Sunday, June 7, 2020

UNO Secretary "U Thant" Kha Zeicadah Nobel Peace Prize An Rak Pek Lo?

Shwe Dagon Pura pawng ummi U Thant thlan
Yangon khua ka rak phanh hmasat kum hi 1985 ah a si. Thinkyan lio ah a phan. Keimahpi lawng ka vak ka vak i, Swedegon Pura pawng ah U Thant tlan ah ka va chuak. Hi thlan pawng te ah, Pi Aung San Suu Kyi a nu zong an vui ve nak a si.
U Thanh hi, UNO Secretary a rak tuan. A tuan chungah hin rian nganpipi a rak lim hna. Mi za taktak a rak si. 1965 ah Cuban Missile Crisis a rak chuak i Russia le USA an rak i kap dengmang. Cucu U Thant nih a rak daihter hna. Cun Vietnam ral zong dai tein a phi a chuah khawhnak lai heh tiah a rak i zuam. Cucaah 1965 ah Nobel Peace Prize Committee member dihlak nih, 1965 Nobel Peace Prize pek ding ah an rak vote cio. Asinain Norwegian politician Gunnar Jahn nih U Thant nih Nobel Peace Prize hmuh ding kha a veto i, U Thant kha laksawng an pe lo. Committee nih bia an khiah tikah, a tam deuh vote in laksawng pek a si tawn nain, cu kum ahcun Committee chairman Gunnar Jahn nih a VETO caah a si. October thla chuakka1965 ah, Norwegian Mission to the UN nih U Thant kha "Tu kum Nobel Peace Prize cu nangmah pek ding in kan kan ti" tiah thawng zong an rak thanh cang nain, chairman nih fak tuk in a doh caah, UNICEF tu an rak pek hna. 1966 le 1967 ah, Committee zong cu U Thant hi Nobel Peace Prize pek awk le Nobel Laureate si ding aa tlak ko tiah an rak ti caah, Committee chungah, fak tuk in bia an rak i el. Cucaah 1966 le 1967 hi Nobel Peace Prize hi a ho hmanh pek thai lo in an rak um hna. Mr Gunnar Jahn nih hin, zeiruangahdah U Thant hi Nobel Peace Prize pek hi a duh bak lo timi hi a fiang lo. A huat caah maw a si? A remlonak zeidah a um timi a fiang lo. Asinain a mah nih a chim pengmi cu "U Thant hi, a mah a rian pei a tuan ko cu" ti hi a si peng. Nobel Laureate, American civil rights leader le UN Under Secretary-General Ralph Bunche nih "Gunnar Jahn a dirhmun hi, "U Thant cungah dinfellonak nganpi pakhat a si" (gross injustice to U Thant) tiah a rak ti.
UNO Office ah a um lio "U Thanh"
Pantanaw khua ah a rak chuak. 1926 ah Yangon University in cachimtu saya certificate a rak lak. College kai lio ah, U Nu he an i thei i, hawi tha an si. Sianginn a dih hnu ah an khua ah a tlung i High School ah senior cachimtu rian a tuan. Kum thum hnu ah a mah cu kum 25 a si. All Burma Teachership Examination ah pakhat nak a rak si. U Nu he hawikawm tha an si caah le a mah zong miza taktak a si caah, a rian a phunphun tein a kai. 1949 ah cozah le Karen tapung chonhbiaknak a tlam a tlinlo caah, tapung nih an khua an duah i, U Thant inn zong kang ve. 1961 ah U Thant cu UN Congo Commission chairman rian a rak tuan. September 1961 ah UN Sect-General Dag Hammarskjold cu vanlawng a tla I a thih tik ah, U Thant kha UN Sect-General ah tuanvo an pek. December 2, 1966 ah UN Sect-Gen ah a can hnihnak an thim. December 31, 1971 tiang a tuan. Cu kum ahcun a pension colh. March 2, 1962 ah U Nu cozah kha Ne Win nih nawlngeihnak a chuh tikah, U Thant kha Ne Win nih a huat. A ruang cu U Nu he naihniam ngai in a ummi an si caah a si. November 25, 1974 ah sau ngai a zawt hnu ah, a nunnak a liam. Amah cu kum 65 a si. Kawlram ah a ruak an rak tlunpi. Yangon University siangngakchia pawl nih "Ayani-Beihman" timi Gen. Aung San te thlanmual ah vui an duh. Ne Win nih a duh lo. Cucaah lamzulhnak a rak chuak , "U Thant Ayi-akhin" tiah min an sak thainak a si. University sianginn vialte an rak khar dih i, khua ah an rak tlung dih hna. Thau khuami sianghleirun kaimi Pu Tawk Thang nih U Thanh Aye-akhin buainak kong cu a rak kan chimh i tih zong a nung. A ngaih zong kan rak huam tuk. Cu lio cu, tang thum ka kai kum a si. Ka ruah ah ka lung a leng ngaingai. U Thanh thlan hmuh hi ka duh ngai le Yangon ka kal lio i ka hmuh tikah ka lunghmuih taktak. U Thanh a thlan ka hmuh bak ah, Yangon sianghleirun ngaknu tlangval pawl an rak thahnawn ning hna le tuanbia tampi vialte ka mitthlam ah a rak cuang. Nihin ni ah U Thanh inn cu U Thanh Library ah an hman cang ti a si. Hmuh ka duh ngaingai. Nikhatkhat Kawlram U Thanh thlan le U Thanh Library hna nih U Thanh tuanbia lawng an langhter silo in, Kawlram ah zalawnnak le Democracy a rak umlonak zong an langhter. U Thanh hi, UN Secretary a si lawng siloin amah hrimhrim hi "Democracy le freedom a langhtertu hmanthlak pakhat" a si. Miza tatak a si nain, Peace Prize hmuh ding aa tlak tiah ruah a si nain, a hmu lo. Gen. Aung San te thlanmual ah vui ding ah aa tlak tiah sianghleirun siangngakchia pawl nih ti hna hmanh sehlaw, Ayani-Beihman ah vui a tawng lo. Kawlram ah a mah bantuk minung hi chuah awk a har ngai cang dingmi a si nain, upatnak tawng lem lo in, Shwe Dagon pura pawng ah vui a si ve. A ruak hi, sunhsak awk tlak taktak a sinain Ne Win nih sunhsak a rak duh lo. A donghnak ah Ne Win zong sunhsaknak tong lo tein a ruak mei in khanh a si i thlanmual thathi hmanh a ngei ve lo. Cu tuanbia cu Kawlram tuanbia an chim fate a dong kho ding a si ti lo. ------------------------------------
U Thant hi, January 22, 1909 ah

Zohchihmi ca

1. U Thant House-Why U Thant never received the Nobel Peace

ttps://www.facebook.com/uthanthouse/posts/why-u-thant-never-received-the-nobel-peace-prize-in-1965-everybody-on-the-nobel-/1184790228331948/



Saturday, June 6, 2020

USA Ram Ah Rianngeimi Khulrang Ngai In An Karh

Covid-19 ruangah US sipuazi cu ruahlo tuk in a tla ngaingai. Rianngeilomi minung million 44 nih bawmhnak an sawk ti a si. May thla in a cheu ramkulh ah rian an van on i, ruah lo pi in khulrang ngai in rian hmuhmi an van karh than i lunglawmh awk ngai a si. Zeicatiah chungkhar cio kan nunnak le US cozahpi a nunnak hi, rian ah aa hngatmi a si caah a si.
Nonfarm timi leikuang le dumhau he aa pehtlailomi rian hi, May thla chungah 2.5 payrolls a kai. April ah 20.7 million nih payroll rian an sung. Cucaah thla khat chungah rian lut tharmi hi 1939 in rel tikah, an tam bik kum a si tiah an Labor Department nih Ningani cazin an chuahmi ah an ti. Thanuam ngai a si.  Rain ngeilomi kha kan 14.7% in 13.3% ah an tum tiah an ti. 

