding hi a si ko" tiah a ti.

"Remdisivir hi zawtnak thlawpnak caah a tha ko" tiah zeitik hmanh ah an rak cohlan balmi a si lo. Hi sii hi Ebola thlawpnak caah an rak ser i, Africa ah sekhan an rak hniksak nain ruah ning tluk in a rak that lo caah, an lung a rak rawk ngai caah a si.

Covid-19 in a zawmi hna nih Remdisivir an din caah rang ngai in an damnak an chim caah, hi sii hi a tha ko tiah a min a thannak zong a si.

A cunglei thil pahnih-Africa kong le Covid-19 zawmi chimmi kong- hna hi New England Journal of Medicine ah an tial hnu ah, hlathlaitu pawl nih cun remdisivir hi a techia (fiang) tuk lem lo tiah an ti nak a rak si.

"Sii hi a tha maw timi le tih a nung maw" timi hi hniksak lo cun theih khawh ding le fian khawh ding a si hrimhrim lo. Hi sii an din ruangah maw an dam deuh maw, mizaw hi an mah tein tha tein an i zohkhenh ca ah dah an dam deuh le an that deuh bia dah a si timi hi, an thei kho rih lo.

Lancet ah remdisivir kong an tialmi ah, "Placebo" timi le Remdisivir timi an epchun ti hna ah, remdisivir nih hin, placebo bantuk in, damnak siseh, zeidang chiatnak thatnak a chuahpinak hi an hmu lem lo ti a si (Placebo timi cu, minung caah thatnak le chiatnak zong a chuak lem lo I, rungrul thahnak caah mizaw thlawpnak ah hman a tha lem lo mi simum a si).

China-Japan Friendship Hospital and Capital University, Beijing in, Dr. Bin Cao nih cun, "Vanchiat ah, kan mah nih kan hniksaknak ahcun, minung caah chiatnak chua lo ding in remdisivir hi kan hman tikah, a thathnemnak hi kan hmu tuk lem lo" tiah a ti ve.

A zeihmanh va si sehlaw, tu chun ah F.D.A nih remdisivir hi COVID-19 mizaw caah Emergency hi hman khawh a si ko tiah nawlpeknak an tuah lai timi cu, USA ca le vawlei pumpi caah thawngtha ngaingai a si. A cheu nih cun damnak an hmuhnak khawh taktak men ko lai i, a cheu nih cun damnak zong an hmu lo men ko lai. Zeisihmanh ah, hi sii an hniksakmi le FDA nih hman ding tiah an timi hmanh hi, COVID-19 dohnak caah ruahchannak nganpi a umnak hramthawknak a si ko.

Hihi Gilead Science ca zong ah tuanbia an tial a si i, USA ca zong ah tuanbia an tial a si. Pre. Trump cozah ca zong ah thawngtha taktak a si. 

A tu ca ka tial lio ah vawleicung pumpi ah minung 3.2 million an zaw , 227,294 an thi cang. USA 1,055,455 an zaw i, 61,112 an thi cang. Hi COVID-19 damnak sii an hmuh khawh zawk lo ahcun le hi rungrul hi a mah tein a loh lo ahcun minung nunnak tampi a liam kho te dingmi a si.

Gilead Science Inc., hi Foster City. California ah a ummi a si. American biopharmaceutical company lian taktak an si. US Dollar Billion 22.45 tluk in rian a tuanmi company an si. Hi company hi sii lei kong research tuahtu, a thanchotertu, a chuahtu le sipuazi ca a zuarmi an si. Hi company nih biapi te ah aa hmaithlakmi cu HIV, thinphin B, thinphin C, influenza sii phunphun ser hi aa hmaithlakmi a si. Remidsivir zong hi Ebola dohnak caah an rak sermi a si.

Remdisivir hi ram 127 nih kan duh tiah an ti cang ti a si. Japan te hna zong nih hman ding in an timh cang. Gilead Science nih company paruk kuakap he hnatlaknak an ngei i, an mah zong nih chuah ding in an timh ti a si. USA ca tu ahcun an mah nih an chuah lai. Hi si hi 100% in a tha tinak cu a si rih lo. An hlat cuahmah lio a si rih. 
-------------------------------------------------
Zohchihmi ca

1. F.D.A Plans to Announce Emergency Use of Coronavirus Drug 

https://www.msn.com/en-us/news/us/live-updates-fda-plans-to-announce-emergency-use-of-coronavirus-drug/ar-BB13nS85?ocid=spartandhp

Coronavirus Ruangah New York Queens Ah Mahthahnak A Karh

Khrihfa a simi nih cun zei thil paoh hi, Pathian lei hmuh ning in cuanh ah hin zaang a dam cem. Lunglawmhnak le lungthin damnak a si.

