U.S. Cozah Bawmhhnak 2.2 Trillion le 3 Trillion Hi A Tha Na Ti Maw?

U.S cozah nih 2.2 Trillion bawmhnak naite ah a tuah. A cheu cu tangka hmanh an hmu rih hna lo. Lampi ah a kal cuahmah lio hna an si. Cu lio ah a tu zong 3.3 trillion bawmhnak tuah than ding in, Democratic Party nih ruahnak an chuah. Thaizing ah House ah an caih than cang lai. House nih a pass ahcun Senate ah a kai than lai. Senate nih an pass ahcun chungkhar tampi nih dollar tam ngai co than a si ding a si.

Idea chuahtu hna nih, "Naite bawmhnak $1,200 cu inn man fahnak ahcun thlacheu ca lawng pei a si ko cu. Eidin ding le nunnak caah a herhmi dang a tuah  khawh taktak tung lo? Sipuazi zong a nunter khawh tung lo? Cucaah tam deuh lawlaw in, Covid-19 a tlian hlan chung cu, tam deuh lawlaw in bawm hna u sih law, cu tu nih cun Amerian sipuazi a nunter than lai" ti a si. A duhlomi nih cun an duh bak ve lo. Hi bawmhnak hi tuah ding asi ko tiah maw na ruah? Tuah ding a si ti lo tiah dek nang na ruah ve?

A phi kan chuah hlan ah $2.2 trillion bawmhnak tuanabia te kha zoh ta u sih. Bawmhnak zeitin dah aa thawk? 

Covid-19 cu vawleicungpumpi ah harnak a chuahpitu zawtnak a si. A ran zong a rang tuk. December thla in Wuhan in aa thawkmi a si i March thla dih ahcun ram 185 ah a phan manh cang. WHO nih USA hi Covid-19 tamnak bik hmun a si te lai tiah an rak ti I, a si taktak cang. USA tuanbia zoh tik ah, an ram ah H1N1 te hna a um peng ko I, mizaw zong tampi an um ko nain, mah tluk an tih hi a um bal rih lo.

Covid-19 nih sianginn vialte an khar dih ngacha. Cozah zung vialte an khar dih ngacha. Company tam tuk rian an khar. Minung rian banmi 26,000,000 an si cang. Rian banlomi an tuan can a zor. Cun pumpak rian tete zong an hmuhmi an zor viar hna. Lumehnak, eidin dawr, thilthit dawr le tintuahnak dawr ti pawl an khar viar hna. Minung naih deuh umnak dawr paoh khar an si. Ohio le bang cu dawr aa kharmi a tam ning hi khuaruahhar a si. State tampi cu an rak si cio ko hna.

Hi bantuk in harnak a um can ah cozah theu cu a donghnak ah bawmtu a si tawn. USA cu mipi nih tax pek chawm in a nungmi cozah a si bantuk in, hi bantuk har can zong ah cozah nih mipi dawtnak le ram sipuazi nunter thannak caah bawmhnak hi an tuah tawn i cucu cozah a thatnak le cozah hi mipi caah a nunnak hi a lang. A cheu cozah cu mipi riantuanlo in an hren tung hna Bawmhnak an tuah tung hna lo I, harnak tam taktak an tong hna. Tahchunhnak ah, Iraq, Iran, India te hna ah, mipi an hren tung hna. Bawmhnak le an tuah fawn lo tikah, ei cawp bar cawp riantuanmi caah nunnak a si kho ti lo.

USA hi bills peknak ram a si. Zarh khat tuan i zarh khat ah ei dihnak ram a si ve ko. Tangka hi zapi zaran cu khawnmi  a um bak lo. Rian an van khar tik ah, mipi an har tuk lai timi hi, ram hruaitu hna nih an ruah zungzalmi a si. Kawlram, India le Malaysia tibantuk ram he aa lo lo. Cucu USA a thatnak cu a si.

USA ummi cu kan har ko zong ah, cozah nih "food stamp" timi le "rian-ngeilo bawmhnak" (unemployment benefits) timi le sipuazi kaiternak ca bawmhnak (stimulus) timi hi an tuah tawn. A tu zong ah tha tein Federal le State bawmhnak pahnih hmumi hna cu zarh khat ah $1,000 nawn an thoh khwh rih. Cucu cozah lei kap lawngte a si. Tuah ding tete cu a um ve.

Tu tan zong ah hin Covid-19 a chuah tik le mipi rian-ngeilo an van tam tik ah hmun kip i hruaitu upa an lungre a thei i, khua an ruat cio hna.

Cucaah Democratic congressman pahnih-Ohio in Tim Ryan le California in Ro Khanna-nih March 13 (Ningani) ah US cozah sin ah ruahnak an chuah. "US cozah nih $1,000 in 6,000 tiang American minung sin paohpaoh ah check kuat ding a si. 2019 income i $65,000 tang a hmumi poahpaoh" tiah ruahnak an chuah. Ohio hruaitu pawl hi, mah bantuk zong hi advance ngaingai an si zungzal i, tutan zong an si hawi ko.

Cucaah March 16 ah Republican Senator Mitt Romney (Utah) nih, "USA hi kan har te lai. Chungkhar harsami bawmhnak le ramchung sipuazi nunter thannak caah Washington nih upa $1,000 cio in check hi kuat an hau. Congress nih 2001 le 2008 ah an rak pek bantuk khan" tiah a chim. A mah hi Mormon Khrihfabu a si nain, mi za taktak a si caah senator can saupi a tuan cangmi a si. Small business timi company fatete caah tangka cawih ding le naite a dihmi college siangngakchia pawl caah student loan vialte thumh piak ding zong ruahnak a chuah chih pah. Mitt Romney le Democratic Congressman pahnih nih biatak tein an chimrel hnu lawngah, US cozah nih biatak tein an van ruah ve.