Labor Department nih an timi belte cu, May rianngeilomi hna hi 13.3% a si i, April thla i 14.7% nakin a zor deuh. Asinain cazin aa palhmi tlawmpal um caah, palhnak um lo tein tuak ahcun May rianngeilomi hi 16.3% a si. Cu zong cu 19.7% an phan te lai tiah an timi nakin a niam deuh caah thawngtha a si tiah an ti. May thla chungah rianngeimi hna hi 2.5 million an karh i, rianngeilomi bawmhnak sawk tharmi 1.9 million an si ve. Cucaah a buaktlak in tuak tikah, rianngeilomi nak in rianngeimi minung 600,000 an tam deuh tinak a si i, USA caah thawngtha a si. 

Economists nih cun rianngeimi nih an hmuhmi thlahlawh (payroll) hi 7.5% a tum i, rianngeilomi 19% a karh lai tiah an rak ti. Canada ram lei zong ah rianngeimi an karh i, 290,000 nih May thla chungah rian an hmu ti a si. Asinain tuan deuh ahcun May ah rian 500,000 an sung te lai tiah an rak timi a sinain, ruahlopi'n rianngeimi an karh caah tha a nuam ngai. 

Stock Market zong an tumkai cu a tam pah nain, voi tam deuh cu a kai deuh tawn caah sipuazi hi a fekfuan deuh cang timi a lang. June thla cun duhsah te tete in rian an van on deuh chin lengmang caah, rianngeimi duhsah tein an karh lai i, USA sipuazi zong a tha ziahmah ko te ko lai tiah ruahchannak a um ko. May thla zong ah ruahlo ngai in khulrang ngai in rianngeimi an karh caah cozah zong an tha a van nuam ngaingai. 

Atu lio ah hin, cozah nih Federal reserve zong interest rate an thumh lio a si. Cucaah loan te hna zong a rate a niam bik lio caan an si. Cucaah a tu lio caan hi, inn man zong tlawmte a tla i, a karh zawng a tlawm lio a si caah loan cawi caan le innlo cawk caan ngai zong a si. Cun stock zong a niam bik lio caan a si caah, stock zong cawk caan a si tiah a thiammi hna nih an ti. Zeihmanh siseh, thaizing kong hi theih khawh a si lo caah, Phungthluk bia nih a ti bantuk in, "Bawipa tu hi lungchung dihlak in bochan a herh lio khun caan a si."


2019 Ah Meithal In U.S Ah A Thimi Hna

USA hi meithal kah a tam chih lengmang. Mahthahnak zong a karh chin lengmang. Biaknak dang karlak le vunhawng dang karlak le miphun dang karlak ah zumhlonak le huatralnak zong a sang deuh chin lengmang I, thil a pawi ngaingaingai ko. Huatnak a um hnu ahcun minung hi zei ruah le tuaktan a si tuk ti lo I mithah lainawn zong hi a tih lomi an rak tam tuk. Meithal nih le a tam meisei.

2019 ah hin meithal in 38,000 renglo an thi tiah Gun Violence Archive nih an tial. Hi tluk in mithah a a tamnak a ruang bik cu, minung sual ruangah a si bik ko A cunglei kan chimmi, huatralnak, thinhunnak, zudin saei, ritnak sii tonghnak le zeidang buaibainak le lungrawknak ruang bik ah, meithal kahnak hi a chuahnak a si. 

USA ah hin, minung 327.2 million kan um i, meithal 200 million 350 million karlak a um ti a si. Hihi cozah theihmi lawng a si I, theihlomi meithal tam tuk a um rih lai. Tu zarh Nilini ah GVA nih report an tuahmi ah 2019 ah hin, minung 38,730 hi meithal kahnak in a thimi an si tiah an ti. 

Hi chung ah hin, 14,970 cu midang nih an thahmi hna, asiloah ruahlo in aa kap sualmi an si ti a si.  2018 ah cu tin a thi sualmi hi 14,789 an si. 2019 ah hin, minung 23,760 hi mahthahnak in an thi ti a si. Lungrawk ruangah mahthahnak tuah hi a tam bi a si. 2018 ah hin zeizat dah mahthahnak an tuah timi hi GVA nih an chim kho lo. 

2019 ah hin ngakchia kum 11 tang 207 an thi i, 473 hma an pu. K. 12-17 karlak hi 762 an thi i, 2,253 hi meithal hma an pu. 

2029 ah hin mibu meithal kahnak hi voi 409 a cang. Cu chungah mibu lainawnnak (mass murder) hi voi 30 a cang. Mass murder timi cu minung 4 cung thihnak asiloah hmaputnak a ummi  asi. Hi thahnawknak ah hin, gangs pawl I kahnak ruang le firtlei le meithal in khawn sual timi ruang bik an si. 2019 hi kum 40 chungah mibu meithal kah tambik kum a si. 











2019 chung i meithal kah tambik a chuahnak le mithi fak deuh tam taktak a chuahnak cu, ouisiana, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia and South Carolina, followed by North Carolina, Virginia, West Virginia, Maryland, the District of Columbia, Pennsylvania, Delaware and New York an si. 
Columbus pa sin in meithal zuun 73, tangka le drug an tlaihmi
Meithal in a thimi kong zoh tik ah, cozah nih number tha tein lak le tawlrel a um lo caah, GVA nih number chimmi hi a dik le fiang tein cun theih khawh a si rih lo. US cozah nih meithal hi zeizat ciahdah USA mipi kut ah a um timi zong an thei kho thlu lo. A thli in a rak lutmi le cozah theihlomi meithal tam tuk a um caah, ven awk zong a harnak a si.
USA culture hi kan professor Mirang pa nih cun, "Gun culture" a si a ti. Khualak zong ah meithal aa thlaihmi an um. A a cheu Khrihfabu cu biakinn chungah meithal he an i pum; choir an sa; hla an sa; an kuilam le nuam taktak in Pathian an bia ko. Covid-19 ruang ah "lockdown" duhlomi pawl nih meithal he bak in, Governor zung hmai hna ah lamzulhnak an tuah. Lungretheih le buaibainak tam taktak khua kip ah an chuahpi. USA hi, an culture hi "Gun culture" a si taktak ko. Hihi an constitution nih a onh caah a si. Zeitiawk a tha lo. 
An culture a si caah, US minung cheukhat cu sipuazi ca nak in, meithal kha a duh bak in an duh i, an khawn ko. May 9, 2019 ah Los Angeles khua ah palik nih kum 57 a simi Girard Demien Saenz cu report a ngei i, a inn ah an va tlaih. A inn ah meithal zuun 1,000 aa chiah. Palik pa nih a timi cu, "Ka chan chungah hi zatzat meithal ngeimi hi ka hmu bal rih lo. Ralkap batalian pakhat ca a zami meithal a ngeih" tiah a ti phah.

Girard Saenz nih a ngeihmi meithal an tlaihmi
Kan hnu ah Columbus khua ah pakhat pa cu, an va tlaih I, a meithal a tam tuk ning hi, khuaruahhar a si. Zei ca ko dah aa cawk hnga? Zei dah a tuahnak hnga? Zei dah aa timh hnga? Cu bantuk cu USA ah a mah lawng a si lo. Hmun kip ah an rak tam tuk. A cheu cu Kawlram ralkap nak hmanh in, an meithal le uniform a tha deuh vingvan. 

USA hi tih a nun khunnak cu Gangs an um mi le gangs nih meithal thatha an ngeih tukmi hi a si. Cu meithal hna cu mipi ca zong ah tih a nung i, palik ca zong ah tih an nung tuk. Politician cheukhat nih "Assault Riffle" timi kuan tampi a tlum i, kuanfang lam hlat taktak a phan khomi zong, pumpak nih ngeih khawh a si mi hi a si. 2017 ah Sacramento khua ah palik nih gangs 29 an rak tlaih hna i, meithal thatha 211 an tlaih. An meithal zoh ah tih an nun tuk ning cu, khuaruahhar a si. Hi hmeithal cheukhat cu mithah lainawn ah an rak hman hrimhrim cang ko hna lai. Hi bantuk in tih a nung taktakmi Assault Riffle pawl kham ding hi, Pre. Obama hna nih cun a rak i zuam taktak nain, Democracy ram kan ti cu, a tlam a rak tling lo. Hi Assault Riffle pawl an kham khawh hlan chung i, USA hi a him lo ngaingai timi a fiang. Mibu kahnak zong hi, a chuak lengmang ko rih lai.