Zeicatiah, vawleicung kan nunnak ah hin, minung sinak ah ngaihchiat, lungretheih le lungdongh hi a rak fawi tuk hringhran. Thil a si tawnning in a si lo tik le ruahlo tuk in harsat ngaichiatnak ton tikah, lungretheihnak a chuak. Cu lunretheihnak nih lungthin damlonak (depression) timi a rak chuahpi. Lungthin damlonak ngeih hnu ahcun nunnak ah zeipoh a cang kho ko cang i, tih a rak nung taktak. Lungthin damlonak ngeih ahcun, mahthahnak tuah te hna hi, chikkhatte a si. Meithal in mibu kah te hna hi a rak fawi tuk.

Hi lungthin damlonak hi zei thil paoh nih a chuahpi khawh. A tu bantuk Coronavirus ruangah innchung erhnak te hna zong nih a chuahpi khawh ko. Inn dot sang tuk ah saupi um i, vawlei lamh ngaihnak hmanh nih lungthin damlonak a chuahpi khawh ti a si. Singapore kong ca an tialmi pakhat ah, "Singapore ah a sang ngaimi zawtnak pakhat cu vawlei ngaih zawtnak a si" tiah an rak ti. Atu ah USA ah leng chuak kho lo in, thla khat fai erh chungah minung thinlung zawtmi an tam ngai ti a si.

New York khua le Queens sang (R-lei hi Queens a si)

Nizan Nihnihni zan ah ca an chuahmi ahcun, New York khua i sang pakhat Queens timi ah hin Coronavirus ruangah innchung ah an erh hna nak zarh khatnak in zarh ruk chungah mahthahnak (suicide) hi a karh ngaingai ti a si. Queens sang hi, New York khualai Manhattan in a ralchan ah ummi a si. Long Island ah a um i, Brooklyn sang he aa tlai. JF Kennedy International Airport lianpi hi Queens ah a ummi a si.

Queens sang hi a bik in Coronavirus nih fak bik in a tonghmi a si tiah Queens District Attorney Melinda Katz nih a ti. Cucaah minung lungthin rawhnak tam tuk a chuahpi. March 15 in April 17 kar ah minung 16 hi Queens County ah an i that ti a si. A caan aa khatmi chung i epchun tikah, nikum ahcun 8 lawng an i that ti a si (April 17-28 kar cazin a fiang rih lo).

Cu ngelcel cu. Queens ah hin park pakhat a um i, a min ah "Corona Park" ti a si. A caan ahcun "Flushing Meadows Corona Park" ti a si. Corona-virus tambik chuah te ding khua lai bang? Cu ngelcel minsak cu. Hi ruang hmanh ah hin, micheu cu lungthin der khawh a si. Laimi le bang cu, kan ruahthuar hnga le kan pem viar hnga ti tluk a si.

Coronavirus ruang ah, a tu lockdown timi innchung erh lio ah aa thatmi hna hi, 2019 i thla hmasa bik thla 4 chung aa thatmi nakin an tam deuh ving ti a si. Queens ah hin 2019 i January 1 in April 17 tiang aa thatmi hna hi, minung 17 an si ti a si.

New York Governor Cuomo nih "Stay at home" order a chuah hi, March 20 ah a si. March 20 in April 17 karlak ah minung 16 an i that manh.

Nizan Nihnihni zan tiang ah, Queens sang pakhat lawng ah hin, mizaw 43,382 an um i minung 3,581 an thi tiah tiah an ti. Cucaah USA i county dihlak ah minung tambik zawtnak le thihnak cu Queens sang ah a si tiah Jons Hopkins University nih an ti.

Katz nih "Tu tan tlangrai zawtnak nih hin, lungthin lei zawtnak (mental) zong a chuahpi chih" tiah a ti. "A tu bantuk tlangrai fak a chuah tik ah, Queens ah hin fak tuk in tlangrai hi a chuak. Mizaw hi mino he tar he an si ko. Hi bantuk zawt caan ah nan mah lawng in tuar lo in, pawngkam innpa kha chawn hna u law, bawmhnak hal hna u. Cucu ningzah ding a si lo" tiah a ti.

Queens ummi Flushing Meadows Corona Park

Vawleicung mifimmi le doctors te nih an tuakmi hi a dik kho men. Minung fimnak hi a thang chin lengmang. "Technology" timi sehlei fimthiamnak a sang chin lengmang. Khua le innlo hi an lian chin lengmang. Minung hi an tam chin lengmang le nunnak hi a har deuh chin lengmang. Cucaah ram thangcho deuh le khuapi chung ah hin, lungthin rawknak hi a tam deuh chin lengmang ti a si. Technology san tuknak paoh hi, minung lungthin khing a rit i, mahthahnak a tam khun an ti.

A tu New York zong khua lianngan le innlo sangmi tam tuk umnak a si tik ah, a tu bantuk in zawtnak fak tuk nih ruahlo tuk in a van tlak tik hna ah le innchung ah an erh tik hna ah an celh ti lo i mahthahnak an tuahmi a si kho. New York cu a pical tuk i, lungthin khing zong khi a rit cia.