Hi a cunglei ram hruaitu hna nih an chimrel hlan deuh ah, sipuazi thiammi (economist) Harvard University i professor le Pre. Obama i adviser a rak simi Jason Furman timi pa nih March thla chuakka chuahmi, Wall Street Journal column ah, "Congress nih hin, $1,000 cio hi, American mipi sin ah kan kuat han le bawmh hna awk a si" tiah a rak tial hmasat.

Congress nih hin tluangtlam tein American citizen asiloah tax a pemi paohpaoh voikhat ca in upa pakhat ah $1,000 in pek ding le tinco awk aa tlakmi ngakchia pakhat ah $500 in pek ding ding a si"

Furman nih cun a tial. "Hihi 2008 i President Bush nih a rak tuahmi bantuk in a si lai nain, kha nak khan siannak ngei deuh in tuah a hau" tiah a ti.

A chim duhmi hi "sinnak ngei deuh in" tiah a timi hi zeidah si hnga timi khi keimah ruah in ka ruat. 2008 ahcun tax an pe ve ko nain citizen silomi cu an co ve lo. Asinain tu tan cu tax pe mi paohpaoh ti duhnak a si rua tiah keimah pumpak ruahnak a si. Hi Economist pa ruahnak in thil a kal taktak ngaimi a si. Covid-19 bawmhnak cu hi economist pa chimmi phung (formula) in a kal.

Economist Greg Mankiw, Harvard professor zong nih cu ruahnak cu a dirkamh ve. "A harsa i a herh taktakmi kha ho dah an si timi ruat in, cu a herh taktakmi hna American minung sin paohpaoh ah $1,000 hi kuat hrimhrim ding a si; cu hna nih piahtana an ngeihmi hi zuam piak an hau" tiah a ti.

US hi a thatnak cu Harvard te hna, Princeton te hna le Yale University I professor te hna hi, USA cozah upa nih an ruahnak an rak hman tuk hna. Awka an ngei kho tuk. Kan nih Kawlram bantuk a si lo. Wall Street I sipuazi thiammi mifim cathiam nih ca an tialmi cu, biapi tuk ah cozah zong nih an I cherhchan tawnmi a si.

Hi bantuk in idea a rak chuah tik ah Democratic Party in President aa cuh ve mi Andrew Yang timi nih February ah President siding in aa cuhnak a bangmi pa nih, Covid-19 zawtnak a van chuah pah ziahmah lio ah, "American paohpaoh nih basic income caah $1000 cio pek ding hrimhrim an si. College hi free in ka kaiter hna lai" tiah a timi pa nih tam tuk a chimmi hi, mi hna a vittu bik pakhat a si ti a si. Asian zong an au ngam vemi hi, a tlinlo hmanh ah uar a um. Upat tlak a si. Amah hi "entrepreneur" a si i, mirum ngai a si ve. College siangngachia leiba vialte ngaihthiam dih ding le Free in college kai ding timi idea a chuahtu a si.

Cu Andrew Yang nih nih a chim hmasat hnu in, a tu lio USA hruaitu hna nih biatak tein khua an ruah hi a si ko. Cucaah 2.2 Trillion bawmhnak idea aa thawk taktak nak cu Andrew Yang a si. Asian a si caah, kan lawmh chinchin ding a si.

Everscore ISI timi "global independent investment banking advisory firm" nih "hi bantuk tangka tampi a bu in pek dingmi kong hi, fak taktak in ruah a herhmi a si" tiah an ti.

Hi bantuk in, upa pakhat ah $1,000 le ngakhia pakhat ah $500 pek a si ahcun, a chuak dingmi tangka hi USA ram pumpi i payroll tax holiday i 6.2%  he aa tluk lai ti a si.

Hi bantuk in, Andrew Yang nih "American mipi hi bawmh an herh hrimhrim ko" tiah voi tampi a aupi hnu ah, Democratic congressman pahnih-Ohio in Tim Ryan le California in Ro Khanna-nih March 13 (Ningani) ah American mi vialte sin ah 2019 i income 65,000 a simi sin paoh ah $1,000-6,000 kar bawmhnak kan tuah awk a si timi an aupi ve. An mah zong hi Ohio minung thiamthiam an si. USA politics ahcun Ohio lengmang hi idea chuahtu an si ve tawn. USA ah President tam bik chuakmi ramkulh an si bantuk in, Ohio politician pawl hi, USA Congress zongah min an ngei ngai ve tawn.

Cuticun March ni 16 ah Sen. Mitt Romney (Republican) nih "US sipuazi nunternak caah, Ameican mipi hi $1,000 cio thla khat ca te voikhat tein kan pek hrimhrim hna awk a si" tiah a ti. A mah nih biatak tein a aupi hnu lawng ah, White House nih biatak tein khua an ruah a si. Senate Majority leader le House Majority leader zong nih Mitt Romney chim bantuk cu an hna a tla ve.

March ni 17 ah Pre. Trump nih Coronavirus ruang ah sipuazi a tlami nunnak ding caah mipi sin ah $850 billion bawmhnak kan tuah lai tiah a ti colh ve. Washington Post, New York Times le CNBC nih an chimmi bawmhnak tuah a herhnak kong an chimmi pawl zong tampi a chim chih. President nih biatak tein a chim dih hnu lawng ah U.S Congress nih caihkhan a si.

Democratic Party hi 2008 lio i sipuazi a tlak lio chung ah hi bantuk bawmhnak kong Pre. Bush nih a rak tuaktan tami le Pre. Obama nih a rak tuahmi thil sining an zoh tik ah, tutan sipuazi tlak ning hi fak tuk in an hmuh. Cucaah Majority Leader Nancy Pelocy nih 2.2 trillion tal bawmnak tuah lo ahcun, sipuazi a nung kho hrimhrim lai lo. Innchungkhar aa rawkmi an tam tuk lai tiah a ti peng caah, 2.2 trillion bawmhnak hi, House ah a nung. Cu hnu ah Senate ah an kaiter i a nungmi a si.

