Lihchim: Pathian Nih A Huat Bikmi Thil

Pathian nih a huatmi thil hi tam tuk a um ko lai. Hi chungah a huat bikmi cu "lihchim" (lie) hi a si. Zeicatiah "Pathian cu Biatak le Dingthlu Lairel a si caah a si. A lam le biakhiahnak cu a ding. Zumhawktlak a si. Hlen hmanglo Pathian a si. Cu Pathian nih a huat bikmi cu, "lihchim a si." Cu lih a ratnak le aa thawknak zei dah a si?" timi hi kan zoh tuah lai. 

Lihchim timi cu zeidah a si?

Lihchim timi cu "a diklomi thil, a dik in chim; a si lomi thil a si mi in chim;  thil a sining in chim lo in, a si lo ning in chim le a taktak a si lo mi thil a tak in chim khi an si." Phun dang in chim ahcun zei thil kong paoh ah "biatak" chim lo khi a si. Lih le biatak hi aa ralkahmi an si. Cucaah zei bantuk bia paoh va si ko seh, biatak kan chim lo paoh ahcun lihchim a si. Kan silo ning pi in biachim zong khi, lih a si.  Lih hi a phun a tam tuk. Biatak le bia dik chim lo paoh, lih a si ko. 

Lihchim hi "hlen" (deception) a si. Thil a sining taktak kha, thuh duh tik le langhter duh lo tikah, bia kha a vel in vel i, mi thinlung ah "a kan hlen" ti hngalh lo awk in, thil a silomi kha a si bantuk in va chim khi zong khi,  "lichim" a si. Mi nih a hman lomi thil zong a hman bantuk in an zumhnak ding in chimmi paoh cu lih a si. Biatak le biadik kha a siloning in chim asiloah langhter asiloah fainter asiloah a si taktak lo mi kha a si bantuk in langhter kha a si.

Lih hi a phun a tam tuk caah, kan chim cawk lai lo. Lih zong hi a tam tuk fawn caah, minung nih hin "lih ka chim bak lo" a timi cu "an lih tu a si" tiah psychologist pawl nih an ti. Lihchim lo in minung hi an um kho lo ti a si. Cucaah "lih chim cu sualnak ngan bik pakhat a si caah, hell kal viar ding kan si. Cucaah Jesuh zong kan caah a thihnak a si."

Lihchimmi hna ziaza le lungput

Lihchim hmangmi hna hi, lihchim hmanglomi hna he an sining aa dang. An lungput zong aa dang. An khuaruahmi, thil an hmuh ning le an nunning zong aa dang. Lichimmi hna ziaza le lungput cu, a tanglei bantuk in a si tiah minung kong thiammi hna nih an ti.

1. Lih an chim tikah a pawi ah an ruat lo.
2. Lih an chimmi hi lihchim ah an ruat lo. A ruang cu an chim tawnmi a si caah a si. 
3. Lih an chimmi kha voi tam tuk an chim tik ahcun an mah lila nih an i zumh le a taktak ah an ruah
4. Lih an chimmi kha a voi a tam tuk tik ahcun lih ka chim timi an ruat ti lo. Biatak ah an ruah.
5. Lihchim hmangmi cu zei bantuk lih an chim zong ah, midang teinak a si poh ahcun a pawi an ti lo.
6. Midang teinak a si paoh ahcun lihchim kha a pawi an ti lo.
7. Lichimmi cu an mah lam awnnak ca lawng an chimrel peng.
8. Lihchimmi cu bia hi a lutaw le a hnuhmai an ruat lo. Bia hi an merh peng. An thlen peng.
9. Lihchimmi cu lih an chim than lengmang. Lihchim lo in an um kho lo.
10. Lihchimmi cu zeitik hmanh ah biatak chim an i harh. Biatak chim he an i ral.

Bible le lihchim

Lih timi hi Bible ah voi zeizat dah aa hman? Mirang cu an holh a rum tuk caah, a liamcia, a tu caan le hmailei caan ti caah holh biafang an ngei i, a phunphun tein an hman. Cun King James bible an ti; Today's English Version in Bible lehmi phunphun an an ngei. Ka hin cun kan tial cawk lai lo. A tanglei hi King James ah a langmi an si. "Lihchim" timi he pehtlai in biafang phunphun a tanglei bantuk in an hman mi lan zoh tuah lai. A tanglei biafang hna hi, lih, lihchim, lichim-mi tibantuk an sullam a si:

(1) 'lie" timi hi voi 155 a hman
(2) "lied" timi a liamcia caan ca ah 4  a hman
(3) "liers" timi hi voi 10 a lang
(4) "lies" timi hi voi 51
(5) liest timi hi voi 5
(6) "lieth" timi hi voi 59 a lang

Minung a simi paoh hi, chuah ka in thih tiang ah, lihchim lo mi kan um lai lo.  "Cucaah lihchim hi minung sining pakhat a rak si ko. Miphun kip nih lih an chim cio. Nunphung kip ah lihchim a um. Lihchim lo mi miphun an um lo. Cucaah lihchim hi, minung nih nu hrinnak in chuahpimi ziaza pakhat a si. Cucaah, Hindu zong nih lih an chim caan a um i, Khrihfa, Muslim, Buddhist, Judaism le a dang biaknak zong nih lih an chim cio ko, Cu biaknak biatu pawl zong nih chim thiamthiam a si. 

Cucaah zei bantuk minung paoh nih hin, lih an chim dih ti a si. Cu chung ah, doctors, nurses, ralkap, palik, sianginn saya/sayama, politicians, pastor, evangelist, lentecelhmi le hlasak thiam, TV ah a larmi ngaknu tlangval le chawlet-chawhrawl vialte an i tel dih ti a si. Hi lak ah a ding bikmi bu cu, "Medical lei riantuanmi hi an si" tiah an ti. A changtu ah "lentecelhmi an si" tiah an ti.

Lihchimmi Mizaza Hna

Mifim cu an fim tuk caah an chimmi hi lih a si le si lo theih khawh a si lo an ti. Cun mifim cu, mi an hlen tik hna ah, thuk tuk le zapi zaran nih lih an chim le chimlo theih khawh a si lo. Hitler nih a rak timi cu, "Mi na hlen vaivek a sile fak taktak in va hleng hna" tiah a ti. Cucaah Russia zong a hlen; UK zong a hlen. Austria zong a hlen. Tuklonak ding biahrennak a tuahpi hna le a donghnak ahcun a hlen dih hna. Cucaah Ralpi II nak tiang a chuak. Mipi million 55 thihnak le ralkap million 25 thihnak a chuak. Cucu Hitler nih lih a chimmi nih a chuahpimi thihlohnak a si. Lih hi tih a nung taktak.

Tangka kong lihchim hi, tih a nung taktak.

Naite ah Kawlram ah minthami minthang taktak May Than Nu cu tangka kong ah hman lo in rian a tuan timi ruang ah kum hnih thawng an pek" tiah an ti tik ahcun, TV, Movie le Video chung i kan rak hmuh tawnmi hmanthlak cu a lo viar ti tluk a si cang. Cu tluk a larmi hmanh nih lih an chim tiah taza an cuai hna tik ah, lungthin phundang a si. A cuaitu palh maw a si? May Than Nu palh dah?

Hawihlan Tanintharyi Region chief minister Daw Lei Lei Wa zong ziknawh hmuh in, kum 30 thong dan an pek. Amah lawng a si hnga maw? A si lo men lai. An theihmi hna hna le theihlomi hna lawng an si lai. An tam tuk kho men. Ralkap uk lio ah, Ralbawi Khin Ngunt te hna le Ser. Genral Than Shwe te hna nih zei tluk in dah lih an rak chim hnga timi cu, chim awk a tha lo. 

Study an tuah tikah, biaknak riantuantu, Pathian min in lihchim an tam tuk ve ti a si (Cu chung ahcun kan i tel kho viar ve ko). Tahchunhnak ah, minthang taktak, TV Evangelist Benny Hynn nih, "Ngaktah zohkhenhnak caah inn million 25 man Pathian nih sak a ka fial" tiah a ti i, a hlu heh a rak khan. Million 25 cu a hmuh. A sa than ti lo. Cucaah thawngpang hlattu pawl nih, "Ziah tangka pechantu na kawl lio ah, na rak chim bantuk in, inn cu na sak tung ne lo" tiah an rak hal. "Pathian nih sa than hlah a ka ti" tiah a rak leh hna. Pathian tu cu va hal khawh a si ti lo i, a lih le lih lo theih khawh a si ti lo. Pathian lawng nih a theih khawhmi thil a si cang.