USA President cheukhat cu, an mah tlinnak le politics hi biapi ah an ruat. Cucaah meithal company hi an cak tuk I, member tam tuk an ngeih caah, an ti ngam hna lo. Vote kan hmu lo sual lai timi an phan caah a si. National Riffle Association (NRA) hi members 5.5 million tluk an um. Kum khat an hmuhmi tangka hmanh hi $412 million renglo a si. Kha bantuk in an thawn tikah le lungthin khat tein an um tikah, U.S politician cheukhat nih cun an vote hmuh an duh caah, an ti ngam hna lo. Abikin Republican Party deuh hi NRA he aa pehtlaimi an si. Democratic Party zong tha a pemi cu an pe tuk ve ko. Meithal ngeih zong cu US Constitution ning a si tik ah, tei awk zong a har taktak fawn.  
Sacramento ah an tlahmki meithal zuun 211 

Cuticun a si caah, US hi kum khat hnu kum khat meithal a karh chin lengmang. Minung an karh tluk in meithal a karh ve. Meithal a karh deuh bantuk in, mipi himnak cu a tlawm deuh chin lengmang ve. Himnak a tlawm deuh chin lengmang bantuk in, meithal in a thimi le hma pumi an tam deuh chin lengmang ve. Cu thil hna cu aa zuldawimi an si hna. Cucaah cun USA ah hin, meithal a tam deuhdeuh le nangmah le keimah himnak ah, thil a har chin lengmang ve ko cang.

Cucaah 2019 hi USA ah meithal in tambik an thih kum pakhat a si i, kum 40 chung ah mibu meithal kahnak a tam bik kum a si tiah an tinak a si. 2020 ah hin meithal in a thimi an tam deuh te kho men ti a si. Nihin ni tiang a thi cangmi sining in zoh ah, nikum nakin a thimi an tam deuh ti a si. 

Biahalnak cu hihi a si Jesuh nih hin hriamnam lak hi a duh lo. "Nam aa tlaihmi cu nam in an thi lai" tiah a ti. Meithal aa tlaihmi cu meithal in thihnak chuahter hi a fawi taktak. Asiahcun Jesuh zumtu Khrihfa hna nih hin, meithal duhpaoh in cawk le ngeih hi tha kan pek lai maw? Thapek lo in dah kan um lai? Asiahcun nangmah kut in mi thither maw na duh deuh? Mi kut in nangmah thih dah? Ka ruat tawn. Jesuh zumh taktak ahcun, "Mah kut in mi thihternak in mi kut thih hi a tha deuh." Cucaah "Jesuh zumtu taktak nih hin meithal maw kan i bochan deuh lai, Jesuh da?"h timi hi hal zungzal a herh.
---------------------------
Zohchihmi ca
1. Over 38,000 Killed In 2019 In US Gun Violence: Non-Profit Oganisation
https://www.ndtv.com/world-news/over-38-000-people-killed-by-guns-in-2019-us-non-profit-oganisaton-gun-violence-archive-2155185


Friday, June 5, 2020

George Floyd Thihnak le U.S Buainak Hi "Racisim" Ruangah A Si

Nihin kan vawlei hi buaibainak bak in a khat. Vawlei nichuahlei ram, Hong Kong ah buainak a chuah lio ah, Nitlaklei USA ah George Floyd timi Minak pa palik kut i a thihmi ruang ah buainak fak taktak a chuak. A buai taktak a si. USA hi Iraq ral duhlonak ruang i, lam zulmi an rak tam tukmi changtu a si. Lam zulmi an tam ngaingai. A taktak ahcun minak pa a thih ning a fah caah le serhsatnak aa tel timi sullam an ngeihter caah, thil sining phundang pi ah a kal. Hi lamzulhnak ah hin, Minak lawng silo in, Mirang le Spanish le a dang miphun dang tamp an i tel. Mirang zong an tam tuk ve.

George Floyd hi Fayatteville, NC ah a chuakmi a si. Fanu pahnih a ngei. Kum 6 le kum 22 an si. A mah hi El Nuevo Rodeo timi Latin Nightclub ah security a tuanmi a si. Hi an thah zan ah hin, a mah nih $20 a lem (counterfeit) a hman i, cakuak a cawk timi in aa thawkmi a si. 911 Police an au hna I, an tlaih. A cawlcang i, an buai hnu ah palik pali nih an tlaih. A bik in palik pathum hi, biatak tein a mah he an buai. Hi zaan ah hin zuu zong a rih pah ve ti a si. $20 ruang i, chungkhar pa bik nunnak liam zong cu ngaihchia tuk a si.

Palik officer nih George Floyd a rialdip lio. Nan duh cio hnga dek maw?
A tlautu palik pathum hna cu-Officer Dereck Chauvin, Officer Tou Thao, Officer Thomas K. Lane-hna hi an si. A bikin Officer Dereck Chauvin nih hin Floyd kha a hngawng in a nenhtu a si. Minute 8 le second 46 chung a nenh caah, a thaw a chuah kho ti lo i, sizung ah an tlikpi i, sizung ah a thi. Cucaah buainak a chuakmi a si. Officer Dereck Chauvin hi, mithah hmuh degree 2 le 3 in taza an cuai. A dang pathum zong hi taza an cuai ve hna lai ti a si.

Buainak a chuahnak bik a ruang cu-Palik an sual tuk timi, minung thahnak, miphun thleidannak (racism), mitlawmtuai nehsawh serhsatnak le palik nih an tuahsualmi thil ruangah mawhphurh an co lomi-ruangah mipi an thinhunnak le lamzulhnak a si. Tuanvo ngeitu palik kha khulrang tein fak pi in a zizutnak an ngeihlomi kha, a fak cem in an ruah.

USA khualianlian lam zulhnak a um. New York, Los Angeles, Chicago, Houston, Denver, Des Moines, Louisville, Memphis, Charlotte, Oakland, Portland, San Jose, Seattle, Boston, Dallas, Washington DC le Columbus timi khuapi hna ah, fak taktak in lamzulhnak a um. U.S khuapi 100 ah lamzulhnak a um. Minung 100; 500 in 1000 leng tiang lamzulhnak a chuak. Canada, UK le Germany tiang in lamzulhnak a chuak.

George Floyd thihnak Minneapolis ah inn zong an khangh
Berlin ah Black Lives Matter ah lamzultu pawl ruahnak an langhter lio
Lamzulmi hna nih an hmanmi cu, aukhuan, catial, catlap put, bawh bu thlacam, a cheu nih motor an khangh, palik motor zong an khangh, inn zong an duah, lung chehnak zong a chuak, thilri hrawhnak, innlo hrawhnak le ningcanglo nunnak phunphun a chuak.  Palik zong hmapumi an um len ve. Mipi zong palik nih "mitthli chuahertu bomb" in an kah hna i, hmapu zong a um ve. Pumpak dawr zong tam ngai an bauh. CVS le Target dawr zong an bauh i, an thilri tampi an fir. Buainak tam taktak a chuak. Sunghbaunak zong tam ngaingai a chuak ding a si. Thilri firnak lei in caantha lami zong an rak tampi. Cucaah minung 11,000 renglo an tlaih cang hna.

Governor le Mayor hna nih upadi Phung a phunphun an chuah ko nain, lamzultu nih an zul lo. Khua kip ah an buai thiamthiam ko. Cucaah palik lawng nih an ti khawh hna lo caah, State 12 ahcun State National guard zong an kuat hna le khua an cawnghter hna. USA khuapi 12 ahcun zan ah lengchuah an khap. An curfew. Kan umnak Columbus zong zan (4) an curfew cang. Downtown ah apartment an sakka mi zong nizan ah a kang i, duah hramhrammi a si lai tiah an ruah.