Covid-19 ruangah U.S sipuazi a tlami nunter thannak caah tuahmi bawmhnak hi, US cozah nih a tuahmi bawmhnak lakah a tam bik a si. March 27, 2020 ah Congress nih party pahnih zapi hnatla tein an pass mi a si. A min ah "The Coronavirus Aid, Relief, and Economic Security (ACRES) Act ti a si. Pre. Trump nih March 27, 4:10 PM ah Oval Office ah min a thut i, upadi ah a cang. 

Hi CARES Act nih hin, a cover mi a tam taktak. President nih hi tin a chim:-

1. $300 billion cu kum khat ah $99,000 tang a hmumi hna caah tangka bak in pek ding ti a si.

2. $350 billion cu small business pawl nih an cawl khawhnak ding caah loan a si; cun rian an tuan i an riantuantu lahkah an pek hna ahcun loan hi ngaihthiam khawh te sing a si

3. $250 billion cu rian banmi (unemployment) caah a si. An sunghmi lahkhah zat tein thla 4 chung bawmh ding

4. $500 billion cu-sehzung a sung tukmi hna le stock a tlami cawk thannak ca

5. $100 billion cu raltha tein rian a tuanmi doctors, nurses le sizung riantuanmi le sizung bawmhnak. FEMA le Army Corps of Engineers etc

7. $45 billion cu Disaster Relief Fund (state, local le tribal areas ca)

8. $27 billion cu vaccines, ngadamnak kawlnak ca le a dang mipi ngandamnak ca riantuannak ca. Cu ahcun $16 billion cu Strategic National Stockpile timi thilri tampi cawk i chiahnak ding caah.

President hi minthutu le CARES Act upadi fehtertu a si caah Pre. Trump bawmhnak tiah kan ti tawn. Hihi a biafang hmanning a dik lo. A taktak ahcun CARES Act cu U.S. Congress (Cozah) bawmhnak tu khi a si. Zeidah a lawh tiah cun, Krihfabu pakhat nih bawmhnak a tuah tik ah, Church council ah maw, Genral ah maw caih le fehter a si hnu ah bawmh a si. Cucaah pastor pumpak min in chim i, "A nih nih a kan bawmh" timi cu a dik khawh lo bantuk in, CARES Act bawmhnak zong hi President bawmhnak si lo in, U.S Cozah bawmhnak tu khi a si.

Atu zong House Democratic nih 3 trillion bawmhnak hi tuah chap ding in thaizing ah caih than a si lai. Hihi thiltha zong a si khawm ti lo. Zeicatiah ahcun US cozah hi a leiba a tam tuk cang i, hmailei ah a leiba hi a cham khawh lo ahcun an sipuazi a rawk kho. Dollar a tla kho. Security le 401 K te hna an rawk kho. Cozah hi a tlu kho bakmi a si caah, hi bawmhnak hna hi cu, tuah chap ding a si ti lo. An tuah chap sual zong ah, Pre. Trump bawmhnak ti ding a si lo. Idea chuahtu cu Democratic Party an si hmanh ah, U.S Cozah bawmhnak ti ding tu khi a si.

Hi 3 trillion bawmhnak hi House ahcun a nung te kho kho men. Senate ah a nun i, bawmhnak an tuah ahcun USA cozah hi 2020 lawng ah a leiba $7,000 billion a phan te lai. Cucaah hi bawmhnak hi, nang a tha na ti dek maw?

------------------------------------
1. The CARES Act Work for All Americans
https://home.treasury.gov/policy-issues/cares

2. Remarks by President Trump at Signing of H.R.748, The CARES Act
https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-signing-h-r-748-cares-act/

"Aihre" le Minung Ngandamnak

Aihre timi hi "Ai" timi ramkung (plant) pakhat chungah aa tel vemi ramkung pakhat a si. Mirang nih "plant" an timi hi Lai holh he aa naih bik cu "ramkung" timi a si ko. A hme zong um i, a ngan zong a um kho. Ai timi ah hi, aitial, ainak, aithing, aihre, aithur, aitek timi tiang aa tel kho. Aitek tu cu thingkung phun ah a um nain, "ai" timi chungah aa tel ve. A ruang cu "a no lio ah ai phun in a um caah aitek" tiah an tinak a si.

Ai timi thil hi, vawleichung ah a ummi an si caah, vawlei dat tampi an ngei. Ai paohpaoh hi, thawnnak dat an rak ngei ngai cio hna. A bik in aihre le ainak hi thawnnak an ngei khun. Ainak hna cu hlan ahcun a man a rak fak ngai ti a si. Ainak hi, ramtang ah a um i, a nak deuh le nak lo deuh in a phunphun a um. Cu ainak cu, chungthlet, senten, raifanh le ruhkhua fah ah a tha tiah an rak ti tawn. Ka ngakchiat lio ah, ka paw a fah i ka chung a that lo caan ah, ka pa nih ainak cu a va kawl i, a rak phomh i a rak ka dinh tawn. Damnak zong ka rak hmuh caan a um.

Aihre tawba

Hi ai timi ramkung lak ah hin, aiher hi hmannak a tam bikmi a si. Eidin tamhnak le eidin thawtnak ah hman bik a si. Pakistan, India, Bangladesh, Kawlram, Laos, Cambodia, Vietnam, Tuluk, Thailand le Sri Lanka ram ah an hman ngaingaimi thingram a si. Hi ram pawl ahcun aihre aa tel lo ahcun, eidin a tlam a tlinglo. Cu tluk cun an hman. 

Aihre hi, India, Kawlram le Bangladesh ahcun aihre hi sipuazi ca bak in an cin. India ahcun acre 40,000 hrawng hna an cin ti a si. Aihre hi Lairam zong ah a that tuk ve ko caah hin, sipuazi caah cin khawh dingmi a si ve ko. Lairam zong ah hin, tampipi in kan cin khawh ahcun, Lairam le Kawlram le Mizoram ah tampi kan zuar khawh ve men ko lai.