Cupinah USA hi zalawnnak ram a si caah hren phunphai hi an rak ing kho lo. Kawlram ralkap uknak bantuk hna khan, kan uk hna sehlaw, an mah tein tam tuk an i that lai. USA ah hin, Kawlrammi hna cu kan hreng hna sehlaw, eidin le bills a tlamtlin paoh ahcun, sau tuk inn ah kan um kho lai. USA cu aa fawih ding an si lo. Wuhan bantuk in, a phih bak in phit hna sehlaw, minung tam tuk an i that men lai. Nunphung aa dan caah kan intuar khawhmi thil zong a rak i dang ve cio hna.

Hi bantuk in a si caah, khawika ram, khawika khua kan um zong ah, "lungthin zaangdam tein um le lungthin lawmhnak ngeih hi kan herh viar hna. Tangka, chawva, rian, innlo le motor nakin lungthin lawmhnak le hnangamnak tu ngeih hi, biapi deuh ah chia hi a rak biapi deuh. New York um zong ah lungthin aa lawmh lo cun zeidah a thahnem? USA um zong ah lungthin aa lawmh lo cun zeidah a thahnem?

Cucaah nunnak hi a sunglawi tukmi a si le nunnak tu hi biapi ah chiah cio hi, Pathian nih a kan duh piakmi zong a si ko. Jesuh nih zeitindah a kan cawnpiak kha?

"Mi nih hin vawlei pumpi hi co hmanh sehlaw, a nunnak a sungh tung ahcun zeital a miak hnga maw?" (Matt 16:26). Kan nunnak hi a biapi tuk. Vawleicung pumpi nak zong in a biapi deuh. New York nak zong in a biapi deuh. Coronavirus nak zong in a biapi deuh thiamthaim. Cucaah zeidang nakin kan nunnak tu hi, biapi bik ah chia u sih law, Pathian duhnak tu hi zeidah a si hnga timi hi lungsau thinfual tein hngah hi rian a si ko!
------------------------------------------------------

Zohchihmi ca

1. Disturbing soar in suicides in Queens during coronavirus outbreak in hard-hit borough

https://www.nydailynews.com/coronavirus/ny-coronavirus-queens-suicide-rates-increase-2020

U.S Ah Covid-19 Zawtnak In Minung Zeizat Dah An Thi Te Lai?

Pathian nih hin, prophet dah ti lo cu hmailei thil fiang tein hngalh le chim khawhnak nawl a kan pe lo. Prophet hmanh hi, tliang tuk cun a pe hna lo. Cucaah Biakam Hlun prophet hna nih an chimmi bia pawl khi, "hihi a chim duhmi a si; cucu a chim duhmi a rak si" tiah hrilhfiah a phunphun a chuah tawnnak a si.

Wuhan khua in a chuakmi Covid-19 nih vawleicung ram kip a van phan tik ah ram tampi ah zawtnak le thihlonak fak taktak an chuak hna. Tuluk in, Italy, Spain, Germany le USA ah tambik an van karh hna i, a hnu deuh ahcun USA hi a zual hma bik a si. WHO nih USA hi "Covid-19 epicenter a si te lai" tiah an rak timi tawnmi cu, a tling taktak.

Nihin ni ah vawleipumpi ah 3,138,785 an um cang cang 218,009 an thi cang. Cu chungah USA mizaw hi cheuthum cheukhat tluk an si i, 1,035,765 an si. Mithi hi cheuli cheukhat tluk 59,266 an si. Cu tluk cun USA hi mizaw le mithi an karh. Dr. Anthony Fauci chimnak ah, hi hnu zarh zei tam nawn ahcun zarh khat ah 1.5-2 million karak hi zawtnak kan test khawh hna lai tiah a ti. Tam deuhdeuh an test hna ahcun mizaw hi tam chinchin an hmuh khawh hna. New York Governor Cuomo nih a timi cu, "Kum dang nakin New York hi mithi 25% in kan tam deuh. Cucaah a tu lio a thimi cheukhat cu kan hniksak kho hna lo i, Coronaviurs in an thih le thihlo hi kan fiang kho lo. A cheu cu Coronavirus in an thih zong a si kho men ko" tiah a ti.

Nihin ni ah khamnak sii phun 70 tuk an ser lio a si nain FDA nih "A tha" tiah cohlanmi cu a um rih lo. Dr. Fauci nih a timi cu, "Covid-19 hi khuasik tiang aa peh te kho men. Kakuaise hna a chuah lo ahcun khuasik ah khin harnak kan tong kho. A hlankan in timh chung a h au" tiah a ti.