Detroit buainak
Minung hi mi tampi an I buut tik ahcun, "Mob psychology" timi "mibu lungthawhnak" a um. Cucu minung hi, mibu an buut tik ahcun, "pumpak kha tuanvo ngeilo bantuk in an um. Mipi tu mawhphurh ding kha ruahnak a si. Mibu an ngan deuhdeuh le mob psychology hi a sang deuh ve." Cu tikah rawhnak tam tuk a chuak. Dai tein le tha tein lamzulmi le duhlonak a langhtermi le duhnak a langhtermi an um bantuk in, rawhralnak chuahpitu zong an um ve. Cucu "Mob psychology" timi mibu lungthawhnak ruangah a chuakmi a si.

An thinhun tuknak kha, thilri hrawhnak in an langhger. A cheu cu misual le fir duh hrimhrim ah a kalmi zong an tam tuk ve. New York suimilam dawr pakhat hna cu, 2.4 million man suimilam an fir ti a si. California ah motor dawr i motor tam lak an fir ti a si. Hi lamzulhnak ruangah US ah cozah, private le insurance sunghmi hi a tam ko lai.

Ram kip hruaitu nih bia an chim. Cu chungah Canadian PM nih cun "Racism timi miphun thleidannak hi USA le Candada ah a taktak in a ummi a si ee" tiah a ti. Dalai Lama nih cun, "Midang pakhatkhat nih a dang pakhat kha va thah khawh kha, aa uangthlar mi minung cheukhat an um rih ko" tiah a ti.

Pope Francis nih Floyd thihnak ruang ah, "ngaihchiatnak nganpi a si" tiah a ti "Racism hi sualnak a si" tiah a ti ve. George Floyd le chungkhar caah thlacamnak a ngeih piak hna. UNHCR lutlaitu Mitchelle Bachelet nih, "US nih hihi fak taktak in a tuahsernak in a langhter a hau; daihnak in ding tein biacaih le a phi chuah khawhnak hi US nih an kawl a herh" tiah a ti ve. Ram kip hruaitu nih USA i racism tihnunnak le mitlawmtuai hna temtuarnak hi theih piak an hau tiah, bia tampi an chim.

Pre. Trump nih St. John's church hmai ah Bible he hman aa thlak lio
USA khuapi 100 renglo ah lamzulhnak le buaibainak fak taktak a um lio ah President Trump zong St. John's Episcopal Church ah, Bible a tlaih i, hman aa thlakmi ruang ah, cu biakinn Pastor Bishop Mariann Budde nih Pre. Trump an biakinn i a rat i, thla zong camlo in biakinn hmai I, Bible tlaih bu in hman aa thlakmi kong ah a thin a hung taktak. Mawhphurhnak bia zong fakpi in a chim. Thawngpanglatu pakhat nih, "Bible zong a lettalam in aa tlaih" tiah a ti ve. Minung tam tuk nih, bible tlaih bu in hman a va thlakmi kha a tha in a hmu lomi tampi an um bantuk in, a tha in a hmumi zong an um ve.

White House hmai ah lamzulmi an buai tuk lio ah, St. John biakinn ah a va kalmi nih, minung thinhunnak tam chinchin a chuahpi. A ruang cu, "Lamzultu pawl a hringhrim lo in, President kalnak caah an dawi hna caah a si an ti.

White House naih taktak tiang zong buainak a chuah caah, White House kam mei zong zan ah an hmih dih. President zong "vawleitang khua" (bunker) ah aa thup ti a si. Asinain a mah nih cun, "Ka thup lo. A tha maw, thalo ti ka zoh bia a si" tiah a ti ve. Pre. Trump ca zong ah a har taktak. Thil fawi a si lo.

White House kam ah hi tin buainak a chuak
George Floyd thihmi hi, a muru taktak cu miphun thleidannak le nihsawhnak ruangah a chuakmi a si caah, minung lungthin a fak taktak. "Ka thawh ka chuah kho lo; zangfah tein ka thlah u" tiah a ti peng ko nain, an rialdip i a celhlo tiang an tlaihmi video le temtuarnak a fah tuk caah, tutan lamzulhnakcu miphun kip an i tel. Minak, Mirang, mi-eng le miphun kip an i tel. Sihni le politician zong an i tel. A cheu khua ahcun cozah riantuanmi, pastors le biaknak riantuantu zong tam tuk an i tel. Columbus, Ohio le bang ahcun pastors tampi vawlei ah an bawk i thla an cam. Palik zong lamzulmi an um ve thiamthiam.

Hihi minak thihnak a si ko nain, mi tlawmtuai a kan aiawh ve. Kan nih mitlawmmi Laimi zong hi, USA lawng silo in, Kawlram zongah serhsat kan tong ve. Europe, Australia, Malaysia, India zong ah nehsawh kan tuar ve ko. USA zong ah nehsawh thlanglamhnak a tlawm le tam kan tuar ve ko. Hmailei ah kan nih Laimi zong nih, hi bantuk hi kan tong lai lo ti khawh a si lo. Cucaah mitlawmtuai a simi hrimhrim nih cun "racism" hi kan doh bak a herh. Racism hi Bible zong nih a duh lo. Pathian cu minung hi, vunhawng le muisam zoh in a thleidangmi a si lo. Bible put bantuk in a chung bia rel le nunpi hi Jesuh zumtu caah a herh Jesuh zumh cu a fawi nain Jesuh bia zulh le nunpi cu a fawi lo.

Cucaah kan nih Laimi zong nih miphun dang, vunhawng dang le biaknak huatnak thinlung ngeilo tein kan nun a herh. Kan umnak ram cio ah ralring tein kan nun a herh. Miphun dang, nihsawh thlanglamh le serhsat a tuarmi hna zong hi, dirpi an herh ve. An palhnak ah kan dirpi hna lai ka ti duhmi a si lo. Nihsawh thlanglamh le neknak an tuarmi ah hin, kan dirpi hna a herh. A ruang cu hi bantuk hi kan mah cung lila zong ah a tlung kho ve mi a si ko.

Palik motor zong hi tin an hrawh hrawhmi tam ngaite a um

Rang cung palik hna zong nih hi tin an congh hna

Pope nih "Racism hi sual a si" tiah a chim lio

White House hmai ah lamzulmi an au lio

Floyd fanute kum (6) le a nu

Truck driver nih mibu a pah sual hna. A tuah sualmi si an ti

Lamzulmi ah hin Justice uarmi Mirang tam tuk an i tel 
Medical doctors  tampi hi tin lamzultu pawl thapeknak an ngei

Lamzulmi nih hi tin duhlonak an langhter

Tutan USA I, lamzulh hi phun dang ngaingai a si. Biaknak riantantu le pastors zong an tam. Nurses le doctors zong an tam. Lawyers le mifim cathiam zong an tam. Mirang miphun hrimhrim an tam. Cun medical doctors zong tampi an I tel. A ruang cu "Racism hi USA ah a chungmuru ah thuk taktak in a kal I, hi thil nih hin minority pawl caah thinlung zawtnak le ngandamnak tiang rawhnak a chuahpi I, nuncan ziaza rawknak le lungthin donghnak tiang a chuahpi ti hi, medical doctors pawl nih an ruah caah a si." Nihin zong ah New Jersey ah medical doctors tampi zong "vunhawng dang pawl nihsawh an tonmi ruangah an mah he thinlung khatte in kan dirti tinak ah minute 48 dai tein umnak an ngei hna."