India ah acre 40,000 an cin ti a si (Ref. HAPPI Magazine)

Kawlram taizinse cauk ah aihre a thatnak an tial tik ah tampi a um. Cu lak ahcun "pawfah, pawpuar, paw thatlo le pawpi he aa pehtlaihmi nuamh lonak ca paoh ah a tha" tiah an zumh. Ruh a phin tik zong ah thlawpnak ah an hman. Nauno ngeimi nu hna nih, an vunhawng damnak, an phin zornak, zawtnak phunphun khamnak ca le nau an ngeihnak an chiatha phingmi zornak caah an hman ngai fawn. Cu tluk cun aihre hi nicuahlei ram ah sii ah an hmanmi a si. Hlan ahcun nichuahlei ram ah datkhuainak a um khawh lo caah, aihre chungah zeidah a um ti ngaingai cu an thei kho lo.

Aihre hi Mirang nih cun "Turmeric" tiah an ti. Nitlaklei doctors pawl nih an hlathlai tikah, aihre nih hin "rheumatoid arthritis (RA) timi ruh le hliahcang fah damlonak caah thlawpnak caah a tha ko tiah an ruah. Nitlaklei sii nak hmanh in, aihre hi a thatnak a tam deuh men lai tiah a ruatmi an tampi ti a si. Aihre ti tik ah, zeihmanh cawhlomi aihre dip kha chim duhmi a si. Cite le makphek cawhmi pawl meh caah hmanmi kha chim duhmi a si lo.

Aihre in an sermi sii

Aihre ah hin, Calcium le Potassium te hna a tam ngai caah, "Aihre in siammi calcium sii" te hna zong a um. Aihre 100 gram ah hin 0.2 gram cu Calcium dat a si. Sii dangdang zong an sermi tampi a um. The United States Department of Agriculture (USDA) National Nutrient Database nih an hniksak cangmi le an theihmi ahcun aihre dip lakphakti darkeu khat ah a tanglei bantuk in dat aum tiah an ti:

Calories   -   29
Protein     -   0.91 grams(g)
Fat (thau) -   0.3 grams
Fiber        -    2.1 grams
Sugar       -    0.3 grams

Cun darkeu khat aihre dip nih a tanglei nifatin herhmi zat hi a kan pek khawh ve:

Manganese   -   26%
Nifate Iron   -   16%
Potassium    -    5%
Vitamin C    -    3%

Aihre a phunphun in chuahmi (Bombay dawr)

Asinain zei thil paoh hi a hleihluan in ei ahcun ral a si kho. Cucaah ahre hi a tam bik ah nikhat ah lakphak darkeu pakhat cung cu din lo ding a si. Cu cung din ahcun a tanglei thil thalomi (5) a chuahter khawh tiah ruah a si.

1. Pawpi fahnak. 

A ruang cu "aihre hi a dat a linmi a si." Cucaah tam tuk din ahcun pawpi a phinter khawh

2. Kal-lung

Aihre ah hin, "oxalates" timi dat a um. Cu oxalates timi dat nih cun calcium timi dat kha a senghter hna I, calcium kha a ti kho lomi calcium (insoluble calcium) ah aa cang. Cu calcium a tit khawhlomi le a khalmi cu kal-lung a chuahnak hrampi a si.

3. Chungthlet le luakluak

Aihre ah a ummi dat hin, chungril lei caah rian a tuan bikmi a si. Tam tuk ei ahcun chung a thlet khawh I, luak zong a chuahter khawh.

4. Ziaklomi a um kho

Aihre chungah a ummi dat a cheukhat cu minung ni ziak lo khawh a si. Tongh ruang ah maw, eidin ruangah maw ziaklomi a um kho. Vunhawng a sen kho. Thawdawp a pihter khawh.

5. Thir-dat (Iron) a bauter khawh

Aihre ah a ummi dat nih hin, kan eidinmi chung I a ummi thir-dat (iron) hi a khalter khawh caah, taksa ah kallo in a umter khaw. Cucaah thir-dat a baumi hna nih cun aihre hi, tirawl eidin pin ahcun eidin chap ding a si ti lo.

Aihre hi, Laimi zong nih, mehhang tamhnak ah siseh, minung ngandamnak caah si seh, kan hman ngaimi a si. Cun kan vawleilei khuacaan he zong aa tlak caah, thanchonak ca zong ah kan cin khawhmi a si ve. Aihre thawnginn damnak kan hmuhnak pin ah, rumnak zong ah a chuahpi khotu thil a si ve caah, Laimi zong nih tam deuhdeuh cin le zuar khawhnak hmunhma kan ngeih khawhnak ding hi, biatak tein lam kawl ve ding a si.

-------------------------------------------------

Zohchihmi ca

1. 5 Side-Effects Turmeric (Haldi): How Much Is Too Much?
 https://food.ndtv.com/food-drinks/5-side-effects-of-turmeric-haldi-how-much-is-too-much-1746375

2. Everything you need to know about turmeric  https://www.medicalnewstoday.com/articles/306981#positive-side-effects

3. HAPPI Magazine
https://www.happi.com/issues/2017-02-01/view_features/true-to-his-roots/

U.S Nih Kawlram Sin In Cawn Awk A Ngeihmi

Kan umnak ram USA hi vawleicung ah a um bik, a fik bik, a thangcho bik, a thiam bik le thil ti kho bik a si. Zeipaoh ah N0.1 ram a sinak a tam. Upadi zulhnak ah siseh, mi bawmhchanh, raltuk, ralthat lentecelh, sianginn that, sizung that, rumnak le thiamnak zeizong tein USA hi zei ram hmanh nih an tluk lo. Thilri ser lei zong ah, zei ram hmanh nih an tluk lo. Ngandamnak lei zohkhenhnak le si-ai lei zongah a tluktu an um lo ti awk a si ko.