Dr. Fauci hi ngandamnak lei le chonh khawhmi zawtnak lei ahcun a thiammi le thil thei taktakmi a si. A mah le Pre. Trump nih thawngpang hi an chim tawn. Dr. Fauci nih hlawi hlan i a rak tuaknak ahcun, "Covid-191hi August tiang hna a um ahcun 100,000-240,00 karlak kan thi te lai" tiah a rak ti.

Coronavirus sining duhsah tein a van i thlengmi an zoh tik ah, a hnu ahcun 60,000 a tlawmbik ah kan thi lai tiah a ti. Cu hnu ah an remh than i, August ahcun 67,000 kan thi lai tiah tiah a tu thil sining in cun a ti than. Mizaw an karh ning le mithi umtuning hawih in a chimmi a si. Tu chun ah zawtnak lei thiamhngalmi nih an chimnak ahcun 74,000 kan thi lai tiah an ti.

Nihin ni ahcun Covid-19 a karh ning cu a zor deuh nain mithi cu an tam ngai thiamthiam rih ko. May 1 ah rian duhsah tein kan on cang lai ti a si caah, hi bantuk tuan tuk rian an onmi nih Covid-19 zawtnak hi a karh ter te khawh men tiah mi tampi cu an thin a phang. Governor pawl zong an thin a phang. USA cu Kawlram le Tuluk ram bantuk in minung kha erh khawh an si lo. Nawl an ngai hna lo Cozah zong nih an tlai theng fawn hna lo.

Nai cikua cu U.S Nitlaklei ram pawl cu an lin tuk. Celh chuak a si lo ti a si. California cu degree 90 leng hna a kai i, a linh tuk caah beach ah minung tam taktak an phan ko. Cozah nih va tlaih awk zong an tha lo. California cozah nih "Stay-at-Home Order" a chuah ko nain, a zullomi an rak tam tuk. A zulmi cu an zulh ko nain mi tampi nih cun zeipoi lo in an chuak ko hna.

Stay at home order um ko nain hi tin beach an kal ko

Cucaah Tuluk le Kawlram bantuk in minung zong erh khawh a si lo. Tlaih khawh le thawngthlak khawh zong an si lo. Tii cawk ding khi an si lo. Cucaah mizaw le mithi zong an karh tuknak a hrampi cu, cucu a si khomi a si. USA minung cu hnabei dong khi an si. Cozah nih upadi an chuah. Heh tiah TV in an chim. Thawngpang an thanh nain, a zullomi an rak tam taktak. A cheu cu beach lawng kal hmanh siloin "lam an zul rih." Cu tluk cun nawlbuarmi an tam. Mizaw karh lo awk le thihlo awk an rak tha lo. Hi pin zongah hi bantuk pandemic timi puul a um ahcun tampi thih khawh a si.

Kakuaise hna an siam khawh lo imipi nih cozah nwl pekmi zong zul duh lo le mah duh carei in khua kan sak cio ko i, a tu ning tein a kal ahcun mizaw zong karh khawh ngai a si. Covid-19 hi zeiti va doh awk zong a tha tuk mi a si lo. Vawleicung thil sining ah hin, tlangrai cu a cancan ahcun pandemic timi (puul) ah aa chuah kho i a can ahcun thla 4-5 chung a zual ia lo ve tawn ko. Minung nih doh khawh ruangah siloin loh can a si ruangtu ah an loh khi a si ko. Cucu Pathian nih virus a siamning deuh cu a si. Cun cu zawtnak cu Flu bantuk in tlangrai ah a cang thai tawn.

Hi Covid-19 hi an tei lo i amah tein a loh lo ahcun mifimthiam pawl nih an chimmi 74,000 kan thi te lai timi lengpi in thih khawh a si ko. Zeicatiah virus hi nichuahlei lei in nitlaklei ah duhsah tein aa thawn i, nitlaklei a phak tik ahcun minung tampi a thither khawh ve ko hna. A tu rian (business)  an van on cang lai. An kharmi sehzung le cozah zung vialte le hotel le restaurant vialte an van on tik ahcun mizaw an karh te hrimhrim ko lai tiah scientist pawl nih an ti.

Nihin ni zawng ah mizaw le mithi cu an tam tuk rih ko. Rian an van on ahcun, minung nih lengchuak lo in sau tuk an ummi kha, zalawn in an i la te lai. A phunphun in leng an van chuak lai i, mizaw le mithi a karh te kho men. Sii lei thiamhngalmi (Medical expert) pawl chimmi 74,000 lawng hmanh siloin August tiang hna zawtnak a um ahcun sing khat leng kai zong thih khawh a si ko. Tuan deuh US Cozah chimmi, minung 240,000 thihnak hna nih a kan phan sual te lai dek maw timi phan a um ko.

April 28 ah, si lei thiammi hna nih Covid-19 in minung 74,000 kan thi te lai tiah May 14 ahcun 86,912 an thi cang. Mizaw zong 1,457,593 an um cang. A cheu cu an dam cang i, 1,000,000 renglo cu an zaw cuahmah rih ko. Hi chung ah tam ngaite an thi kho rih.