Cun "Pathian nih a ka chimh. A tu bak ah mithi an tho lai a ti. An tho lo. 1990 kuakap ah Cuba hruaitu Castro a thi lai a ti. A thi fawn lo. 2004-05 ah USA ah nulenu aa ummi; palepa aa ummi bu hna hi Pathian nih a hrawh hna lai a ti nain, a karh tu an karh hawi. A mah maw a palh hnga maw, Pathian dek a palh hnga? Kan thei kho lo. Hi phunphai hi, Lairam ah, Mizoram ah, USA ah a tam in a tam tuk. Ka lar a timi le Hell ka phan a timi hi, an tlawm ti lo.

Zei ruang dah Pathian min in lih cu an chim hnga? Minung nih "mah nih duhmi, ruah mi kha, Pathian nih a ka chimh, a ka fial tiah kan ti tikah, a ho hmanh nih Pathian cu hal khawh a si ti lo." Cucu thil pawi taktak a si. A ho paoh nih kan chim, kan ti khawh cio mi kha a si ko.

Bible kong zong ah, lihchim hi  a fawite. A ruang cu, Bible zong za ah za in, kan fian setlomi bible ca zong, mah duh poh in kan hrilhfiah ahcun, "Kan i theihlo karlak ah, lihchim kan tla kho ve thiamthiam. Cun mi kha "timh ciammam tein" Bible bia hmang in kan hlen hna ahcun, Pathian bia hmang in lichim thiamthiam a si. Cucaah thawng tha bia chim tik zong ah, ralrin taktak a hau. Bible hi, mah duh poah in chap lo ding le zuh lo ding zong a si timi ruat bu tein thawng tha chim hi a herh.

A cheu cu kan hngal lo nain, a hngal bantuk in um i, lihchim kan hmang. Cucu mi hlen a si. A hmanlomi kan chim paoh ahcun, mi kan hlen a si i, mi kan hlen ahcun lih kan chim a si ko.

Voikhat cu USA ah Kawlram in a rami pakhat nih, ni riat chung "thianglawr kong, khamh fian kong, 666 kong le Obama hi 666 a sinak ding le Pope hi 666 an si te nak ding le Russia hi 666 chuahtu he an i kawm lai; RC te hna Baptist te hna le WCC te hna hi 666 an si timi kong" a kan cawnpiak.

Ni riat a dih hnu ah, a cauk chuahmi a hram in a dongh tiang ka piah. Vawlei map le bible map ka piah. A tu lio RC kong, Pope kong le WCC a umtuning kong ka chimh. Ka timi cu, "Saya, na kan cawnpiakmi cu a tha tuk nain, na kan cawnpiakmi chung in, vawleicung thil sining na palhmi le na fianlomi tam tuk a um.A diklomi tam tuk na kan cawnpiak. Cu na palhmi cu kan chim hmanh lai" tiah ka ti. Cahmai 12 ka print piak i, ka chimh. Ka van hal i, a mah le mah aa nawnnawk dih. Fiang ngang in a rak chimmi kha, ni 9 nak ahcun a fian lo tuk ning hi khuaruahhar a si. A mawh lo. A carelmi kha a rak hlunh tuk cang caah a si. A fian lo mi bak kha ni riat chung a rak kan cawnpiak. A donghnak ah a ka timi cu, "Saya, cauk ka chuah than ahcun ka remh piak law ka lawm ko hnga" a ka ti. A tha ko. Kan remh piak lai ka ti ve.

Pathian riantuantu vialte hi, kan si khawh tawk in, biahman chim ding a si. Kan hngalh lomi le fian lomi cu kan hngal lo, kan fiang lo ti ding a si ko. Cucu sual a si lo. Cun bia hman lo a chimmi le biatak a chim lomi cu, bia kan hal hna le fianter nak tuahter ding zong a herh. Minung nih zeizongte hngalh khawh thlu phung a si lo. Kan hngalh lomi cu kan hngal lo ti ding a si ko. Zawndamh in bible zong sermon ding a si lo. Mipi lungthawhnak menmen le an tuinak menmen in thawng tha chim ding a si lem lo. Bible bia kha a hman ning tein chim ding a si, tehtekhan tik zongah a hmanlo mi khan ding a si lo. Nawlbia pahra ah a hmanlo mi tehte hi si hi, Pathian nih a huat bikmi thil pakhat a si (Exodus 20:16). A hman lomi tehte si hna hi, tih a nung taktak.

Biaknak riantuantu cheukhat lak ah, prophet phun in aa ruatmi thawng tha chimtu hi, Pathian le Thiang Thlarau min hmang in lih an chim khun ti a si. Vawlei ah, Jesuh ka si aa timi hmanh hi an tlawm ti lo. Prophet ka si; Pathian nih a ka chimh; cu ni le cu caan ah caan a dong lai a timi zong hi, a thawng in an chuak cang. Cucaah Jesuh hin, "Prophet deu an ra lai; ka min in an ra lai; zumtu hna kha a si khawh ahcun hlen an i zuam te hna lai" tiah a rak timi hi a tling ciahmah ko. 

Zei bantuk minung paoh nih hin, lih hi a phunphun an chim. A din deuh le fak deuh, a tlawm deuh le a tam deuh lawng an si. Chimmi lih nih midang caah harnak le chiatnak chuahpi mi lih a um i, lih a si ko zong ah mi caah chiatnak a chuahpi lo tu lih a um ve. Zeihmanh va si sehlaw, lih cu lih a si ko. Vawleicung minung sining zoh tikah, lih hi an chim cio tawn ti a si. Cucaah Mirang phungthluk ah, "Lih chim lo cun, bia siam a tling lo" an ti phah ti a si.

Bible kan zoh tik ah, Israel miphun i zumhnak an pa le a simi hna-Abraham, Isaac le Jacob- te hna hni lih an rak chim ve ko. An chimmi hi, "a hman zahzat, a hmanlo zahzat" a rak sinak an um caah, "lih-rang" kan ti tawnnak a si. Jacob le bang cu, a min hmanh ah "hlen hmang" timi a si ko. A upa Esau kedil tlaih bu bak in a chuak i, cucu Judah biafang ahcun "hlen hmangmi ziaza" tinak khi a si i, Jacob timi cu cucu a sullam cu a si. A min rup in, "A u a deh; a pa a deh; a pu a deh." Cucaah a lam a tluang lo. A pu nih cailak in a deh ve. Harnak zong tam taktak a tong ve. 

Cu bantuk in miphun hna pa "Patriarch" timi hna hmanh nih lih an chim ahcun, mi dang cu chim ding kan um ti lo. Zeibantuk minung paoh nih, lih cu kan chim cio ko ti a si. Aa dangmi cu, "lih voi zeizat dah a chim? Zei bantuk lih dah a chim? Zei tin dah lih a chim ning a si? Cu lih nih zei bantuk theipar dah a chuahter" timi lawng hi aa dangmi a si. 

Zeibantuk minung paoh nih lih chim cio a si i, "Zei bantuk minung dah lih a chim lo bik mi an si?" timi an hlathlai i, "Lentecelh a huammi hi, lih an chim lo bik" ti a si. Cun doctors le nurse tibanbtuk, sizung riantuanmi hi lih an chim lo bik ti a si. 

Lih a chim bikmi hi zeidah an si timi an zoh i, pakhatnak ah sihni an si; pahnihnak ah politician le pathumnak ah chawlet-chawhrawl an si ti a si. Sihni cu upadi an thiam; an bawmhmi hna kha a sual zong ah a sualnak thuh piak an i zuam. Biatak chimnak in, teinak tu kha biapi ah an chiah ti a si. Sihni hi a thiam tuk ahcun, a sualmi le mithat lainawng zong kha, an luatter ko hna. An sual lonak an dirpi khawh; tehte an piah khawh ahcun an luat ko ti a si. A suallomi zong sual an puh khawh hna i, a sualmi zong kha thiam an coh khawh hna ti a si. "A sualmi sual phawt lo in, a suallomi sual phawt hi, bible nih a huat taktakmi a si" 

Politician poahpaoh hi cu, an mah tlinnak le party tlinnak kha biapi ah an chiah caah, lihchim zong hi, a pawi ah an ruat tuk lo ti a si. Mizoram ah MLA pakhat cu, "Ka chuah ahcun, cucu ka tuah lai? Cu tin ka tuah lai?" tiah a ti. MLA cu a tling peng nain, a tuah taktak bal lo. Cucaah cu MLA cu, Mizoram ah "Te-lai-pa" tiah min an rak sak phah. Daw Aung San Suu Kyi zong nih, lih hi a chim ve hrimhrim ko lai. Politics ahcun biahman chim hi a rak har tuk caah, lihchim hi politics ah aa tel chihmi a si.