Cu tluk in a tling ko nain, vawleicung ram a si ve caah, 100% a tling ve hrim lo. Tu tan Covid-19 kong zong ah tampi chuahsualnak le thlahphoihnak an tong ve. An i ven khawh ve lo caah, nihin May 13 ahcun, minung 1,430,348 an zaw i nihin ni ah 85,0000 an thi ve cang. USA kum 23 ka um chungah, mah bantuk in USA minung an thih hi a um bal rih lo. H1N1 te hna a chuak ko nain mah bantuk in, sianginn, sehzung, cozah, eidin dawr le biakinn khar tiang in a buai bal lo.

New York khua cu, ruak chiahnak nih ruak a tlum lo. Truck chungah an chiah hna. Ruak tampi cu an hlam hna lo i, thawngtla nih Hart Island ah a bubu in an vui hna. Chungkhar nih ruak an hlam ngam lo. A cheu cu hlamtu an ngei lo. Sizung nih mizaw a tlum hna lo i, a leng ah puan inn an sak i, mizaw thlawp tiang an phan. Ngaihchia tuk a si. Tutan thihnak le New York ruak vui ning zoh ahcun, ruak te hna hi sunhsak zungzal awk an rak tha lo; a dirhmu hawih in vui a hau ko timi a lang.

Hart Island ah ruak a bu in an vui lio

USA minung hi, mithi an sunhsanh tuk. Khangh a duhmi cu an i khang ko nain, ruakvui a duhmi cu ningcang vui a si. Asinain nai Covid-19 New York mithi cu, ningcang tein vui khawh a um ti lo. Biakinn le thlanmual ah ruak thlah a um lo. Thlah khawhmi cu mi tlawmte lawng an si. Ruak tampi cu hlamtu an um lo. A bubu in vuimi cu, a ho thlan timi a um lo. Thlanlung donh a um lo. Khawika dah ka nu le pa an vui timi hmanh theih khawh an si ti lo.

Tu kum cu ngaihchia khun a si mi cu, tar kum 65 cung hi an thi khun. Ngaihchia tuk a si rih mi cu, tar zohkhenhnak inn i a ummi tar pawl an thi khun. Covid-19 zawtnak a si caah, an fanu le fapa hna zong nih "Ka nu, ka pa" ti in an va zoh kho ti hna lo. Cu ko cu, ngaih a chia khun. An fanu le fapa hna nih, an lungfah le ngaihchiat i a celh in an celh lo. Kan nulepa cio va si hna sehlaw, timi ruah ah lungthin a kekkuai tuk. Ohio tar-inn ah riantuanmi le tar pawl hi 4,3000 an zaw i 500 an thi ti a si.                                                        

New York khualai Central Park ah sakmi puan sizung

Tu kum an thih ning cu a fak tuk. Sizung cawngmi "security guard" zong an thi; sizung rawlchum le hmunphiak zong an thi ve. A ho mi nih theihlo tein an nunnak an rak liam. Doctors le nurses te thih cu mipi nih an theih hna nain, theihlo kar te ah mipi ca riantuantu nunnak liammi an rak tam ngai. Doctor aa thatmi zong an um. Sizung riantuanmi a zawmi an tampi. A thi zong an um len.

A cheu cu nuva karkhuah thimi an um. A cheu cu nulepa nih thihtakmi zong an um. A cheu cu a nulepa le va le nih thihtakmi zong an um. Cuticun Covid-19 nih chungkhar tam tuk ngaihchia mitthli tla in a then hna. Ngaihchiatnak a phunphun a si ko. Hi vialte ngaihchiat mitthli tlaknak a chuahnak cu a ruang bik zei dah a si hnga? Ziah Covid-19 a chuahnak ram China nih 82,000 cung karh lo bak in an tuah khawh? Zeicadah South Korea nih an ram ah Covid-19 fawi ngai in an kham khawh lio ah USA nih a kham khawh lo? Ruah awk ngaingai a um.

USA hi ei le din a tha. Sizung thatha le doctor thatha an um. Minung nun khamhnak caah thilri thatha le si-ai thatha a um ko nain, zei ca dah mah zatzat an zawt hnga? Zei ca dah mah zatzat an thi hnga? USA hi hi tluk ram rum le ram fim mah tluk taitai in an zawt hnga le an thih hnga timi ka ruat tawn. A phi cu ka thei kho lai lo.

Asinain ka ruahmi cu "an freedom tukmi le an freedom nak hi a hmanlo ning tiang in an hman caah a si ko" timi hi a phi ka chuahmi a si. Zeicatiah USA cu vawleicung Democracy ah a sang bik a si. Pumpak nawlngeihnak a san tuknak ram a si. Cucaah cozah nih hin, a uk khawh lonak hna le a control khawh hna lo nak hi a tam tuk. Tu tan zong ah, "Stay at home" timi upadi cu State kip ah an chuah nain, mipi nih an zul dih lo. A dawrzaw tuk. Volunteer bantuk lawng a si. Hmaihuhnak i hup u tiah ruahnak pek peng kan si ko nain, hmaihuhnak zong kan hmang theng hna lo. Leng chuah hlah u ti nalak ah, park kal zong an um. Dawr kal zong an um. Khualtlawng le riantuan zong an um hna.

 Hi tluk virus a karh lio le cozah lungretheih lio ah, a cheu cu party a tuahmi hmanh an um rih. A cheu cu "Coronavirus te hna cu" tiah a timi le zeihmanh a pawilomi an tam. Beach hmanh ah a bubu in a kalmi an tam tuk. Rian zong a kharmi le kharlomi an um ko hna. Cunak in a zual deuhmi cu, "Stay-at home" kan duh lo. Hi ti hren nak cha cun thih kan duh deuh; free lo in nunnak cun free I thih a tha deuh; governors pawl hi tyranny timi aa-na-sin nan si.." ti in lamzulhmi le aukhuangmi hmanh an tam tuk rih. Tlaih zong tlaih cawk ding khi an si lo. Hi bantuk in thinhungmi an tam tuk caah, hruaitu cheukhat cu thimnak hmanh ah an sung te men lai.