Worldometer.info nih hin vawleicung dihlak coronavirus cases hi an cazin an char peng i, an mah tuahmi hi a nai bik cun a tling bikmi a si. USA ah test an tuah khawhmi hna hi 10,638,893 lawng an si rih. Test lo mi hi, million 320 tluk kan um rih tinak a si. Cu chung ah mizaw zeizat dek an va um hnga theih khawh a si rih lo.

May 20 ahcun 96,354 an thi. Mizaw 1,620.902 an si cang. Vawleicung mithi dihlak i, cheuthum cheukhat dengmang a thimi an si. Zawtnak hi, a tu US a thlanglei ramkulh pawl sin ah duhsah tein aa thial ti a si caah, Texas lei hna hi an a karh ngai te kho men. 

--------------------

Zohchihmi ca

1. Coronavirus cases
www.worldometer.info

The Churches in the Chin Hills by Rev. Robert G. Johnson

Maung Shwe Wa nih a tialmi cauk Burma Baptist Chronicle  Book I & II hi, cauk hlun a si. 1963 an an chuahmi a si. 1965 kum ah ka chua i, ka chuah hlan kum 2 ah an rak chuahmi cauk a si. A thar an chuah than le chuah than lo ka thei ti lo. Kawlram ka um lio ahcun a har tukmi cauk a si. MIT Library ah an copy chawmmi cauk pakhatte a um. 

Hi cauk hi Kawlram Baptist Khrihfabu tuanbia ah a sunglawi tukmi cauk a si caah, Amazon.com ah ka cah I, uk khatte ka hmuh. A hlun tuk cang i, a cheu cu a tlek cang. A cheu cu a man pah cang. Hi cauk chung ah Lairam i a hnu bik Missionary tuanmi Rev. Robert G. Johnson nih a tialmi a um ve. A tlangpi a tarmi cu "The Churches in the Chin Hills" ti a si. Book II ah cahmai 383 in aa thawk. 

Laimi seminary kaimi le research papers tialmi hna caah fawi deuh in hmuh khawhnak ding caah tiah ka ti i, ka blog ah ka van chiah. Original cauk cu Emmanuel Chin Baptist Church, Columbus, Ohio library ah a um. A tung in tuah ahcun aa tlum deuh lo caah catlap cu a phei in an um. Print hnu ahcun zoh awk a tha ding an si ko. 

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Burma Chronicle Book II

The Churches in the Chin Hills by Rev. Robert G. Johnson

--------------------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------------------------

                    --------------------------------------------------------------------------------------------

                     -------------------------------------------------------------------------------------------

                     ------------------------------------------------------------------------------------------

                     -----------------------------------------------------------------------------------------

                    --------------------------------------------------------------------------------------------

                     -------------------------------------------------------------------------------------------

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lunglawmhnak

1. Hi cauk tuaktantu Maung Shwe Wa cungah siseh, a chuahtu Burma Baptist Convention cungah siseh, The Churches in the Chin Hills kong a tialtu Rev. Robert G. Johnson cuungah lunglawmhnak ca ka van tial.  Hmurka nih a chim thiam lomi le a chim khawhlomi lunglawmhnak an cungah ka ngei.

2. Hi cauk tialtu, chuahtu le tuaktantu hna hi an nung ti lo. Asinain an tuanbia cu hi vawleicung a hmunh chung le Kawlram Khrihfa kan hmunh chung vialte a hmun ko cang lai.

3. Hi cauk tawlreltu vialte hna thlarau hi Pathian sin ah aa din cang tiah ka zumh. Vanram kan kai cio tik ah hi cauk an rak chuah caah an cungah lawmnak chim ding tampi ka ngei te theu lai tiah ka ruahchan. Hi capar zong hi Jesuh Missions kauhnak ding cah le Pathian sunparnak caah si ko seh. Chin miphun thluachuah kan hmuhnak si hram ko seh.

Har Lio Caan Ah Zumnak Thawn A Herh

Bible Caangtar: Isaiah 7:9  "Na zumhnak a thawnlo ahcun na hmun hrimhrim lai lo" 

Biahmaithi: Minung hi zungzal hmun ding kan si lo. Kan thih caan a phak cun kan thi ko lai. Asinain kan nunchung upa kan si hnu in, tar kan si hlan tiang ah, harnak le ral kan ton tik paoh ah, teinak kan hmuh khawhnak ding caah le teitu kan sinak ding caah a hrampi bik  aherhmi cu "zumhnak a si." Zei bantuk harsatnak, zawtfahnak, sunghbaunak le ral kan ton zong ah, Pathian lei ahcun fekte le zumh awk tlak tein um a herh. Kan zumhnak a hmunh a herh. Kan zumhnak a thawn a herh. Zumhnak a thawn ti lo hnu ahcun, zeitluk ralkapbu thawng le hriamnam thawng hmanh hi an zam tawn ko. 