Medical doctors  tampi hi tin lamzultu pawl thapeknak an ngei
Atanglei hi Columbus State house hmai bak ah, minung hi tin bawh bu in lamzulhnak an tuah. USA ah vunhawngdang pawl nihsawhnak hi cozah nih biatak tein a zi kan zut piak u tiah an au. Hi chungah biaknak lei riantuanmi tampi an I tel. Pastors zong an I tel hna. Zeicatiah "Pathian nih mi vialte hi ruang tein a zoh cio ko hna. A ho hmanh duhdan a ngei hna lo" timi an I fian tuk caah a si. Columbus cu tu zan June 5 tiang zan 10:00 PM-6:00 AM tiang curfew a si rih. 
Columbus, Ohio hi tin an bawk ve. Pastor zong aa telmi an tampi

Columbus Ohio
Columbus apartment zong hi tin a kang
New York State ah tarpa pakhat kum 75 an thluk sual caah a thihmi ruangah palki bawi pahnih an ban hna. Cu ruangah an hawi palik 57 an i phuak ve. An hawi le an phuahmi hna ruangah a si. Hi tining tein a kal ahcun USA i palik tuan hi tih a nung taktak. Khatlei ah minung a sualmi an tam tuk. Khatlei ah palik hi mawhphurh le tazacuai hna an huah tik ah, a har ngaingai. Hi tining tein a si ahcun USA hi palik tuan hmanh an ngamh te lai lo. Palik tuanmi an tlawm tuk ahcun zuu, drug le hlawhhlangnu an zual lai i rawhnak tampi a chuak khomi a si. 
Misual nih inn an hrawhmi volunteer in an thiantu hna an um ve
Kan nih kan umnak Colunbus ahcun tu zan tiang in curfew a um rih. A buai ngaingai rih nain, daitein lamzulhnak an tuah cang. African-American biaknak hruaitu zong nih lamzulmi pawl sin ah, daitein duhlonak langhter ding an nawl hna. Thilri hrawh hi a diklomi le thil thalo a si tiah mawhphurhnak zong an tuah. A cheu khua ahcun zan 9 an peh cang. A cheu khua ahcun zan 10 nak a si cang. Hihi zeitikdek a dongh khawh te lai?

Hi lamzulhnak le Covid-19 nih US sipuazi zong a kainak tampi a donhter. Covid-19 zong an karhter lai timi phan a um taktak. Atu ah firtleinak le mithahnak le mahthahnak zong a karh ngaingai Cucaah mi zeihmanh hi, USA ram caah thil tha tuah ding hi, kan rian cio a si. Hi tining tein a kal ahcun USA hi harnak a tam chin lengmang kho men.

George Floyd ruak a checktu (autopsy) tuahtu nih tling tein report an tuahmi cahmai 20 a chuak cang. Ruak checktu hna nih, Floyd a thih lio ah hin, a thisen chungah SARS-CoV2 rungrul a rak um ti a si. Cucu Covid-19 zawtnak a chuahpitu a si an ti. Cun a taksa chungah fentanyl le methamphetamine zong a um ti a si. Asinain a thihnak a ruang taktak cu kha hna ruangah a si tiah an ti lo. A thihnak taktak hi cu, palik kut in a si ko tiah an ti. Cucu minung tam tuk an thin a hunnak le lam an zulhnak a ruang bik a si. Cun a tu lio US cozah nih, miphun thleiannak an ngei tuk; mitlawmtuai a kan nek tuk timi ruangah minung tam tuk an thin a hun khunnak a si.

Floyd thih ruangah tu chun ah Washington DC ah lamzulmi hna

Washington DC lamzulmi
 Floyd thihnak ruangah, lamzulhnak cu nihin ni tiang aa peh. US lam zulhnak ah a sau bik pakhat a si. Washington DC le USA khuapi tam nawn ah, lamzulmi an um hna lawng siloin ramdang khuapi-London, Paris, Berlin , Melbourn, Brisbane le Sydney-hna zong ah mi tampi lam an zul hna. Ram tam nawn ah, U.S Embassy hmai ah "Palik sualnak kong le racism" timi kong ah lam an zul hna. "Racism" hi hloh ding in, aunak an tuah hna. Hmun tam deuh ahcun dai tein lamzulhnak an tuah.

Texas khualipi Austin ah mipi lam an zulh lio
Covid-19 um chinchap ah, hi bantuk Floyd buainak le lamzulmi ruangah US cu a buai ngaingai ko. Hi thil nih hin vawleicung hi a dai lo chin lengmang timi zong a langhter. USA ah miphun le vunhawng le biaknak thleidannak hi, zeitluk in dah tih a nun i, zeitluk in dah rawhnak a chuahpi khawh timi zong a langhter. Cucaah USA a daih i a nuamhnak ding caahcun, "racism" hi a loh khawh chung in a loh hi a herh bikmi a hrampi pakhat a si. Hi racism hi, a loh khawh lo ahcun, nikkhat can khat ah lehrulchamnak a ra kho peng. Cucaah USA ummi vialte nih "racism" hi kan doh hrimhrim a herh. USA daih tein a umnak ding ca zong ah thlacam cio kan herh.

Tu chun ah London ah duhlonak an langhter lio

George Floyd a ruak cu a mah a rak thannak Houston khua ah an tlunpi i Nikhatni ah 12-6 Pm karlak ah, mipi nih a ruak zohnak le upatpeknak cu, sunglawi taktak in Fountain of Praise Church ah an tuah. Cucu a hnu bik a ruak an suan a si. Ni a lin. Degree 90 renglo a si nain biakinn tual khat in minung an I tlar. Minung 6,362 nih a ruak upatpeknak an rak tuah. "Thih ni hi sunpar ni a si" an timi hi, Geoge Floyd caah a hman taktak ko. 

Pe 10 a hlatnak lawng in zoh khawh a si caah, minung sau taktak nilin ah an i tlar ti a si. VP hlun Joe Biden le nupi zong an ra ve i, George chungkhar he zong tonnak le biaruahnak caan an ngei. 

George Floyd hi Houston's Third Ward ah a thangmi a si. Jack Yates High School ah basket ball aa celhmi a rak si. Ni a linh ngai caah, minung 20 tluk cu an tluril zong an um ti a si. Red Cross minung 200 nih tii le a herhmi zohkhenhnak volunteer rian an rak tuan. Ngaihchiat lio ah, hmun khat an tanmi aa dawhmi thil an langhter. 

Fountain of Praise Church ah mipi an i tlar lio
A donghnak ruak thlahnak le vuinak cu Fountain of Praise Church an tuah. Covid-19 ruangah, social distance phung a um caah, minung 500 tluk lawng kai khawh a si. Fountain of Praise Church an 11:00 AM CT ah an tuah i, rangleng in sunglawi taktak in a ruak cu an phurh i, nihin ah George Floyd ruak cu Pearland thlanmual ah an vui. 

George Floyd ruak cu an vui cang. Lamzulhnak zong a dih ziahmah ve te ko lai nain, George Floyd nih a tantaakmi miphun thleidannak le vunhawng huatnak ruangah dohnak cu, a dong kho ding a si rih lo. Aa peh peng rih ko lai. USA ah miphun huatnak le thleidannak kong an chim fate, George Floyd tuanbia hi a dong kho ti lai lo. George nunnak cu liam hmanh sehlaw, a mah thihnak nih a chuahtermi tuanbia cu, vunhawng dang le miphunhme mi caaah, a hmun zungzal ko cang lai. 

Geroge Floyd nih a hnu bik a chimmi bia "I Can't Breath" (Thaw ka chuah  kho lo) timi bia zong, USA politics ah an chim zungzal dingmi "a thawng taktakmi politics biafang a si zungzal ko cang lai." 

A hnu bik George Floyd ruak Pearland ah an kalpi lio
--------------------------

Zohchihmi ca


1. Medical Examiner's Autopsy Reveals George Floyd Had Positive Test For Coronavirus

https://www.npr.org/sections/live-updates-protests-for-racial-justice/2020/06/04/869278494/medical-examiners-autopsy-reveals-george-floyd-had-positive-test-for-coronavirus



Thursday, June 4, 2020

Ohio State Ah Rianngeilomi An Karh

Covid-19 nih hin, vawleicung pumpi ah rian thlaunak le company rawhnak tampi a chuahpi. Vawleicung ah sipuazi a thawngbik ram-USA le Tuluk-zong a hrawh taktak ve hna. Cu ve bantuk in USA ah GDP san ah pasarihnak a simi Ohio State zong an sipuazi tam taktak a hrawh ve. USA ah kum 23 ka um chungah, tu kum tluk i rianngeilomi (unemployment) an karh hi a um rih lo. Cozah vanchiat zong a si. Mipi kan vanchiat zong a si.