Pre. Clinton zong "Ms. Lewinsky kong ah, lih na chim; bia dik na chim lo" timi in impeachment an rak tuah. Cu a mah biachimmi cu roling bia ah an chiah "I did not have sexual relationship with that woman, Ms. Lewinsky" tiah a rak ti. A ho hmanh nih an rak zum lo. Lih a chim le chim lo cu, a mah nih a theih bik ko. Lih kan chim tikah, kan lih le lihlo a thei bik tu kan mah kan si.

Pre. Bush nih khan Iraq dohnak kong ah, lih hi voi 1,234 a chim ti a si. A hmanlomi bia voi tam tuk a chim ti a si. Washington Post nih an tialmi ah, Pre. Trump nih hin kum thum chung ah, "false asioah misleading claims" (aa palhmi asiloah a hmanlomi) voi 16,241 a chim ti a si (January 20, 2020 Washington Post). Ni 1,170 chung ah voi 18,000 a chim ti a si (April 14, 2020). Zeicatiah ruat suksak lo in, a duh paoh a chim tik ahcun, "a diklomi le hman lo mi a rak chim lengmang" ti a si. USA cu computer ram a si caah, thil hi an rak thei kho tuk le ralrin taktak a hau. Hi bantuk hruaitu ropui taktakmi hmanh nih lih an chim ko ahcun midang nih cun chim lo awk hi a tha ti lo. 

US hruaitu tampi hi an ka cun Pathian an i tlaih. Bible an i cherhchan. A tu le tu Pathian bia cu an chim nain, thinlung le nunnak ahcun lih le hrolhrol a rak tam tuk. Hihi Farasi nunzia he aa lo ko. "Religous begot" timi biaknak kha tanakha thuh in i thuh i, chungmuru ah sual ngang tung hi, lih pakhat a si. Jesuh min le Pathian min i tlaih riangmang i, "Mah tuah duhmi tlamtlinnak ca, mah miaknak, mah party miaknak, mah uktu sinak co duh ruang menmen ah, Pathian min le Jesuh min hman hi, lihchim taktak pakhat a si." 

Bible aa tlaihmi paoh mitha an si dih lo bantuk in, "Pathian Pathian" a timi kip hi, mi dik le mitha an si dih lo. Pathian le biaknak hi, politics ca menmen a hmangmi vawleicung ah an rak tam tuk. Cu zong cu a dinglomi thil a si. Misual taktak Hitler hmanh hi "A ka cun Pathian timi voi tam tuk a chim. Thlacam a thiam ning hmanh hi, chim awk thalo a si ko." A lungchung cu huatnak le mithah lainawn duhnak lungthin in a khatmi hmanh nih, "Pathian le Bible cu aa tlaih ve ko."  

Jesuh hi Republican Party zong a si lo. Democratic Party zong a si lo. Green Party zong a si lo. NLD le CNLD zong a si hlei lo. MNF zong a si lo i, Congress Party zong a si hlei lo. Jesuh nih hin, "Minung dirhmi party hi pakhat hmanh a interest lo. A interest mi cu "A mah a zum taktakmi misual hi kan si ko." Vawleicung Party tu nih hin cun, Jesuh hi kan lei ah a tangmi bantuk ah kan i ruah nain, Jesuh hi nihin ni ah rak tum taktak sehlaw, a mah min a tu le tu chimmi pawl zong hi, "Nan mah mi lihchim hna. Kan thei hna lo" tiah ti khawh tuk kan si ko hna. Rarin a herh. "A tu chan ah "Religious Begot" kan tam tuk cang. Ralrin a herh. Prophet deu le naal prophet chan kan phan. Ralrin a herh. 

Cucaah Pathian min chim paoh hi, Pathian zummi kan si dih lo i, Jesuh min chim paoh hi, Jesuh zummi kan si dih hrimhrim lo." Mah party tlin duh le mah politics miaknak hmuh ruah i, Jesuh min le Pathian min chim te hna i, Pathian nih a huat bikmi thil-"Na Pathian min cu a sawhsawh in va hmang hlah" timi Nawlbia Pahra lak ah pakhat hi fak taktak in buar a si (Exodus 20:7). Cucaah Pathian min a sawhsawh in chim le mah miaknak ca ruah i, chim zong hi "Pathian min in lihchim" a si caah, Pathian nih a huat taktakmi a si. 

Kawlram ralkap le ralbawi pawl hna hi, lih zei tluk tam dah an chim hnga timi hi, rel cawk ding zong an si lai lo. An chimmi hrimhrim hi, a dikmi a um bal lo. Kawlram Prime Minister hmasa bik U Nu te hna hi pura sak le pura tang thlacam cu an cak ngang nain an nunnak ah biatak an rak chim lo. General Ne Win te hna zong an si ko. Kawlram bawi a tam deuh cu, an tuahmi le chimmi aa khat bal lo. Cucu an zia a si caah, a phungah an ruah ko. An chim pengmi a si ko caah a phungah an ruah ko.

A tu kan kan hruaitu Daw Aung San Suu Kyi hmanh nih hin, "21st Century Panlong Conference" a kan tuahpimi zong hi, a lengphaw cu a tha ngai nain, a chung ahcun "hlenak" (deception) a um kho mi a si. A ruang cu, "Tlangcungmi duhmi an theih tuk. An fiang tuk. Kan ram kuaimantertu zong a si lai lo timi an fiang ko nain, a chungmuru taktak ah a kan luhpi duh lo. A vel in an vel peng. Kum tampi kal i, vuai cikcek in tuahpi i, a donghnak ah, 'Cepa na duh le cepa, Artau na duh le Cepa lak"  timi phun ah aa thawn khomi conference a si. Ralrin a hau. Pi Aung San Suu Kyi zong hi biatak a chim hnga dek maw timi ruah a herh. 

Cucaah Kawlram ralkap le ram hruaitu hna hi, Gen. Ne Win chan 1962 in nihin ni tiang lih an chim peng ko. Cucaah lichim kha an zia ah a tla cang. An zia ah a tlak hnu cu lih chim kha a pawi ah an ruat ti lo. An chim hmun kha a si ko caah an chim peng ko. Cucaah Tlangcungmi hi a kan hlen chukcho peng i, nihin ni tiang zong daihnak le remnak a um khawh lonak taktak cu, "biatak chim le tuah um lo in, lin in i hlenthawi ruang ah a si peng ko."

Hi bantuk in, kan ram hi biatak chim lo in lihchim le lih in riantuan a tam tuk caah, vawleicung ah a dinglobik (corrupt) bikmi ram palinak ah a um. Amah nakin a corrupt deuhmi cu Columbia, Mexico le Ghana lawng an si. Hihi ruah ah ningzak taktak kan si. Hi ruangah kan ram zong a thancho khawhlonak a si ko. Kan constition zong a ding lo. Kan ram upadi zong a dinglomi a tam tuk. Cucaah kan ram hruainak zong a ding lo i cucaah sifak bik le "corrupt" bik ram ah kan i telnak a si ko.

Fian a herhmi cu hihi a si. Lih cu a ho nih chim zong ah lih a si ko. Zei bantuk hruaitu le zei bantuk party nih an chim zong ah ih a si ko. Lih ahcun miphun zong a um lo. A chimtu paoh kha lihchim kan si ko. Khrifah le Buddhist le Muslim le Hindu timi a um lo. Pathian a zummi le zumlomi timi zong a um lo. Lih cu a ho nih kan chim zong ah lih an si ko. Biatak an si bal lo. A ho nih kan chimz zong ah, Bawipa nih a huat.

Pathian Min Hmang In Lihchim

Lih hi a ratnak a um. A ratnak cu Pathian sin si lo in, "mi lihchim pa; a hram thawk tein mi lihchim a rak si" timi "Mi thalo pa" timi Satan sin in a ra mi a si. Lih paohpaoh cu Pathian sin in a rami a si lo. Zeicatiah "lih cu biatak a si lo" i, biatak a simi Pathian sin in lih a ra kho lo. Cucaah lih paohpaoh cu, zei bantuk minung nih a chim zong ah, a ratnak cu Satan sin in a si. 