Hi bantuk in cozah upatlo le nawlngaih lo ruang ah zawtnak hi a karh tuk nak le kham khawh a si lonak a ruang bik pakhat a si. USA hi minung hi an duhlomi thil ahcun nawl an ngai lo taktak. Cozah tih timi zong a um lo. Palik tih timi zong a um lo. A lem tein an lem hna. Cu an lem khawhlomi lawng tlaih an si. Thawng thlak tik zongah sau thlak a um lo. Vuakden le hrem a um lo Cu tikah minung nih tihnak thinlung hrimhrim hi an ngei lo.

Cucaah tutan Covid-19 a chuah tik ah hin, USA hi vawleicung ram vialte lakah fak bik in a tuarmi le mithi a tam bik an si. Nihin ni zong ah an kham kho hlei lo. Michigan ahcun cozah nawl buar bak in, meithal he lumehnak dawr hna an on. Cozah an ti hramhram ko hna. Cucaah Michigan zong hi michimh ngailo an tam ngai caah, zawtnak cu a karh bak ve ko. Nihin ni ah, (7) nak ah a um I, 48,391 an zaw cang. Chimh ngaihlo man hi an cawi ve. Florida zong hi, hlan ah Ohio nakin mizaw an rak tlawm deuh ving nain, a tu cu 9 nak ah an um 42,402 an zaw. Chimh ngaih lo man cu cawi sio an si ko. California, Michigan, Illinoise le Florida hi michimh ngailomi state an si caah, zawtnak zong a karh ngainak a ruang a si kho mi a si. Hi tluk rungrul tam lio ah "beach" hna ah an kal ko. Zeitin dah zawtlo in a um rua hnga?

Hi lio can ah, Kawlram hna cu Tuluk ramri bak a si. Tuluk a kalmi le tlungmi an tam tuk. Tuluk in a rak kirmi an tam tuk. Wuhan khua bak in a rak tlungmi zong an um. Sianginn kaimi zong an um. An mah Tuluk zong zawtnak theih hlan i, Kawlram a rak tlawng cia zong an rak um hna. Cu tluk in, Tuluk he naihniam in kan um nain, Kawlram hi Covid-19 a zawmi hi 181 lawng an si rih. Mithi zong 6 lawng an um rih. Hi kong hi ruah ah khuaruahhar a si. NLD cozah hi thangthat awk tlak hrimhrim an si. Upat tlak an si. An cungah lawmhnak a ngan taktak ko.

Nihin ah kan ram cu, 53 million kan um i, cu chung ah 181 zawt le 6 thih cu a tlawm kho taktak. Ohio ah minung 11 million kan um I, a tu lio mizaw hi 25,729 an si. Kawlram nakin minung hi a let 5 deng in an tlawm deuh nain, mizaw ahcun a let 142 in an tam deuh. A ruang zeidah a si hnga? Hi tluk ram fim USA le hi tluk ram sifak Kawlram ziah mah tluk in aa dan hnga timi ruah lo awk a tha lo.

Kawlram kong ka hal tik hna ah, Yangon le Mandaly le a dang khuapi cio zong cozah nih an curfew ning a rak tha tuk. Khrihfa le Muslim pawl aa pumi zong an tlaih hna. Party tuahmi phun le nawl zullomi an tlaih bak hna. Cun khuate tiang zong, khual tlawn an khap. Hauka in lam an phih ti a si. Khuakam in lam an phihkhar ning a rak tha tuk. Rungrul umnak cu, a yatkuat hmanh in an khar. An luan tuk maw timi tiang ruah awk in a um.

Rungrul umnak inn cu hi ti bak in an hren khumh hna

             

Rungrul umnak zatkuat zong mah tin an hrenkhumh

Hakha le Thantlang in khuate tiang hmanh an i phihkhar ning an chim ah, khuaruahhar in an rak fel. Kawlram pumpi in, khuapi in khuate tiang an i phihkhar ning an chim tik ah, Tuluk bantuk bak an rak si ko. Laimi cu kan tlawm tuk i, mah bantuk in an phihkhar lo ahcun, a pulh bak in kan puu kho ko hnga. Lairam hruaitu cungah lung aa lawm tuk.

"Khatlei ah Kawlram le Tuluk cu nawlngeitu uknak (authoritarian cozah) an si caah, minung phihkhar cu can sau tuk an rak cawng cang I, phihkhar zia an thiam tuk cang" ti zong ruah awk a um.

Kawlram pumpi million 52 a kan khar khumh khawhmi cu khuaruahhar ngai a si ko. Tuluk zong Wuhan khua hi ni 76 a khar bak. Cozah nawlpek lo in, a lut zong an um lo. A chuak zong an um lo.  Cun Dailymail.uk nih a tialmi le bang ahcun, pengram (provice) 4 chung ah khua lianlian 40 hi cozah nih an khar a ti. Khuate hna tel chih in. Minung a zapite an erhmi hna hi million 500 an erh hna I, cucu vawleicung pumpi minung 6.5% an si a ti. Cucu USA ram pumpi minung nakin an tam deuh.

Hi bantuk in an i erh khawh caah, Tuluk cu zawtnak hi a karhmi a tlawm tuk. Cun sizung lianlian an sak zawk i, a rannak in hmun khat ah a dang tein an thlawp hna. Khakha idea tha taktak a si. USA cu sizung a dang tein a um kho lo. Cawhhrup in an chiah deuh hna caah, mizaw an karh zong a si kho.

Kawlram cu kan sifak. Doctors le nurse an tlawm. Sii a tlawm. Sizung a tlawm. USA bantuk hna in tlangrai a karh ahcun a lo bak ding kan si. Kan ram pumpi in aa rawk khomi kan si. Cucaah NLD cozah nih hi ti a renghmi hna hi, a tha tuk tiah kan ruat cio. Kan rak i lawm cio. Minung nunnak cu a sunglawi tuk. Tangka in cawk khawhmi a si lo. Minung an nun le dam tham ahcun rian an tuan than te ko lai i, tangka cu an ngeih than te ko lai. Cucaah Covid-19 lio i Kawlram tuahsernak ning le nunning te hi, USA zong nih cawn tlak a si ve ko tiah ka ruat.