Isaiah 7:1-9 ah hin raltuknak pakhat kan hmuh. Aa tunmi hna cu hihi an si

(1) Judah siangpahrang Ahaz cu Syria siangpahrang Rezin le Israel (Samaria) siangpahrang Pekah nih an doh. Jerusalem khua an tuk.  A lak cu an la kho lo.

(2) Ahaz nih Syria ralkap kha Israel ram an phan cang ti a theih tikah, a mah le a mi hna cu an thin a phang tuk hringhran. An thinphan ning cu "Thlitu nih thingkung a hninh bantuk in an i hnin" (Is.7:2)

Hi a cunglei zoh tik ah kan nunnak ah zeidah a kan cawnpiak? 

Nifatin te kan nunak ah hin, buaibainak, harsatnak le sunghbaunau le zawtfahnak tibantuk in dotu ral kan ngei. 

Siangpahrang Ahaz zong dotu a ngeih bantuk in, dotu kan ngei ve tawn. Ahaz zong a mah umnak te ah a um ko nain Rezin le Pekah nih an rak bawmh bantuk in, a caan ahcun kan ralpa Satan ni hin, hawi phunphun le bawmtu phunphun aa sawm hna i, a kan teinak ding caah a kan bawmh ve tawn. 

Jesuh khual a tlawn lio ah, Galilee Rili ral Gerasa mi hna ram a va phan. Gerasa cu Gallilee in km 40 tluk a hla.

Khuachia nih an tuahmi pa a va ton i, cu pa cu Jesuh nih "Na min ho dah a si?" tiah a rak ti lio ah, khuachia tuahmi pa nih cun a min a chim lo. A chimmi cu "Legion" tiah a ti. "Legion" timi cu "Bupi" tinak a si. Legion timi cu Rome ralkap tampi a bu in ummi min an auhnak a si. AD 70 hrawnghrang ah Israel ah a bu in a ummi Rome ralkap bu an si (Mark 5:1-17).

Israel le Judah pennak

Hi khuachia tuahmi pa hi zaangfak tuk a si. Zeicatiah a chungah khuachia pakhathnih lawng a tuahtu an si lo. Khuachia "Bupi" in an tuah. Pakhat lawng nih a tuah lo. Ahaz kha Rezin le Pekah nih an bawmh bantuk in, khuachia Bupi nih an bawmh. A nunnak ah retheihnak le tuarnak in a khat. Cu lio te ah Jesuh he an I ton tik ah, Jesuh nih khuachia vialte "Legion" hmanh cu a tei piak.

Ahaz zong hi Assyrian siangpahrang Tiglath-Pileser-doh awk caah Rezin le Pekah nih an sawm. A duh lo caah ral in tuk an timh. Syria ralap pawl Israel an phan cang timi a theih tik ah, "Thlitu nih thingkung a hninh bantuk in an i hnin" a ti (Is. 7:2). Kan nunnak ah kan ral a kan bawmtu an tam tuk ahcun minung cu tihphannak in kan khat "A ther in kan ther tawn." Ahaz zong cu bantuk cu a si ve ko.

Cu lio ah Pathian nih Isaiah cu a thawh i, "Na fapa Shear Jashub kha i thit law, siangpahrang Ahaz cu hung tong tuah u. Puantaktu pawl riantuannak hmun, cunglei tili i ti a rung luannak tidong a donghnak ah khan nan hmuh lai" tiah a ti. Ahaz hi tihnak in a khat. Pathian sin hmanh ah thla a cam lem lo. Asinain Pathian hi a mah a thimmi siangpahrang khamh awk ah a rak i tim cia. Cucaah Isaih kha Ahaz thapetu ah a thlah. Isaiah zong a mah lawng a kalter lo. A fapa Shear Jashub i ken tiah a ti. 

Shear Jashub timi a sullam cu "Mi tlawmte lawng an kir than lai" tinak a si. Ahaz a ral hnu cu, Pathian nih a tei piak hna lai i, mi tlawmte lawng an kir than lai" tinak asi. Pathian an lei ah a tannak paoh cu teinak an hmuh. An ral cu an sung tawn. Ahaz ral hna hi an sung lai tinak caah, Shear Jashub cu aa kennak a si. 

Pathian nih Isaiah cu Ahaz sin chim ding bia hi tin a chimh. Minung leikap ah lungthin le tuahsernak in timhtuah a fial ve (7:4)

(1) Ralring peng in Lungdai tein um ko
(2) Lau hlah
(3) Awlokchawng in um hlah
(4) An dotu siangpahrang 2 cu “a mit dengmangmi thingthu bul pahnih khu tluk fang men an si ko”

Nifatin te kan nunnak ah, pumpak le chungkhar le ram in ral kan ngei tawn. Judah miphun hna an ral nih an fuh hna. An doh hna. An thin a phang. Cu bantuk in nihin ni ah kan ral ngan bik pakhat cu CORONAVIRUS a si. Hihi Pathian nih Satan zong tuah a fialmi a si kho ko. Kan ral nih cun vawlei thil hna hmang in harnak a kan pek pek zungzal. Coronavirus nih vawleicungpumpi a cul dih cang. 