Chawlet-chawhrawl hi an miaknak ding caah cun, lihchim a hau; an cuai thlai ning hman lo a hau tawn ti a si. Cucaah Isaiah le Phungthluk bia te hna nih a kan cawnpiakmi cu, "cuai deu hman lo ding; cuai deu hi Bawipa fihmi a si" tiah a kan cawnpiak. Cuai deuh zong cu lih taktak a si. 

A caan ahcun Pathian min in lih chim hna hi a fawite. A can ahcun, USA hmanh ah hin, politician an tanhmi an chuahter duh ahcun, "Pathian thlahmi a si; Pathian thimmi a si; amah hi Pathian nih a chuahter a duh..." tiah bible zong duhpoh in an char i an sermon ko. An duhlomi minung cu, "Anti-Christ, 666, nal prophet an ti men ko hna; Pathian zumlo mi.." tiah an ti tawn hna.

An tanhmi minung le party tlinnak ding caah, Pathian bia le bible bia kha zeiti paoh in chirhchan le chim kha an ngamh ko. Cu zong cu, Bible Nawlbia Pahra nih a huat taktakmi "Pathian min a ningcang lo in nan hmang lai lo" timi kha an buar a si caah, Pathian huatmi a si ve thiamthiam.

Lih aa thawknak hrampi khawi dah a si?

Pathian cu "Biatak" a si i, "biatak chim" a duhmi a si. Biatak chim a kan fialmi a si. A pa Jesuh zong "Biatak" a si ve (John 14:6). Lih cu a hmun lo. Biatak cu a hmun zungzal. Aa thleng kho lo. Cucaah Jesuh cu biatak a si caah, "Jesuh Khrih cu nizan, nihin le zungzal in amah ning a si" (Hebrew 13:8). Pathian le Jesuh an i khatnak cu, "lihchim" a huami an si. Zeicadah lihchim an huat timi hi a ruag a um.

Pathian nih lih chim a huat. Ti-tir a huat. Lengphaw thil a huat. Jesuh zong nih a Pa huatmi paoh cu a huat ve. Cucaah bia a chim fate a nolh lengmangmi cu, "biatak kan chimh hna" ti lengmang khi a si.
Biatak chimtu Jesuh nih, Judahmi hi lihchim thatnak ka khat hmanh a cawnpiak bal hna lo. Cucaah, Jesuh Khrih nih "Amah a zummi Judahmi pawl kha, lihchim kong ah hi tin a rak cawnpiak hna.

Nan nih cu nan pa khuachia fa kha nan si i, tuah nan duhmi cu nan pa khuachia duhnak kha a si. Amah cu a hramthawk tein lainawng a rak si. Biatak kha zeitik hmanh ah a tanh bal lo, zeicatiah a chungah biatak zeihmanh a um lo. Lih a chim tikah a tuah tawn zungzalmi kha a tuah a si ko, zeicatiah a nih cu milihchim (liar) a si i lih vialte hna pa a si" (John 8:44-45)

Lih chim hi aa thawknak a um. Lih kan chim tikah nangmah le keimah nih kan chim, kan thawk ti awk a si lo. Aa thawknak a um. Cu aa thawknak cu "lih vialte hna pa" sin in a si. Cu pa cu, Jesuh nih cun "milihchim" tiah a ti. Cu pa cu a ho dah a si? "Khuachia" (Satan) kha a si ko. Cucaah lih kan chim ahcun, kan pa cu, "khuachia" kha a si. Pastor zong "lih" kan chim tikah kan pa cu khuachia a si ve ko. Bible kong lihchim zong a ngah lo i, Pathian bia zong lih in chim a ngah lo. Kan chimmi kha, hlennak le lih in chim a si ahcun, "khuachia fa" kan si ve thiamthiam. Keimah tel chih in. Cucaah lihchim le a diklomi chim hi kan i ralrin taktak a herh. 

Pathian le lichim aa ral. Jesuh le lihchim aa ral. Cucaah Pathian zummi le Jesuh zummi cu "lihchim" he ka i ral awk a si. Cucaah thil fatein thil nganpi tiang lih kan chim lo ding a herh. Medicaid sawknak ah, WIC sawknak ah, Food Stamp sawknak ah, Tax return tuahnak ah, Bible kong zong ah, lih hi chim lo ding a si. Lih kan chim paoh achun, Pathian ral kan si i, "Lihchimtu pa Satan fale kan si" timi kha Jesuh bia a si. Zumtu aa ti tung i, lih kan chim ahcun zumtu taktak kan si lo. "Aa ti-tirmi" kan si deuh. Abik in Tax return tuah lio ko ah hin, "lihchim" hi a tam khun. Cu caan lio ahcun "zumtu taktak le aa ti-tirmi zumtu hi aa fiang ngaingai tawn." 

Khatlei ah "cheuhra cheukhat hna pek ngang, thawhlawm hna pek ngang tung le i pumh ngang tung i, khatlei ah tax hna hman lo in tuah" tibantuk zong hi lihchim a si i, Pathian duhmi a si lo. Khatlei ah "Kan lahkhah hna va hlut viar tung i, khatlei ah ningcanglo in tax hna tuah le mi hna va ei hmuar, mileiba hna va cham duh lo, Casino lianlian hna va tuah le Gambling hna va tuah le mi chungkhar rawhnak tam tuk chuahter, drug le zuu hna zuar.." tibantuk hi, Pathian duhmi a si lo. 

Pathian nih tangka a herh lo. Chawva a herh lo. Kan thinlung le ziaza tu khi a herhmi a si. Kan ziaza dinnak tu khi Pathian nih a herhmi a si. Zumtu ka si tiah chim lengmang tung i, hrawkhrawl nakcun chim tung lo in a dingmi nunnak hi Pathian duh deuhmi a si.

Cucaah Jesuh zumh hi, biatak tanh le biatak chim hi a si. Jesuh zummi nih cun, biatak a tanh. Biatak a tanhmi le a chimmi nih cun, lih a chim ti lo. Jesuh nih hin, "false prophets and false Messiah" hi tampi an ra te lai i, i ralring te hna u" (Matt 7;15-20) ah a kan cawnpiak Hi hna pawl hi, "Tuuphaw aa khuhmi cenghgia bantuk an si" tiah a ti. Hi hna pawl hi, ngiatnak ding thil pakhat a um. "An chimmi siloin an tuahmi in va zoh hna u" a ti. Jesuh nih hi hna pawl theih khawhnak cu, an bia silo in, "An ziaza, nunnak le tuahsernak" timi an theipar khan va zoh hna u tiah a ti.

Chim duhmi cu, "False prophet cu zeitikhmanh ah biadik an chim lo. Lih an chim peng. Lih a chimmi cu zei tik hmanh ah a chung ah biatak a um lo. A chung ah biatak um lo ahcun, a ka in thil tha a chim zong ah ti-ter a si. A tuahsernak le theipar ah a lang zungzal. Hi bantuk lih le lengphaw ti-ter te hna hi Khuachia sin in a rami a si.

Khuachia cu a hramthawk tein milih chim a si. Cucaah Pathian nih a huat. Zeicatiah Pathian nih a huat bikmi cu lihchim a si caah a si.

Lih Cu Caantawite Lawng A Nguh

Asi khawh zinpan ahcun, minung hin linchim lo tein biatak chim hi a thami a si. Zeicatiah Cathiang nih, "Lih cu caan tawite lawnglawng a nung" (Phung 12:19b) a kan ti. Zei bantuk lih hmanh hi, sau a hmun lo. Caan caan khat ahcun lih a sinak a lang than. Phundang in chim ahcun "biatak a si lonak kha" a puang than tawn. Lih cu, lih a si timi a fian tiang lawng a hmun. Cucaah zei thil paoh hi, a hram thawk tein, lihchim lo tein um khawh cu a rak tha bikmi a si.

Politics tuah tik zong ah, lih chim ding a si lo. Sipuazi tuah tik zongah lih chim ding a si lo. Cuai deu le tahnak deu hman ding a si lo. Cun thil zuar tik zongah a man aa khat tein zuar ding a si. Tangka thlen tik zongah aa ruang tein thlen ding a si. Duh poh in a mi zawnzoh in tangka thlen ding a si lo. "Nangmah na si caah" timi bia hrimhrim hi, a mikip kha ti lengmang i, sipuazi tuahnak ah chim tuk ding a si lo. Bible cawnpiak tik zongah mah duh poh in bible merh i, sermon i, cawnpiak ding a si lo. Fiang setsai lo hna in, mi cawnpiak ding a si lo. Zeicatiah Bible le Pathian min in lihchim zong hi, lih a si ko caah, ralrin a herh.