Tu chun Nilini ah Ohio cozah nih report an pekmi ah, zarh 11 chungah minung 1,200,000 nih rianngeilomi bawmhnak an sawk  cang tiah an ti. May thla 30 a donghnak zarh chungte ah khan, minung 34,500 nih rianngeilomi bawmhnak an sawk tiah Ohio Department of Job and Family Services nih an ti.

Nilini i cozah nih an van thanhmi he cun, Ohio ramkulh chung i rianngeilomi dihlak hi, 1,292,413 an si cang tiah an ti. Cucu van tuak tik ah, Covornavirus lio i bawmhnak sawkmi hi, a liamcia kum thum chung ah rianngeilomi bawmhnak a rak sawkmi vialte nakin an tam deuh ti a si. Ohio cozah nih an timi cu, nihin ni tiang ah hin rianngeilomi bawmhnak a sawkmi 668,000 sin ah hin, $3.5 billion hi kan kuat cang tiah an ti. Kuat rih lo mi tam tuk an um rih tinak a si.

Ohio lawng siloin USA ram pumpi ah rianngeilomi an tam ngaingai ko. USA ram pumpi ah, kan hnu zarh chung lawngah minung 1.9 million nih rianngeilomi bawmhnak an sawk ti a si. Cu zarh chung lila ahcun mahtein rianngeimi "Self-employed" timi minung 623,000 nih rianngeilomi bawmhnak an sawk ve ti a si.

April thla chung lawngah minung 20 million nih rianngeilomi bawmhnak an sawk ti a si. May thla chung lawng ah, minung 7.25 million nih an sawk than. Cucaah April thla chungah rianngeilomi 14.7% an si i, May thla dih tiang van tuak tikah 20% an phan te kho men ti a si.

Nihin Nilini cazin zoh tik ah, minung 44 million nih Marh thla canceu in rianngeilomi bawmhnak an sawk cang ti a si. A cheu cu rian a hmu cangmi zong an um ve hna ti a si. Hi rianngeilomi chungah minung million 30 tluk nih bawmhnak an hmuh cang. Rianngeilomi bawmhnak sawktu hi, duhsah tein an zor deuh ziahmah cang ti a si i, cucu thawngtha a si.

Ohio khualipi Columbus
Rian hi an on ciahmah cang nain, a thar in rianngeimi nakin rianngeilomi bawmhnak sawkmi an tam deuh peng rih. Hi tining tein December tiang kan kal ahcun, USA mipi tam deuh cu harnak fak ngai an tawng kho te men.  Zeicatiah inn man a sang; nunning a sang i, rian lo ngaingai in sau nun awk a tha lo. Kawlram ahcun tuktak cinthlak le zuatkhalh in nun khawh a si. Abikin USA minung hi, ei cawp kawl cawp an rak tam tuk ve. Bank ah tangka a khawnglomi an rak tam tuk. An tuan cawp i, an ei cawp ve. Cucu Mirang nih "Paycheck to paycheck nungmi" tiah an ti hna. Cucu an rak tam tuk ve. A rum lawlaw an rum tuk i, hi hna pawl hi caan tlawmpal ahcun a har ngaingai ding an si hna.

Hi tin a si caah, kan nih Laimi zong hi ralring tein tangka kan hman a herh. A herh taktakmi lawngah tangka hi hloh ding kan si. Innchungkhar cio ah kan I ralrin a herh. Tahchunhnak ah, innchung tamhnak te hna, tuah a herh tuk rihlomi innleng donhnak te hna, dumhruang kulhnak te hna le zeidang inn mulhtlorhnak timi "home improvement" sawhsawh hna ah hin, tangka hman ding kan si lo. Ni fatin kan bills a zornak ding zong hi ruah a herh. Tii, mei, gas kan hman tik zongah ralring tei in hman a herh. Cun "zudin, saei, gambling le a silonakah tangka hloh" hrimhrim cu ka kan hrial a herh. Cu lo ahcun USA ah hin, inn chuh le innhlanmi in chuah zong hi a tlawmte lo.

Cucaah a tu lio USA thlihran hi tha tein zoh le ralring tein nun a herh lio caan a si. Zeicatiah rianngeilomi bawmhnak te hna hi, rihma ngeimi a si. A kan bawmh zungzal lai timi ruahchan ding a si lo. Ruahchan ding zong a um lo. A dih cun a dih ko lai. Cucaah kut chung ah a ummi te hi, sullam ngei tein le man ngei tein hman thiam kan herh khun lio caan a si.

--------------------------------------
Zohchihmi Ca

1. Millions of additional job losses in May could push U.S. unemployment rate up to 20%
 https://www.marketwatch.com/story/millions-of-additional-job-losses-in-may-could-push-us-unemployment-rate-up-to-20-2020-06-04

2. Nearly 2 million Americans filed unemployment claims last week
https://www.cbsnews.com/news/unemployment-claims-jobless-report-2-million-file


3. More than 1.2 million Ohioans have filed unemployment claims in last 11 weeks
https://www.10tv.com/article/more-12-million-ohioans-have-filed-unemployment-claims-last-11-week


Monday, June 1, 2020

Covid-19 Thlawpnak "Antibody" Sii Minung Ah A Voikhatnak Bik Hniksak A Si

Mirang holh hi a rak tling ngaingai. A ruang cu holh hi phuahcawp an thiam tuk. Mirang ah "Antibody" tiah an timi hi hi tin an fainter.

"A blood protein produced in response to and counteracting a specific antigen. Antibodies combine chemically with substances which the body recognizes as alien, such as bacteria, viruses and foreign substances in the blood."
Antibody timi cu "thi chungah a ummi protein dat a si i, titsa a hrawk khotu rungrul/hnawmtam (antigen) timi pawl taksa chung i an luh tik ah, a rak theih i a rak dohtu a si. Cucu dat (chemical) le taksa thilri hna he bawm in sermi a si. Cu "antibody" timi nih cun, taksa chungah a leng in a rak lutmi zawtnak rungrul (bacteria), tlangrairungrul (viruses) le a lengin thisen ah a rak lutmi lenglei thil (alien) pawl kha a rak thei khotu le doh kho tu a si.

Covid-19 dohnak ding caah, cu antibody timi Eli Lilly and Company nih minung cungah a hmasatbik hniksaknak kan thawk cang tiah tu chun Nikhatni ah an ti.

A pakhatnak bik hniksak an tuahmi cu Coviwill test taih an ti i, cu sii cu hman tik ah, Covid-19 mizaw thlawpnak caah a tha i, minung caah tihnung a si maw silo timi kha hniksak hmasat ding a si. A phichuak cu June thla dih lei ah a fiang te lai tiah an ti. A pakhatnak bik hniksakmi Covid-19 mizaw hna cu, New York University's Grossman School of Medicine, New York le Cedars-Sinai timi sizung Los Angelis ummi le Emory University, Atlanta ummi an si tiah CNN nih report an tuah.

Hi antibody sii hi Covid-19 mizaw dohnak caah a tha ko ti a si ahcun, khuasik tlak hlan ah mipi sinah biatak tein hman khawh a si cang lai tiah Indianapolis-khua ummi company Eli Lilly's company nih an chim.

"Nihin ni tiang ahcun scientist pawl nih hin, sii thar an siam kho theng rih. A um ciami sii tu kha tinhmi thar in an serchuah i, a tu zawtnak thar Covid-19 thlawpnak ah a tha maw tha lo tiah an hman hna bia tu a si. Cucaah hi zawtnak thar a chuah tikah, cu zawtnak dohnak ca hrimhrim ah, a tharmi sii kan ser a herh" tiah Dr. Dan Skovronsky nih a ti. A mah cu Eli Lilly's company ah senior vice-President le science lei i chief officer a si. "A tu cu Covid-19 mizaw cungah kan hniksak cang lai" tiah an ti. Hi sii hi a thar mi a si caah, a that ahcun Covid-19 teinak ding hi, ruahchannak a um ngai.