Hi a cunglei bia hna hi tu chun kan ral tihnung bik Coronavirus nih a kan doh lio ah, Pathian zumtu hna nih kan zumh dingmi, nunpi ding le dirpi ding le tuah dingmi an si. Kan i zuam ve dingmi an si. Pathian nih a ti bantuk in:

(1) Ralring peng in um ding kan si
(2) Lungthin dai tein um awk kan si
(3) Mithi/mizaw an karh tuk zongah Lau ding kan si lo
(4) Buaibainak tam tuk zongah “awlokchawng” in um ding Pathian nih a duh lo
(5) Zeicatiah Ahaz dotu-Syria le Israel thinhunnak le thawnnak cu “A mit dengmangmi meithingthu bul khu fang men an si” tiah a ti bantuk in, Coronavirus zong cak cuahmah ko hmanh seh, mizaw le mithi tamter cuahmah ko hmanh seh, hi kan ral zong hi a lo ve te ko lai. Atu lio minung caah tihnung tuk hmanh sehlaw, a lo ve te ko lai. A tu lio ahcun scientist le doctors te hmanh an vansang a ko nain, Pathian caah cun chikkhatte a si ko.

5. Pathian nih Ahaz sin ah Isaiah hmang in a donghnak bia a chimi cu hihi asi. Amah a dotu a ral hna-Syria le Israel-kha an thawn tuk lio as i caah, cu lio ah Ahaz caah a herh bikmi cu Pathian a zumhnak le bochannak hi a si. 

Pathian nih Isaiah hmangin Isaiah bia a cahmi cu, "Na zumhnak a thawnlo ahcun na hmun hrimhrim lai lo" timi  a si. Syria le Israel ral tihnung taktakmi kut in, Judah le Jerusalem le Ahaz himnak ca ahcun "zumhnak thawn bak kha a tawhfung a si. A hrampi a si" 

Minun nifatin kan nunnak ah, Ahaz bantuk in a cakmi le tihnungmi ral phun tam tuk kan ngei. Sualnak ral doh a hau. Zudin saei le ningcanglo nunnak hna zong kan ral an si. Zawtfahnak, thihlohnak le khawndennak ral kan do tawn. Zumtu Job bantuk in sunghbaunak, fanu fapa thih viarnak le zawtfahnak ral , a fak tukmi ral hna pehtlai thluahmah in doh a hau tawn. A caan ah thangchiat muilen kan tong tawn. A caan ah kan suallo zong ah sual puhnak phunphun kan tong tawn. A caan ah tahnak le mithlitlaknak le ngaihchiatnak phunphun kan tuar tawn hna. Cucu nifatin nunnak ah ral doh a si. Kan mah kan nunnak chunglila hmanh ah raldoh a si tawn.

Hi bantuk in a kan dotu le hrawkhral duhtu ral tampi kan ngeih lio ah kan herh bikmi zeicah a si? Hriamnam le fimnak hna an si theng lo. Pathian zumhnak le bochannak a si. Cucu Pathian nih a kan fial cemmi a si Kan ral hi kan mah tein cun kan tei kho lai lo. Khuachia nih an tuahmi-Gerasa ram mimolh-bantuk in kan chungah sualnak thlarau Legion hmanh um ko sehlaw, Jesuh Khrih thawnnak nih cun a kan tei piak khawh ko. 

Sualnak kan timi hi a ngan tuk. A hmete timi a um kho lo. Zei bantuk sualnak paoh hi a kan hrawk khotu an si kho ko. Zudin saei te hna, cakuak zut te hna, ritnak si tongh te hna, gambling te hna, casino te hna le sualnak phunphun hna nih nifatin kan nunnak ah a kan dohtu kan ral nganpipi an si hna. Hihi a dintuaimi ral an si lo. Zumhnak ngeih lo ahcun, mah kan ral hmai ah dir khawh ding a si lo.

Ahaz caah Rezin le Pekah tin an nun tuk bantuk in, nihin ni ah Coronavirus hi, mi vialte caah tih a nung. Upa ngakchia timi um lo in, nu le pa timi um lo in, kan zapite caah tih a nungmi a si. Nihin ni tiang ahcun "damnak sii zong a um lo. Khamnak si zong an ser kho rih lo." Cucaah UNO fimnak, Tuluk fimnak, Europe fimnak le US fimnak hna nih 100% in an kham kho ti lo. Samfa nakin a le (5) a hme deuhmi rungrul te nih vawleipumpi therphang le awlokchawng in a kan umter ko cang. 