Mifim Bia Hi Ruah A Herh

Vawleicung mifim tampi nih "lih" kong hi tampi an chim. Bia thatha 2000 leng an chimmi a um. Cu lakah philh lo ding pakhat hnih te van tial ka duh.

1. Lih le hlennak cun, zeidang thil paoh hi cu an tha deuh ko (Anything is better than lies and deceit!”) 
― Leo Tolstoy, Anna Karenina

2. Biatak na chim paoh ahcun, zeidang chinchiah a herh ti lo (“If you tell the truth, you don't have to remember anything.” )
― Mark Twain 

3. Lih pakhat nih a tu caan ca cu a thatter men ko lai nain, amah cu hmailei a ngei lo (A lie may take care of the present, but it has no future)
-Croft M. Pentz



Biadonghnak

Croft M. Pentz nih " Lih pakhat nih a tu caan ca cu a thatter men ko lai nain, amah cu hmaiei a ngeilo" tiah a ti bantuk in, lihchim cu hmailei a a ngei lo. Lih cu a tu caan ca cu a tha men ko lai nain, hmailei caah ruahchannak a um lo caah, lihchim hi a ho cio zong nih, kan hrial cio hi a herh. Abik in Jesuh nih "Lihchim hi a huat. Lihchimmi cu khuachia fa a kan ti." Cucaah Jesuh zummi le zultu tha paoh nih cun, lih chim hi hrial a herh. Politics zong ah lihchim ding a si lo. Hlennak bia chim ding a si lo Policy cu chim phung a si. Food, Medicaid, WIC le tangka bawmhnak kong le Unemployment kong le Tax return kongah tiang in, lih hi kan chim awk a si hrimhrim lo. Khrih caah tehte tha sinak ding caahcun, lihchim lo mi zumtu si hi a hrampi a herhmi a si. Zumtu nang le kei hi, Khrih nih a tehte tha si ding ah a kan auh. Cu Khrih i tehte tha sinak ding caahcun, "Pathian nih a huat bikmi thil pakhat te hi hlawtter a kan duh. Cuccu zeidah a si tiah cun, "lihchim" a si. Cucu Pathian nih a huat bikmi a si. Zeicatiah "lih" cu Satan sin in a rat caah a si i, Pathian nih a huat bikmi cu Satan cu a si. 

TAX RETURN Tuah Tikah Hman Tein Tuah Ding

Nitlaklei ram hna an nunphung zoh tik ah hin, nichuahlei minung hna kan nunphung nakin an rak sang deuh tiah ka ruah tawnmi cu, "ngunkhuai" peknak kong ah a si. Hihi an nih cun hlan lio chan tuk in an rak tuah cang. Bible Biakam hlun chan in ngunkhuai pek hi a rak um i, Jesuh chan zong ah a um i, Rome cozah chan zong ah a um. Rome cozah zong nih, ngaunkhuai hi biapi tuk ah, cozah nih an chiah.

Paul chan lio hi, Rome nih Palestine ram zong hi an rak uk lio a si. Rome cozah a nunnak le a cahnak cu ramchungmi ngunkhuai a pektermi hna ruangah a si. Cucaah Rome phung ning hawih in, cozah uktu hna an nawl ngaih ding le ngunkhuai pek a herhnak kong kha Rome 13:1-7 ah a kan cawnpiak. 

Nan pek awk a simi kha (ngunkhuai) va pe hna u; nan pum ngunkhuai siseh, nan thilri ngunkhuai siseh... va pe hna u..

Tax tuah caan a phak caan paoh ah, Roman 13:1-7 hi k sermon tawn. Kawlram ahcun tax pek a um lo caah, chim awk zong a rak um theng lo. USA ahcun tax hi, cozah le ram a nunnak a si caah, chim zungzal a herh. Keimah pumpak zong, 1997 ka phak ka in ka hmuhmi hnihkhat te hi, hman tein ngunkhuai ka pek peng. USA tannak kan tuah tik ah, USA na luh ka in tax hman tein na pe maw? Na pek ahcun na peknak "tax transcript vialte kan piah" tiah an ti i, kum tampi caah kan va lak i INS ah kan piah hna. US tannak kan tuah te lai timi zong ka rak i tim lo nain, tax hman tein kan rak tuahmi zong a hnu kum tampi ah a thatnak le a herhnak kha ka van ton. USA nih zei tluk in dah ngunkhuai pek hi biapi ah an chiah timi ka fiang. 

U.S hi tax hman tein a pe lomi an rak tam tuk. Mirum milian tampi cu "tax" pek an hrial. An riantuanmi ah "a sung" in an piah peng tik ah, cozah zong nih an sualnak an hmu kho hlei lo. Mirum cheukhat cu "Personal tax" hi kum khat ah $1000 tling lo hna an pek ti a si. A ruang cu tax hman tein an tuah lo caah a si ko. Laimi zong hi, tax kong ah a dinglomi kan tam tuk. Laimi mi tampi cu, kan ax return tuah ning a hman lo. Tangka tam deuh hmuh ruah ah, hman tein a file lomi tampi kan um. Kan hmuh awk hnga asilomi hmuh ding in a hmanlo in tax tuah hi, thil tha lo taktak pakhat a si. Sual zong a si. 

Tax Return tuahnak kong ah "hman te le dik tein" tax tuah a herhnak kong hi, tax tuah caan a phak fate ka chim zungzal. Zeicatiah USA cozah a nunnak cu ngunkhuai ruangah a si. Rome cozah he aa lo. USA cozah a thawn tuknak le a rum tuknak zong pumpak le company nih pekmi tax ruangah a si ko. Tax pek um hlah sehlaw, cozah hi a mah tein a thawng kho ding a si lo.

City a nunnak cu City tax a si. State a nunnak zong state tax a si. Rampi a nunnak zong Federal tax a si. Cucaah USA ahcun mining a simi paoh Tax pek luat khawh a si lo. Cucu kan fian cio a herh. A ruang cu cozah bawmhnak (food stamp, medicaid, tangka le zei bantuk bawmhnak paohpaoh) le ramdang bawmhnak le cozah riantuanmi lahkhah vialte le zeizong te hi pumpak tax, thilri tax le company tax in a rami an si ko hna. Cozah nih sipuazi a tuah in a hmuhmi an si lo. 

U.S ngunkhuai kong ah a fawinak cun hi tin kan then khawh: 

1. Tax Form hi phun tampi a um i income le status le riantuanmi hawih in form phihmi aa dang. Asiloah form aa khah zong ah zahmi a kuat te khi aa dang. 

2. Tax file ning hi phun (5) a fawinak in a um. 

 (a) Single

(b) Married filing Joint

(c) Married filing separately

(d) Head of Household 

(e) Qualifying widow(wer) 

Hi chungah No.5 hi cu, nuhmai le pahmai file mi a si i, ka fianter lai lo. Nuhmei le pahmei ca lawng a si.

3. Hi ah hin, No.1 hi "single" a simi, nupi thi lo le va ngeilomi nih file mi a si. Nupi a ngei ko nain aa then i, fa a ngeilomi nih file khawh a si. 

4. No.2 hi nuva hmun khatte ah file mi a si. A tliangtlai cem i a tha bikmi a si. Hihi cozah zong nih an duh i, tha an pekmi a si. A buai lo cem. 

5. No.3 hi nupi a ngeimi le va a  ngeimi nih mah le sining zoh in file khawh a si. Fa an ngeih ahcun pakhat nih fa i benh viar i, a dang pakhat nih, fa pakhat hmanh benh lo in a dang in file khawh a si. Duh le fale zat ceu tein thenh i file khawh a si. Cozah nih a senh ko hna (Asinain, inn cawk tik le fale scholarship sawknak ah hna a hnawk deuhmi a si ve caah JOINT file tluk in a tliangtlai lo)

6. No. 4 hi a piahtana bikmi a si. No.4 nak "HEAD OF HOUSEHOLD" hi a buai zong a buai i, a sullam zong aa dangmi a si. Hihi a qualify mi minung lawng nih file khawh a si. Qualify nak ding ah thil pathum a herh. Pakhat lawng qualify zong ah a rule ning taktak ahcun a ngah lo. Hi hi qualify nak ding caah, a tanglei thil (3) ah hin tlin a herh. Pakhat lawng tlin zong ah tlinh a si lo. 

(a) Tax file kum i a donghnak ah khan nuva aa thenmi si a herh. Tahchunhnak ah, 2020 Tax Return ah khan, Head of Household in a file khomi cu "2019 kum dih hlan ah nuva aa thenmi tinak khi a si." 