Hi antibody sii hi Canada ram ah a ummi, AbCellera timi biotechnology company le Eli Lilly's company bawm in an serchuahmi a si. Covid-19 dohnak le thlawpnak caah tinhmi ngei tein an ser tharmi sii a si.

US cozah nih an fehter cangmi Remdisivir zong hi, Covid-19 caah an sermi a rak si lo. Ebola zawtnak dohnak caah an rak sermi a si. Asinain Ebola zawtnak dohnak caah an hman tikah a tha tuk lo ti a si. Covid-19 thlawpnak ca an hman tikah, mizaw hi an dam a rang deuh ti a si caah, "Emergency in an hmanter mi hna a si. Study an tuah lio a si rih.

Minung pakhat Covid-19 in a zawt i a dam tik ah, cu mizaw taksa le thisen nih "antibodies" timi protein hi million tam tuk aa serchuah . Cu antibodies timi rungrul dohtu thisen nih cun zawtnak rungrul kha a doh i, mizaw kha a damter.

AbCellera Compaby nih USA i Covid-19 in a zaw hmasat bikmi a dammi taksa le thisen in cells millions tampi an khawmhsuat i, cu chung in rungrul dohtu "antibodies" a zaza in an hmuh.

Hi runrul doh khotu "antibodies" an rak hmuh hlan ah, Covid-19 in a zaw i a dammi thisen hi,
Covid-19 in mizaw kha an thlawp tik hna ah, an dam a rang deuh tiah ca an rak tial bal. Cucu a tu i, Eli Lilly's company nih an hmuh tharmi "antibodies" timi rungrul dohtu thisen ruangah a si kho mi a si.

Lilly scientist pawl nih hin, "monoclonal" timi antibody mizaw thlawpnak zong hi an ser. Hi bantuk thlawpnak hi zawtnak phundang tampi zong ah an hman hna. Monocolnal antibody zawt thlawpnak cu HIV, asthma, lupus, Ebola le cancer cheu khat thlawpnak ah an hman hna.

Hi Eli Lilly's company nih an chuahtharmi "antibodies" sii hi Covid-19 thlawpnak ah a that ahcun Covid-19 hi hmailei ahcun tei khawh a si te ko lai tiah ruahchannak nganpi a um. Hihi a that ahcun a sertu company zong min a tha lai. Rumnak tiang zong a si kho lai. Company headquarter umnak Indianapolis zong a min a tha ding a si. Cun hi sii hi a that ahcun stock market zong a kai than lai i, US sipuazi zong hi a kaiter khawh te ding a si.

Scientist nih Covid-19 khamnak sii le thlawpnak sii tha mi an hmuh hlan ahcun USA hi zei thil hmanh punghman in a kal kho ti lai lo.

Eli Lilly Biotechnology Corporate Headquarter, Indianapolis
Eli Lilly and Company hi, sii chuahtu "American pharmaceutical company" pakhat a si I, Indianapolis ah a ummi a si. Ram 18 ah zung an ngei. An chuahmi sii le thilri hi ram 125 ah an zuar. Hi company hi 1876 ah Col. Eli Lilly timi pa nih a dirhmi a si. A mah cu Civil War ralkap pension a si. Sii le thiammi chemist timi a si. Sii thatha tampi a sertu an si i, polio zawtnak khamnak sii zong tam taktak in a chuah kho hmasattu cu an mah hi an si. Riantuantu 33,815 (2019) ah an um. An rumnak hi 43.9 billion a si. Kum khat chung ngunkhuai an chuahpimi dihlak hi 24.55 billion a si. An miakmi hi 3.23 billilon a si. A rum taktakmi le a lian taktakmi sii company a si. 


---------------------------

Chinchiah

Sii le science kong hi, Lai biafang nih a leh khawhlomi le a tlinhlomi a tamtuak caah, a tanglei website ah tling deuh in rel khawh a si. Mirang ca hi Laica in leh le tial a har caah, a naihnak bik in ka zoh chih i ka tialmi a si.

Hi ca hi CNN catialtu, Jen Christensen tialmi First human trial of potential antibody treatment for Covid-19 begins timi ca zoh chih in tial a si. 

https://www.cnn.com/2020/06/01/health/eli-lilly-antibody-therapy-human-trial-covid-19/index.html

Sunday, May 31, 2020

U.S Rian Ngeilomi Hna Ruangah Zeidah A Cang Kho

1984 ah Mandalay ka phan. Nandwin timi Mindon Min nih a rak sakmi Mandalay Kyung ka van hmuh cu, ka khuaruah hi a rak har. Aa dawh fawn. A sang fawn. A ngan fawn. A tlakrawh hna an chah ning le an lianh ning. A mak ka rak ti tuk. Asinain a pawng van kal ahcun rirang kung hna an keu. Tlakrawh an kak i an min. Hmunkip ah tlakrawh rilmi tete zong ka hmuh hna. An rak sak lio ahcun a min kho lo ding bantuk in an rak sak nain, a can phak cun an rak i rawk ko hna. Cu nih  a langhtermi cu vawleicung thil hi cu aa rawk kho peng ko timi a langhter.

Cozah zong aa rawk kho ko. Hlan lio Egypt Pharoah pennak hna hi a mah le chan ahcun aa rawk kho ding in ruah a rak si lo. A van changtu ah Media Empire te hna, Babylonian Empire te hna, Persian Empire te hna, Greeek Empire te hna hi an rak cak tuk. Aa rawk kho ding in an rak ruat lo. Cun Jesuh chan ah a um rihmi, Rome Empire hi a mah le chan ahcun a tlu kho ding ah an rak ruat lo. Asinain hlanlio empire lianlian hi an tlu viar ko hna. "Ni tla ballomi empire" timi British Empire zong a tlu ve ko.

Kan mah chan bak ah, Ne Win uknak cu aa rawk kho ding in kan ruat lo nain, 1988 ah aa rawk ko. Nichuahlei Europe socialist le communist ram vialte an i rawk dih ko. USSR rak timi Soviet Union kha a kauh ah vawlei pumpi cheuruk cheukhat a si. 8,649,500 square meng a rak kau i, a tlu kho ding rak ruahmi a si lo nain, USSR cu 1991 ah a tlu ve. Ram 15 aa fonhmi USSR pi cu a kuai phut ko.  Cun vawleicung communist le socialist ram vialte zong duhsah tein kuaiman an thawk i, tam deuh cu an kuai dih cang. Vawleicung ah hin zei thil hmanh an hmun lo i, Communist rampi zong a hmun lo.

USA sipuazipi zong ruah phaklo pi in, Covid-19 ruang ah thla (4) chung ah a tlu ko. USA ah Covid-19 in a zaw hmasatmi hi January 20 ah an hmuh Washington State ah a si. Cun khulrang taktak in a karh i, mizaw an tam deuhdeuh i mithi zong an tam deuhdeuh. Mizaw an tam deuhdeuh I, sianginn, cozah zung, sehzung, hotel, rawldawr le sekhan tiang an van in khat ziahmah. Cu tikah rianngeilo duhsah tein a rak karh ceumau. Cu ti cun mit hmanh nih a hmuh khawhlomi Covid-19 nih US sipuazipi cu duhsah tein a rak tam. A rak ei. Duhsah tein a zawtter ziahmah.