USA le Russia le Tuluk hna hi, atom bomb thatha ngei hmanh hna sehlaw coronavirus dohnak ah zei hmanh san an tlai lo. Zawtnak dohtu doctors le nurse hna nunnak an liam i ven awk a har taktakmi zawtnak asi. New York ah ER doctor nu Dr. Liroi Breen hna cu a mah tein nai Zarhpini ah aa that.

Nihin ni ah, vawleipumpi ah minung 3,135,324 an zawt lio le 217,709 an thih lio ah hi tihnung ral nganpi in zeitindah kan him lai le kan kuat khawh lai? Vawleicung ram fimbik le rumbik USA ah minung 1,035,240 an zawt lio le 59,225 an thih lio ah zeitindah nang le kei Laimi kan him khawh lai? Kan fimnak in ven awk zong a si khawh tung lo? Ohio hi USA ah rum ah pasarihnak a si. A thawng ngai ve. Asinain Coronavirus cun aa khamh kho ve lo. Nihin ni ah 16,769 an zawt lio le 799 an thih lio ah, Laimi zeitindah kan i ven khawh lai? Ruah ah hin lungdong taktak a si. Kan i venak ding le kan himnak ding cu, "Kan himnak le kan i dornak lungpi le ralhau a simi kan Pathian hi fek tein i tlaih le zumh hi a si ko."

USA sipuazi hi a thawng tuk nain, zarh li chung ah minung 26,000,000 rian lo in an u manh ko. Covid-19 ruangah rianglo in kan um timi bawmhnak an sawk cio hna. Hi pin ah rianlo in sau tuk um ahcun nunnak a fawi ding a si lo. Dawr viale an lawng dih ngacha. USA ah hi bantuk in thil a cang lai timi hi chim awk a rak har nain, USA ah mangtam zong a si kho ve ko hi teh timi a lang.Ni zeimawzat cu, edin thathi le zunput caku hmanh cawk ding a um lo. Khuaruahhar a si ko. 

USA cu mah tein dumhau le lo kan ngei hna lo. Midang company rian ah aa hngatchanmi kan si hna. Kan mah kan dam ko bu le tuan kan duh ko bu zong ah, company nih rem an ti lo ahcun rianlo in um a si ko. Hi bantuk thil si lio caan ah, zeidah kan herh cem? Pathian kan zumhnak hi a biapi tuk.

Isaiah 7:1-9 zoh tikah, Judah siangpahrang Ahaz (BC 763-710) cu Syria Siangpahrang Rezin le Israel Siangpahrang Pekah nih an tuk. Jerusalem khua ah an erh. Ahaz hi Jerusalem in BC 732-716 karlak lak i a bawimi a si. Israel he hin unau an si nain, an I hua. Cucaah Israel nih Syria aa rawih i, an tukmi a si. 

Ahaz le Jerusalem mipi an erh hna bantuk in, kan nih zong Coronavirus nih pum kho lo le leng chuak kholo in a kan tuah bantuk in an rak erh ve. Jerusalem mipi vialte le ralkap zong, an ral-Syria le Israel- nih an erh hna caah, tihphannak in an khat. Tu chun kan nih Covid-19 nih inn ah a kan erh ve. Covid-19 tih ruangah a kan hren ve. Awlokchawng in kan um. Leng zong kan chuak ngam tuk lo. New York lei hna cu kum dang nakin mahthahnak tuahmi zong an tam deuh hna ti a si. 

Cucaah hi tluk in UNO pi le EU ram rumrum le vawleicung cak bikmi ram USA le Tuluk ram pi hmanh, an ral tihnung taktak, Coronavirus nih a tukden lio hna le zawtnak le thihnak tang ah thirphang in an um lio ah, “Unau nang le kei kan zumhnak zeidah a lawh ve? Kan zumhnak a thawn lo ahcun Coronavirus tangah kan luat kho lai maw? Atu hi Bawipa kan zumhnak ah tharchuah caan a si ko lo maw? Kan zumhnak a thawn lo ahcun kan hmun kho lai lo hih?”

Ahaz cu "A ral-Syria le Israel-hna tangah tihphannak in a khah lio le a tih tuk ah thingkung aa hninmi bantuk in a therh lio ah, hi tin a ti: 

“Na zumhnak a thawnlo ahcun na hmun hrimhrim lai lo”

Hihi Ahaz sin phanmi Pathian bia a si. Nang le kei sin zongah a phanmi Pathian bia an si ve ko lo maw? Ahaz bantuk in harnak le a kan dohtu ral tihnung kan ngeih lio caan ah, "Kan zumhnak a thawn lo ahcun kan nung kho lai lo." 

Pathian nih Ahaz zong a har lio caan ah zumhnak thawn a fial bantuk in, nang le kei zong "Har lio caan ah zumhnak thawn" hi Pathian nih a kan fial ve mi a si.