Asiloah single si a herh. Single si lo le nuva aa thenmi si lo ahcun file khawh a si lo. A tawinak cun "nupa aa thenmi lawnglawng" nih file khawh a si. Hihi na file ahcun asullam cu "Kan nupa kan i then" timi kha cozah ruah ning a si (Khua tlik phunphai sawhsawh kha a ngah lo. Court i sining tein aa thenmi kha chim duhmi a si). 

(b) Nupa i then hlan ah, inn man (Mortgage/rent) le bills vialte za ah 50% hi ka pek ve a herh (Hihi na chek le credit card tibantuk in na pek takaknak he a herh ahcun an in hal khawh)

(c) Fale na benhmi zat kha, kum cheu hi keimah nih ka cawm hna timi kha a sullam a si.

Cucaah HEAD OF HOUSEHOLD in file ahcun cozah hmuh ning ahcun "Court ah legally tein aa thenmi" tiah ruah a si. Thennak ca an in piahter hna lo zong ah khakha cozah IRS nih an fian ning a si. 

Head of Household in file hi a hlawk deuhnak cu:

(a) Standard Deductible timi tax file tikah zuhnak nawl pekmi kha a tam deuh caah tax cawi ding a tlawm deuh; 

(b) Chungkhar ah cawmtu na si caah Federal le State i na pek ciami kha tam deuh a kir kho

(c) Child Tax Credit timi tefa ngeih ruang ah cozah pekmi bawmhnak kha tangka tam deuh in hmuh khawh a si. A ruang cu ngakchia cawmtu a si caah a si.

Cu ti cun, Head of Household file hi tangka tam deuh hmuhnak ding in cozah nih an tuahmi a si caah, mi cheu khat cu an qualify lo nain Head of Household in an tuah tawn. Cozah nih an thei theng hna lo i, tangka cu an pek ko hna. Asinain thil zeimaw ka zawn ah aa sukdennak le buainak a um kho. Abik in fale college kai duh tikah scholarship sawknak le cozah sin tangka cawinak FASA ah a buai khomi a si. Cun ramdang ummi fale a la mi caah a buai khomi  asi. Cun nan i then taktak tunglo i, Head of Household in nan file caah, cozah nih a hlei in tangka an in pekmi hna kha, a karh he, dantat he chamter than khawh a si.

Cun tax tuahtu ca zong ah a thei ko nain a tuah ahcun "Cozah nih a thei ko nain hmanlo in tax a file" timi ruangah fak piin tazacuai le dantat khawh a si. Thawngthlak tiang an phan kho. Cozah nih dantatnak a phunphun an tuah khawh. Kan ton theng rih lo caah, hihi a pawi in ruah lo khawh a si. 

Cucaah tangka hi mitthit ding a si lo. Abik in ram hruaitu le biaknak hruaitu hna nih "tax" hi hman tein file a herh. Dinfelnak le upadi zulh tu hi biapi bik a si. Thil hi ningcang te le hman tein tuah a herh. Tax zong ningcang te le hman tein tuah a herh. Hmuh awk kan i tlakmk hmuh khi a za ko. Hmuh awk kan i tlaklomi thil hna a ningcanglo in va virhkhawih lengmang le hmuh va timh khi thil tha lo a si. Cucu Pathian zong nih a duh lo i, cozah zong nih a duh lo. Asinain minung hi lihchim hmangmi kan si caah, USA zong ah ram hruaitu le politician lianlian hna zong lih in tax file mi an um ve ko hna. 

Zumtu taktak Khrihfa nih cun, tax return kan tuah tikah hman tein kan tuah zungzal a herh. Form zong a hman a herh. Kan filing status timi "single maw ka si? Nufa maw kan si? Nuva thenmi maw kan si?" ti in kan sining tein kan file awk a si. Hihi Cozah zawn kan ruah caah kan file awk zong a si i, abik in Krihfa kan si ruangah thil tha kan tuah le thil hman kan tuah hi a herh taktak. 

Cathiang nih "Tangka hi thatlonak vialte a hrampi a si" tiah a kan cawnpiak tik ah, tangka hi a sual a tinak a si lo. Minung thinlung tu kha a biapi cemmi a si. Tangka a ningcanglo in duh le a ningcanglo le a silo ning in tangka hmuh duhnak te hna tu hi, sual a si. Thil thalo a si" timi tu khi Bible nih a chim duhmi a si. Tangka cu catlap a si le a mah tein a sual kho lo. A thurhnawm fawn lo. A hmangtu nih kan kawl ning le kan hman ning a thianhlim tu khi a biapimi a si.

Cucaah hmailei i Tax Return tuah tik ah, nuva i then na lo le hmun khat ah um ko nain cun zei tik hmanh ah HEAD OF HOUSEHOLD in tax return tuah lo ding hi ralrin kan herh. Cu lawng siloin Khrihfa kan si caah, thil kha dik te le hman tein tuah a herh caah, tax kan file tik ah hin form zong a dik ah a tha i, kan file ning zong a dik ah a herh bikmi a si. 

Hihi ruah a hau. 2019 ah nuva nan i then lo nain, tax na filemi kha rak zoh cio u law, "Head of Household" in na file ahcun na tax file ning a hman lo timi a lang. Cu a hman lo in na file ahcun, cozah tangka kha a hleihluan in na lak a si kho men. 

Cucaah mi vialte nih Tax Return kan tuah tik ah hman tein tuah a herh. Kan hmuh lo dingmi hna hmuh i timh le hmuh i zuam ding a si lo. Tax return hna hman lo in tuah i, tangka tampi hmuh in, "cheuhra cheukhat hna tampi kan pek lai, biakinn saknak hna ka thawh lai, mission field ca ah ka hlut lai, Bible siangngakchia hna ka cawm lai, evangelist hna ka thlah lai.." timi Pathian ca ah ka tuah lai timi paohpaoh hi Pathian nih a "interest" lo. Ralrin a herh. 

Pathian thinlung ah chaw leh le a miak kawl ding a si lo. Pathian nih a a duhmi le an duhmi cu "Na chawva le rumnak silo in, na thinlung le ziaza khi a si." Cucaah hi hnu tax return na tuah tik ah, na tuah ning kha Pathian duh ning a si hnga maw timi tha tein ruat law tax returan tuah i zuam. Cucu na caah thluachuah hmuhnak a si lai i na lawmhnak a si lai.

_________________________________

Chinchiah

Tax expert ka si lo caah, hihi legal advise ah ruah ding asi lai lo. Keimah pumpak siaherhnak in ka fian tawk ka tialmi a si. Tax file ning hi tam deuh theih na duh ahcun www.irs.gov ah tling tein a um. 

Kum Sawm Chungah Voi Khat Lawng A Hrangmi Hurricane U.S Ah A Hrang Lai

 U.S ahcun a ti lio hi Hurricane caan a si. Nitlak ah mei fak taktak in a kangh lio ah, nichuahlei Atlantic Rili kam-Louisiana le Texas-ahcun Hurricane pahnih "Laura le Marco" timi pahnih a hnuhmai in a hrang ding a si. A tu hi rili in tlang an phan deng cang. Thli nih rili tilet a thawhtermi nih cun, tu chun in tlang hi a tuk thluahmah cang. 

Laura Hurricane hi Louisiana State ah Nilini zinglei 3-4 Am ah tlang a phan lai ti a si. Laura hi Louisiana i, Lake Charles timi in thlanglei meng 175 ah a laicer a lak i, cu ka cun aa thawk. A thli cu a fak ngaingai nain, aa hel ning i suimilam pakhat ah meng 16 tluk in aa thawn. Marco cu tlang a phan cang. A din deuh caah Tropical Storm dirhmun in tlang a phan. A tu Laura hi tihnung taktakmi a si. 

Hurricane Laura hi suimilam pakhat ah meng 140 tluk in a cak i, Category 4 ah a phan lai. NOAA nih, Baton Rougue, Alexandria, Lake Charles le Lufkin hrawnhg hi, fak bik in a hranh lai tiah an ti caah, ralrin an pek hna. Laura hi, suimilam pakhat ah meng 75 in meng 140 ah, suimilam 24 chungah a phan manh. 

Khua cheukhat cu Laura phak hlan ah tii nih a phum cang hna

Hi ka area hi Hurricane tamnak hmun a si i, August 2017 ah a rak hrangmi Hurricane Harvey ruangah minung thli ruangah minung 68 an rak thi i, thli he pehtlai in 39 an rak thi chap. August 2005 ah a rak hrangmi Hurricane Katrina ruangah New Orleans area ah minung 1,200 an rak thi thi. Hurricane Harvey a hran hnu a kum thumnak le Katrina a hran kum in kum 15 nak ah, a tu Laura le Marco hi Agust bak ah an hrang ve than. 