Covid-19 hlan ah US ram pumpi i rian ngeilomi hi 3.5% lawng an rak si. USA tuanbia akah rian ngeilomi an tlawm bik can a si. Pre. Trump sipuazi a thiam ngaimi le mirum taktak pakhat a si. Khatlei ah a van a tha. President a chuah kum 2016 ahcun, USA sipuazi a kai tuk cang. Rian a tam tuk cang. Cozah income a tha tuk cang. Unemployment duhsah tein a zor ziahmah hnu a si. Cun cozah tangka thatlomi (Deficit) a zor ziahmah hnu a si. Rian a tam hnu a si. 2016 ahcun vawleicung pumpi sipuazi zong a kai tuk hnu a si. Motor sehzung le sehzung dandang an nun tuk hnu le rian a that tuk hnu le stock market a that tuk hnu ah President a chuah tik ah a van a tha. Caan tha he aa tong. Amah zong sipuazi thiammi a si tik ah, stock market te hna ruahchannak in tampi a kai. Cucu credit pek ve ding a si. Cucaah unemployment te hna a rak tlawm ngainak a si.

Covid-19 nih ruahlo tuk in a kan tongh tik ah, unemployment duhsah tein a karh. Pre. Trump nih, "USA cu kan sipuazi a thawng tuk. Kan thin a phang lo. Kan ram sipuazi cu vawleicung ah a cak cem a si. Stock zong a tla kho lai lo. Covid-19 ruangah zeihmanh tihphan ding a um lo" tiah Covid-19 zawtnak a um pah ka te ah voi tampi a rak chim. Asianin Covid-19 kong ah vennak le khamnak ngaingai rian pakhat hmanh an rak i tim theng lo. Ruah lo tuk in, Covid-19 cu fangvoi puah in an van puah tik ahcun, zeihmanh an cawl kho ti lo. Sizung lei ah mizaw ihank a za ti lo. Sii a za ti lo. Hmurhuh le kuthruk hmanh a za ti lo. A buai tuk ning hi chim awk a tha lo. Hmun kip ka kip in a buai lio ah rian zong sur cah in an rak cat zuahmah ve.

Cu ti cun US Sipuazi cu rang taktak in a tla. A tanglei ah hin, US unemployment hi zeitluk in dah aa thlen timi US Unemployment History ah hin, hmuh khawh a si.
DateNational
Unemployment Rate
National
Unemployed Persons
April 202014.7%23,078,000
March 20204.4%7,140,000
February 20203.5%5,787,000
January 20203.6%5,892,000
December 20193.5%5,753,000
November 20193.5%5,811,000
October 20193.6%5,857,000
September 20193.5%5,753,000
August 20193.7%5,999,000
July 20193.7%6,027,000
June 20193.7%5,985,000
May 20193.6%5,938,000

Nihin May 31 ahcun rianngeilomi 40 million an phan cang. Rianngeilo cazin hi nai Ningani ah an chuahmi a si. April thla chung lawng bak ah hin, 20.5 million nih an rian an thlau ti a si. Cu lio ah unemployment rate hi 14.7% a si. Nihin ni ah 40 million nih rian an thlau tik ahcun rianngeilomi hi 19.8% an phan. 20% dengmang an si cang tiah Labor Department nih ca an chuah. 

A pawi tuk rihmi cu, George Floyd, African American, pa palik kut ah a thihmi ruangah, ram pumpi khuapi kip ah lamzulhnak a um mi hi a si. Hi ruangah inn a kang pah len cang. Palik motor le pumpak motor tam ngai a kang cang. Mipi thawng renglo an tlaih cang hna. Palik le mipi hmapumi tampi an um. Hi thil nih cozah zong ah ruahnak khahlonak a chuahter. President tiang in, White House Bunker ah an i thup ti a si. Dawr tamlak te an baoh I thilri zong an fir cang hna. Hi thil nih khua tampi ah riantuan awk thalo in ni thum a umter cang hna. Business tam ngaite aa rawk rih lai. Cucaah rianngeilomi an karh chap rih lai. 

Cu pin ah Pre. Trump nih Tuluk a ngair peng. Company zeimawzat sipuazi a phih cang hna. WHO he an buai. Tuluk he an buai. Europe he an i rem lo. Hi bantuk lio can ahcun, ram dang he zeitindah kan i rem lai le rian kan tuan ti khawh lai le Covid-19 Pandemic hi kan doh lai timi tu ruat lo in, heh tiah sipuazi ral doh phun in a kal tik ah, cu thil nih cun Stock Market hi a cahter kho lo. US zong rian an van on nain, ram khat le ram khat pehtlaihnak a that lo i thilri cawkzorhnak a zor ahcun, ram khat lawng cu a dir kho ve hlei lo. Cucu US President nih a fian i, sipuazi kainak hi biapi ah a chiah a herh. Atu ahcun a tuahmi le biachimmi hi zoh lengmang ah hin, thimnak in president tlin thannak lei rumro khi aa timh tikah, thil tha a chuak kho lo. 

Hi tin thil a si caah, nihin ni tiang ahcun USA sipuazi hi a tum lei a si rih. Unemployment a karh lei kap a si chung paoh cu sipuazi hi a tum lei a panh rih lai. Stock zong a tu le tu aa thleng rih lai. Bochan awk a tha ding a si lo. USA cozah deficit le a karh tuk fawn. Covid-19 hlan sipuazi thatlio ning tein kal hmanh ah 2020 ah hin, tangka thatlomi (Deficit) hi billion 1,100 a si phan lai ti a si. Cozah nih 2.2 trillion le bawmhnak an tuahmi zong leiba a si. A hnu ah billion $484 a dang an tuah chapmi he cun, 4,000 billion deficit piah ding a si.

Cun rianngeilomi million 40 sin in hmuh dingmi sunghmi he cun, billion 5,000 tluk a phan kho. Atu Democratic Party nih $3 trillion bawmhnak tuah dingmi an pass ahcun 2020 billion 8,000 hi 2020 ah Deficit a piah kho. Hi ti ning tein a kal ahcun, US cozah hi ningcanglo ngai in um khawh a si. Greece cozah kha EU nih tlanh hna hlah sehlaw aa rawk bak ding a si. Pre. Trump a kai hnu in, USA zong hi, a leiba karh tuk caah aa ningcang lo chin lengmang. Cozah pakhat cu, a leiba a tam tuk  i, tangka a cawi khawh lo ahcun, cozah riantuan le palik le ralkap hi lahkhah an pek khawh hna lo ahcun, cozah cu a lo kho ko. Cucaah USA caah rian kan tuan cio zong a herh. Atu bantuk unemployment bawmhnak ti a silomi, food stamp le a dang cozah bawmhnak zong hi a si khomi cu sawk tuk ding kan si lo. Cozah kan tanpi cio a herh. 

Nihin ni ah a tam deuh cu cozah bawmhnak ah kan i hngat hna. Hi bawmhnak a um lo ahcun le pumpak le chungkhar cawmnak a har tuk ding a si. Inn man le bills dangdang hmanh i pe kho lo in um khawh a si. Inn up khawh a si. A tu lio ah hin, USA hi a dirhmun a har ngaingai ko.

Rianngeilomi an karh tuk lio le Covid-19 a ruang ah US sipuazi pi cu a lo ngacha ko. Cu chinchap ah, George Floyd thih ruang i, lamzulhnak a daihlo ahcun a sipuazi zeimawzat aa hnur suang rih lai. Minung thin a hun tik ahcun nincanlonak tam tuk a chuak. Thimnak kum le a si fawn. Hi piahtana vialte tha tein aa remh khawh lo ahcun November Election ah President Trump hi a sungh zong a sung te kho men. 

------------------------------

Zohchimi ca

1. Market Insider: Expect more shocking economic data in the week ahead with the unemployment rate set to near 20% by Patti Domm, Friday, May 29, 2020
https://www.cnbc.com/2020/05/29/expect-more-shocking-economic-data-in-the-week-ahead-with-the-unemployment-rate-set-to-near-20percent.html
2. Department of Numbers: US Unemployment timi ah tling tein an tial. Hi website ah zoh chap.


https://www.deptofnumbers.com/unemployment/us/

Hmurhuh Huh Lo Ruangah February Ahcun 500,000 An Thi Kho

Covid-19 zawtnak U.S a phanh ka tein CDC doctors le scientists le NIAID (National Institute of Allergy and Infectious Diseases) director Dr....