---------------------------


https://www.dailymail.co.uk/health/article-8004055/THE-REUTERS-GRAPHIC-Under-Chinas-coronavirus-lockdown-millions-go.html

Paradise Bantuk Pangpardum Dawh "Torres del Paine National Park"

Pathian nih minung a rak kan dawt tuknak pakhat cu, kan umnak vawlei hi vawlei dang he lo lo in, dawh tuk le tha tuk le nuam tuk in a rak kan ser piak. Zeizongvialte (universe) ah hi, vawleipum timi hi 800 renglo an hmuh cang nain, minung kan umnak vawlei bantuk hi pakhat hmanh a um lo. "Zeicadah kan vawlei hi tling khun Pathian nih a rak ser hnga?" timi ka ruat tawn. Ka ruahmi cu, "Hi vawlei kan um lio ah hin, vancung kong hi kan fiannak ding caah, tahchunhnak caah a rak kan ser piakmi an si ko rua" tiah ka ruat.

Vawleicung hi hmunkip ka kip hi dawh tuk in Pathian nih a rak ser hna i, cucu kan nunchung ah kan i nuamhpi le lawmhpi dingmi ah Pathian laksawng an rak si hna. Cu lak zong ahcun a cheu hmun cu khuaruahhar khun le dawh khun in a rak ser hna. Cu lak ahcun "Torres del Paine National Park" hna hi, paradise bantuk dawh in Pathian nih a rak ser ko. Paradise hmanh khi hi tluk in aa dawh te hnga maw ti awk tlak in aa dawh ko. 

Torres del Paine National Park hi Chile ram thlanglei Chilean Patagonia ah a ummi a si. Puerto Natales in chaklei km 112 le Punta Arenas in a chaklei 312 km ah a um. Nitlaklei ah Bernardo O'Higgins National Park le chaklei ah Argentine ram Los Glaciares National Park he an i tlai. Paine timi cu ram ngeitu Tehuelche holh a si i, a dum (blue) tinak a si. 2013 ah hin, hectares 181,414 a kau. Kum khat ah minung 252,000 nih an len. 54% cu ramdang khualtlawng an si. Hi pangpardum hi, Mcozah nih an hualmi pangpardum 11 chungah pakhat a si.

Zeitluk pachi dawh hmanh nih tluk khawhlo dingmi pangpardum

Hi area ah hin, national park timi pali a um; cozah ramhual pathum a um; cun cozah nih national monument timi kokek lungphun pathum a um. Cu vialte fonh tikah, hectares 6,728,744 a kau.

rres del Paine ah hin, phundang ngai a simi granite tlangpar zum pathum a um. Kehlei kap in rel tikah, Torres d'Agostini, Torres Central le Torres Monzino ti an si. Pe 8,200 tiang an sang. Hi hmun hi a tling taktak. Tiva, tibual, tlangsang, hawrkuang, lungpang, kokek lungphun, rikhaltlang (glacieir) timi le tupi bantuk zong a um rih. A mak taktakmi hmun a si. Tibual minthang cu Grey, Pehoe, Nordenskiold and Sarmiento timi an um. Glacier timi tikhaltlang ahucun Grey, Pingo le Tyndall an um. Cu hna cu South America Africa thlanglei hriang Southern Patagonia Ice Field he a va tlaimi a si. Hi ka hi South America a va donghnk a si.

Glacier a tit dih dingmi hi scientist pawl nih cun an ui tuk ee

Torres del Paine National Park hmanthlak hi ka zoh lengmang ah, va hmuh ka duh taktak ve. Zeitluk in dah duh a nun hnga le lungthin a daih hnga ka ti. Khuadawm a thiang; vandum a thiang; tii le thli a thiang. A dai tuk ding a si fawn. Zeiltuk in dah mit lung a va awi hnga timi ka ruat. Hi bantuk hna hi Lairam ah ngei kho ve u sih law, zeitluk in dah kan va uanthlar ve hnga ka ti.

Mirang nih "Park" an timi hi Kawl nih "Pan-chan" tiah an auh. Lai nih pangpardum kan ti. Asinain park hi a cheu cu pangpar zong  a um theng lo. Kokek in a keumi thingkung, ramkung le ramdang pangpar tlawmte a ummi zong a si ko. A cheu cu lungpang le tisor lawng zong a si ko A cheu cu tupi sawhsawh zong a si ko. A cheu cu tikhaltlang zong a si ko. Asinain min dang hlei kan ngeih lo caah, "Park" timi hi "pangpardum" tiah ka le ko.

Vawleicung ah hin pangpardum dawhdawh an rak um. A cheu cu minung nih sersiam chawmmi an si nain a cheu cu Pathian nih vawlei a rak ser ning in, aa ser vemi kokek pangpardum an si. Vawleicung ah hin Paradise bantuk in aa dawhmi kokek pangpardum (park) tampi a um. Cu lak ahcun Torres del Paine National Park timi hi Paradise bantuk in aa dawhmi pangpardum pakhat a si.

Torres del Paine National Park, Chile

A cunglei pangpardum hi Chile ram ah a min a thangmi pangpardum zong hi, Chile miphun nih an uar taktakmi dum a si. Pangpar cu a tlawm nain fingtlang kokek dawhnak hi pangpar bantuk a si ko. Hi pangpardum a min cu Torres del Paine National Park tiah an ti. Hi hmun hi, South America thlanglei hriang bik ah a ummi a si i, a min ah Patagonia tiah min an sak.

Hi pangpardum hi a kaupi a si. Glacier timi vawlei aa semka in a ummi tikhal (glacier) zong an um. A niam deuhnak ah thingkung tupi zong a um. Pangpar phunkip zong a um. A zungzal tein vur a tlaknak hmun le a khalnak hmun zong a um. Ramtang ah a ummi rang zong an um. Va a phunphun le saram hme tete zong an um. Cu lakah a lar cemmi cu penguin va le Guanacos timi a si.