Vawleicung khuacaan aa thlen tukmi le a lum chin lengmang caah le rili tii a lum chin lengmang caah, Hurricane hi a tam chin lengmang lai i, a fakmi zong a tam deuh chin lengmang lai tiah NHC nih an ti. 

Minung million 30 umnak area hi thli nih a hran hnawh lai ti a si. Minung million pathum tluk an zamter cang hna. Tu chun ah hin, Eugene Island, Louisiana cu tii nih pe 3.2 a thuk ti a si. Thli hi meng khat ah 45 tluk in a hrang. Thli a fak ngai caah le ruah a sur tuk lai caah, tilian a chuak lai ti a si. Rili tilet hi pe 10-15 karlak ah sang lai ti a si. 

Rili tilet nih a khuh khawhmi hna timi area a si

Atanglei khua hna hi ralrin an pek hna. San Luis Pass in, Intracoastal City, Louisiana tiang hi an zamter hna. Houston khua pawng ummi Galveston khua hi a pal lai ti a si. Cun Texas ummi, Beaumont le Port Arthur le Louisiana ummi Lake Charles tiang zong an zamter hna. A cheu cu an zam duh lo. Cucaah hi thli hi tih a nun tuk caah, thih khawhnak ding a si i, zam ding hrimhrim a si tiah an ti. 

Mirang a cheu cu khuaruahhar an si. Zei tluk zam fial zong ah a zam duhlomi an um ve i, a caan ahcun an va khamhnak hna ah, midang tu an thi deng tawn. US minung a cheukhat cu chimh hi an ngai bak lo. Khuaruahhar an si. Palik nih an kal hnawh hna nain, an zam duh lo. Tu tan zong hi harnak a tong khomi an tam ngai te kho men. 

National Hurricane Center (NHC) nih an timi cu, Jonson Bayou, Louisiana in Rockefeller Wildlife Refuge le Calcasieu Lake, Louisiana tiang hi, tii nih a phum lai i, tii a thuh  hi pe 15-20 a chah kho ti a si. Tih a nung taktak ko. Louisiana in Texas tiang hi, rili tilet thomi hi pe 10-15 a sang kho i, rili in tlanglei ah meng 30 tiang a rili tilet hi a va lut kho tiah an ti. Cucu a ronh tuk caah a si. 

Rilikam ummi khua tam deuh cu an chuahtak cang hna i, lawng huar in an um. Ngaihchia tuk a si. Hotel vialte zong a lawng dih cang. Khatlei ah Covid-19 zawtnak a si i, a buai taktak. Sizung le tar umnak inn zong an zamter viar cang hna. Doctors le nurses te an re a thei taktak ko. 

A tu lio ah Hurricane Laura le Marco nih a phak dingmi hna Texas ah hin, Covid-19 zawmi Louisiana ah 144,960 an si i 4,851 an thi cang. Texas ah 621,673 an zaw i, 12,278 an thi cang. Hi tluk zawtnak a zual lio caan ah, Hurricane Laura le Maro a hranmi nih buainak le harnak tam tuk a chapter chinchin i, a pawi ngai. 

A cunglei hi Hurricane pahnih-Marco le Laura-an kalnak lamthluan a si. Hi bantuk in a caan zong naih tein le a thli zong naih tein, thli pahnih chikkhat hran ah hran hi, a tlawmte ti a si. Marco hi cu Hurricane taktak phan thai lo in, Tropical Storm timi thlichia in, Nikhatni 6:00 PM ah Louisiana thlanglei hriang bik Mississippi Tivapi a ka zawn ah tlang ah a va kai. Hi hmun hi, Louisiana ka va tlawn lio ah ka phakmi kha a si.

Nizan ah Hurricane Laura kong ka tial lio ah, zinglei 3-4 ah tlang a phan te lai tiah an ruah nain a van rang deuh vak i, zinglei 1:00 Am ah Cameron, Louisiana ah tlang a phan. Tlang a phak ah hin Category-4 in a phan i, suimilam pakhat ah meng 150 tluk in thli hi a hrang ti a si. A cak taktak. Cucaah USA ah hin, kum zabu chungah, hi tluk in hurricane thli a ran hi a tu lawng a si an ti. 

Laura nih a hrawhmi cheukhat

Rili kam khua tam ngai tii nih hmun tampi a khuh. Thingkung tampi a tlu. Lamlam electric tung tampi a tlu. Inn tampi le cozah zung tampi a hrawh. Atu tiang ahcun Louisiana ah minung 16 an thi. Pakhat cu kum 14 nu a si. Louisiana, Arkansas, Mississippi le Texas ah mei hmun tampi aa rawk caah, inn 470,000 tluk minung 800,000 mei an ngei lo. Interstate Highway 10 hi hmun tampi ah an phih. Lam fami hi, tii le tuktak rawkmi ruangah, hmun tampi ah a pit. Chemical Plan pakhat a kang. Motor tam tuk tii nih a phum hna.

Laura nih a hrawhmi inn pakhat

Thli hi a ngan ngaingai pin ah a fak taktak. A hrawhmi zong a fak ngaingai i, cucaah a theimi hna nih tornado thli 1,000 tluk he aa tluk tiah an ti. Cu tluk cun rawhnak a chuahpi. A thli zong hi a kau tuk i, Gulf Coast area vialte ah rawhnak tam tuk a chuak. 

Laura nih rawhnak zei tluk in dah a chuahpi timi hi an tuak kho rih lo. Thli hi a fah ngai caah, chaklei ah a van piak i, Ohio Valley tiang a phan lai ti a si. Hmun tampi ah ruah fakpi in a sur lai caah, tilian zong ralrin a herh tiah an ti.  

Chemical Plant a kangmi

Hurricane Laura nih hin, Dominican Republic le Haiti ram zong ah rawhnak tam ngai a chuahpi. Khua tam ngaite tilian nih a khuh hna. An sifah chinchap ah, rawhnak an i chap i, mipi tampi harnak an tuar. Hi ram hrawnghrang hi, a hmemi tikulh ram an si. Hi ram hi vawleicung pum khuacaan thlennak tam tuk a chuakmi ruangah rawhralnak a tong ngaingaimi an si hna. 

Vawleicung hi a lum chin lengmang. Rili tii zong a lum chin pin ah a khat chin lengmang i, a tu bantuk in hurricane zong i a tam deuh chin lengmang cang lai ti a si. USA lawng silo in, nichuahlei Asia ram zong ah Typhoon le India rili i a hrangmi Cyclone zong hi a tam chin lengmang lai tiah an ti. Cucaah vawleicung khuacaan remhnak ah hin, i tel le zuam cio hi kan herh ko. 

---------------------------

Zohchihmi ca

A cunglei ka tialmi ca le Hurricane Laura ruangah rawknak a chuakmi pawl kong hi, a tanglei website ah zoh le rel khawh a si. 

https://weather.com/storms/hurricane/news/2020-08-26-hurricane-laura-forecast-rapid-intensification-texas-louisiana

https://weather.com/news/news/2020-08-27-hurricane-laura-louisiana-texas-damage-impacts-power-outages

Laimi Lakah Sii Nih A Teilomi MDR-TB Zawtnak A Um Kho Men

TB zawtnak hi, Laimi nih cun tih awk setsai ah kan rak rel lo nain, TB kong a theimi ram fimmi nih cun HIV le AIDS nak in ven a har deuh caah an tih deuh ko.  TB Sii phun kip a ing khomi TB rungrul kong hi, tampi theih a si lo. A har ngaingaimi TB phun khat a si. Asinain chonh a fawi pin ah, a tu lio TB sii tampi hi a in khawh hna caah, an tih khunnak a si.

Nizan ah, Indianapolis ummi CEBC Khrihfabu kum 20 a tlinnak ah thawngtha chim caan an ka pek i, kan va pumhpi ve hna. Pumh lio ah a herh tukmi thawngthanhnak an tuah i, Pastor John Za Thleng nih a thanh (Cozah nih nan thanh hrimhrim lai timi a si caah, thanh lo awk thalo a si). Laimi ca lawng siloin USA ram pumpi caah kha ruah a herh caah, a thanhmi a si. 