Pathian nih hin, saram zong hi an nun chung caantawite hi, nuam te le hnangam tein hi pangpardum dawh ah hin, nuamhnak caa a pek ve ko hna. Solomon nih a ukmi Zion ram thianghlimnak hmanh in, aa dawh deuhmi hmun ah, an nunnak caantawite an hman khawh ve mi hi, minung nih kan hmuhmi thluachuahnak hmanh in an caah a sunglawi deuhmi a si ve ko.

Tlangkai thiammi hna caah mitthi tuk a simi tlang pawl

Hi pangpardum hi Glacier zong a um rih caah a sunglawi khun

Vawleicung Paradise a si ko

Hrawn dingah mit a thi tukmi hlei

Kikek lungphun pathum (monument)

Pachi suai chawmmi bantuk in aa dawhmi tibual le fingtlang

Khuadawm, thingram, tibual, vur, tlang he Pathian kutneh dawh

Van Jerusalem thar a lo mi pangpardum dawh

Jesuh hi mah bantuk khuadawm cit bu in a rak tum te kho men 

Hi pangpardum hi tlang zum taktak an le horkuang thuk taktak an um. Tikhal nih a khuh tawnnak hmun a si. Vawleicung tlangkai thiamthiam hna nih, kai an i zuam tawnmi tlang zumzum an um. Hi hmun hi a nuam tuk i, zoh ah hin Paradise bantuk a si ko. Hi hmunhma phak le hmuh ve hi ka duh hringhran ko. Hi ti zoh bak ah, thinlung a dai taktak ko. Paradise chinchinahcun "Zeitluk in dah a va tlin te lai le thinlung a va daih te lai?" 

Lungleng tein fingtlang a cuanmi "Saiva" (Kyat-sin)

Lungthin dai tein nuam chialmal tein a lengmi saram hna

Patagnia hrawng ah a ummi Quanacos saram pawl 

Saram zong nih an nuamhpi ve mi Torres del Paine tiram le fingtlang

Paradise ahcun "cawtum le chindaih zong lungrual in an leng ti lai" ti a si. Minung le saram ca zong ah daihnak a um. Hnangamnak a um. Lawmhnak a um. Minung lawng siloin saram ca tiang in, lawmhnak a tlinnak hmun a si. A chambaumi a um lo. 

Hi Torres del Paine National Park zong ah hin, saram phunkip te hmun khat ah an leng ti ko hna. Hi hmanthlak chung langmi saram tete zong hi, humhakmi an si i thah a ngah lo. Minung le naih tein an um ko hna. Saram le minung kha hawikawm an si ko hna. Zeitluk nuamhnak dah a va si hnga? 

Hi saram le va hna hi, Chile ram ah an uar ngaimi saram an si. A can ahcun a bubu in an um i, 50 hna ti bantuk in an i bu tawn. Tlangpang zong an umkal kho i meheh le sathar bantuk an si. Fingtlang zoh duh le hi saram pawl va zoh ruah ah, tourist zong tampi an kal tawnnak a si.

Kan Lairam ahcun saram cu chim lo, laikeng hmanh nih Laimi a kan tih? Utak le dangte hmanh nih a kan zamtak. Kan Lairam hi Paradise bantuk ser ve ding hi, Laimi zumtu caah a herh hringhran. 

Zoh cim lo Paradise bantuk pangpardum dawh

Bawipa Pathian tuahmi hi zeitluk in dah a that?

Muisam phunphun in aa thlengmi pangpardum

Zanlei nitlak lai pangpardum dawh

Hi vawleicung ah hmanthlak (pachi) dawhdawh ka hmuh tawn hna. Khuaruahhar in aa dawhmi fingtlang pachi dawhdawh an um tawn. 

Asinain, Torres del Paine National Park i aa dawhnak cu zei bantuk pachi dawh hmanh nih an tluk lai lo. Cu tluk in aa dawhmi hmunhma hi vawleicung ah an rak um. Hi hmunhma dawhdawh nih fiang tein langhtermi cu "Pathian tuahmi cu a tha tuk" timi hi a si ko. Pathian nih "Ni ruk" chung thil a sermi hna a zoh tik ah, "A tha tuk" tiah a ti lengmangmi Genesis bia hna kha Torres del Paine Naitonal Park ah tling ko. Bawipa zong nih, "A tha tuk (Very good) a timi hi, hi pangpardum ah hmuh khawh a si. A taktak ahcun Torres del Paine National Park hi, mit hmuh Paradise bantuk in Pathain nih dawh tuk in a rak tamh ko. 

Hi tluk hmunhma dawh zong an lo than te ko lai

Careltu tha tein ruat ve hmanh. Caan tlawmpal te kan nunnak le kan i nuamhnak ca hmanh ah, hi tluk dawh in Pathian nih vawlei hi dawh le tha tuk in a kan ser piak ahcun, zungzal kan umnak ding, kan nuamhnak ding le lawmhnak ding caah a kan ser piakmi Paradise dum dawh chinchin cu, zeitluk in dawh le tha in dah a va ser hnga? 

Cu dum dawh chung ah, Jesuh nih, "Tu chun ah Paradise ah sin ah na um lai" tiah mifir pa lawng a kamh lo. Nang le kei zong a kan kamh ve ko. Torres del Paine National Park hmanh, hi tluk in a va dawh si kaw, cu Jesuh kamhmi Paradise chacha cu zeitluk in dah a va dawh hnga? Cu ka in kan Bawipa nih a kan hngah ko. Torres del Paine National Park hmanh, hmuh kan duh ahcun Paradise chinchin cu zeitluk in dah hmuh hi kan i hngahhlang awk a  si hnga?  

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

References

1. Hmanthlak hna hi www.wordpress.com le Google in lakmi an si.

2. www.torresdelpaine.com

3. Torres del Paine National Park at wikepedia