Cu thawngthanhmi nih khua tampi a ka ruahter. Laimi nih Kawlram in tlawn kan sawm tik hna ah, awlzang tuk in ruat ti lo in, biatak tein khua ruah le tuaktan i sawm a herh timi a ka ruahter. Ralrin awk zong a herh ngai tiah ka ruat. Laimi nih cun tih awk zong kan rak theihmi a si lo nain, USA minung caah cun zei tluk in dah an rak tih timi zong a thawngthanhmi nih a langhter. USA ca zong ah, tihnung tam tuk kan rak karhter timi zong a fiang. 

A chimmi cu a tawinak in, hi tin a si. 

"2019 ah Lairam in US a rak tlawngmi pastor pakhat kha vanchiat ah sii nih a damh khawhlomi TB (MDR-TB) zawtnak a rak ngeimi a si. US hmun tampi a kal hnu ah a zawt a puang. Kawlram ah a tlung i a thi. A rak fel ngai le a kalnak khua Krihfabu le a tlun inn kha Facebook ah a changchang tein a rak tar hna. Cucaah aa chawhnak, a riahnak, aa pumhnak le amah he naihniam in a ummi, hman aa thla timi vialte kha, cozah nih an hlat hna i TB nan i chek hau ti a si.

INDIANAPOLIS ummi church linga pastor kha an auh hna i County Health Official nih ralrin a kan pek. Nan church ah cu bantuk ngeimi nan tam pah ahcun biakinn zong kan khar khawh tiah a kan ti. Zapi hmuhnak ah computer kan chiah hna i, nan hmanthlak cio i zoh u  law, a mah he hman aa thlatimi paoh kha, rak kan chim u. Cun County Heath ah nan i piah a hau tiah ti a si. Rak zoh cio u law, cu pastor pa he hman aa thla timi paoh kha Health Check nan i tuah hau an ti hna."

Pastor pakhat le bang cu, "Cu pastor he cun, hman kan i thlak lawng si lo. A kuh bak in kan i kup” a ti le nihchuak in capo zong ka sai pah. A lau nawn ko. Thawngthanhtu nih a chim chihmi cu, "Indianapolis ah hin, pahnih thum cu a ngeimi an um cang rua" tiah a ti. North Carolina ah mi pakhat nih a rak ka chimh bal. "Kan inn ah a tlung le kan fale zong an i chonh le TB sizung ah sau taktak kan i piah. Tih a rak nung tuk" tiah a ti. 

Dayton kan um lio 2007 ah Mr. Andrew Speaker timi Atlanta Injury-lawyer cu, sii nih chailomi TB zawtnak (MDR TB) a ngei. Atlanta, Georgia in aa thawh i, Europe a va tlawng. France, Greece, Italy, Czech a va tlawng. A zaw i, Canada in USA ah an rak kirter. USA a phak hnu ah Jewish Clinics ah an rak hren. 1963 in cu bantuk zawtnak ruangah a voikhatnak hrenmi a rak si. US news ah a mah kong hi, a zarh bak in chim a si i, mual zong a pho kho taktak. 

A zawtnak kha tih a rak nun tuk caah, Atlanta in aa thawh i, vanlawng aa citmi vialte an tawl dih. A riahnak hotel vialte an khar dih i an rak tawl dih. Cun aa citmi vanlawng chung ummi khualtlawng vialte an TB nan rak i piah dih lai tiah ramkip cozah thawng an rak thanh hna. Mi pakhat ruangah vawlei ram hmun tam ngai ah buainak a rak chuak. Mr. Speaker zong taza an rak cuai i a mah zong nih ka mual nan ka phoh ti in taza a rak cuai ve hna. Hi bantuk thil sining kan tonmi nih, Laimi nih Kawlram mi kan unau le chunkhar le hruaitu US tlawn kan sawm tik hna ah hin, ralrin a herh ko timi a ka ruahter. 

USA tlawng dingin hna nih, TB le zeidang kong zong Kawlram ah an i check ta hi a tha. A damlomi le kum upa tuk cu sawm lo zong hi a tha mi si. Risk a tam tuk. Tangka dih dingmi le zohkhenhnak le cozah lei le insurance ah a buai kho taktakmi a si. Chungkhar cio zong nih tlawn kan sawm tik hna ah RISK hi lak tuk lo ah a tha. An rak hlan ah, medical insurance te hna a tha taktakmi cawk piak cio hi, a herh taktak. Zeicatiah zawt sual ahcun sawmtu caah le church ca le US cozah caah khingrit si lo ding hi, a biapi tuk. 

TB hi tih a nunnak cu, a rungrul hi minung taksa chung a luh hnu ah, zaw lo in sau tuk aa thup kho. Duhsah tein a rak nung. A rak karh. Cuap lawng si lo in, a thuhnak taktak "thlik" chung hna a rak phan kho. Asinain minung a zawtter rih lo. Cu lio cu "latent TB" tiah an ti. A sullam cu TB rungrul kha a cawlcang tuk lo. Aa hngilh bantuk in dai tein a um. Minung a zawtter rih lo i, mi zong a chonh kho rih hna lo. A hnu i, minung thisen a van der thawm tik le thisen a zor tik ah, zawtnak taktak a rak chuahter. 

Kalaymyo kan um lio ah, Dr. Pali sin ah Laimi mizaw ka va piah tawn hna. TB nan si a timi hna an rak tlawm lo. Dr. Pali cu ka hal i, "Kalay valley ah hin zei miphun dah TB an ngei bik? Zei ruang dah a si hnga?" tiah ka rak ti.

A rak ka lehmi cu, "Tiddim lei mi hi TB ngeimi an tam nggai. Cun a van changtu ah Mizo an si. A van changtu ah Laimi kan si. A changtu ah Kawl an si" tiah a rak ti. Zei ca dah cu ti in kan miphun chung ah TB a tam hnga? tiah ka rak hal than.

A ka lehmi cu, "Tiddim, Mizos le Laimi hi kan sining aa lo. Tikor dur hrawm kan hmang. Nukuak le pakuak hrawm kan hmang. Cakuat le tuktak hrawm kan hmang. Kan i filhhnawm. Cun a pawi bikmi cu lengkhomh kan hmanmi hi a si. A ruang cu TB rungrul cu pe 3-4 tiang hi cil le thaw in a zuang kho. Thli a pit tukmi innchung ah heh tiah hla kan sak le kan lam le kan i lawngkhomh tik ahcun TB rungrul cu a zuang thluahmah ko lai" tiah a rak ti. Nihin i Coronavirus phun in, TB rungrul cu a zan tuk ve caah, thli ah sau ngai a chawi kho ve mi a si. Cu a chawi lio ah i dawp ahcun ka le hnar in a lut kho lo.

Cucaah Laimi nih hin kan ngan dam i, chungkhar le miphun ngandammi kan si khawhnak ding caah, tuah ding le tuan ding tampi kan ngei ko. Atu i MDR TB hna ngeih sual le karhter sual ahcun, USA ca tiang zong in Laimi nih harnak kan chuahter khawh. A tu hmanh ah Covid-19 ruangah, Asian a kan rem lo ngai i, MDR TB hna kan karhter than ahcun, huat zong kan tong chinchin lai. Cucaah hi TB hi ralrin taktak kan herh ko. 

MDR-TB timi a sullam cu "Multi-drug-resistant tuberculosis" timi a si. TB sii phunphun a ing khomi TB rungrul tinak a si. Nihin ni ah hin, sii phun tampi nih a chai lo i, a cak taktakmi "Isoniazid le rifampin" timi sii phun hnih in an thlawp hna. A tlawm bik ah thla kua chung an dinter hna. Cun an chek than lengmang hna i, a zat lo ahcun a herh ning in an thlawpbul chap hna.

USA ah 2018 ah hin TB zawtnak ngeimi 9,025 an si tiah an ti. Hi chungah Laimi le a dang Asian zong tampi tel khawh kan si. 2019 ah vawleicung pumpi ah 10 millions hi TB in an zaw i, 1.5 million an thi ti a si. Hi tluk tihnungmi zawtnak hin, him tein kan um khawhnak ding caah, Laimi dihlak zong kan nunphung ah naihniam tuk kan ummi le TB a karhter khotu nunphung paoh cu hrial zuam cio hi a herh ko cang!

------------------------------------

Chinchiah

TB kong tam deuh theih na duh ahcun, CDC Website ah an tialmi BASIC TB FACTS timi a anglei website ah hin rel khawh a si. 

https://www.cdc.gov/tb/topic/basics/default.htm

Kawlram Rili Kam Khua Cheukhat Rili Tilet Nih A Hrawh

Nihin ni scientist nih an buaipi bikmi thil hna cu caan tawi caahcun "Covid-19" a si i, caan sau caahcun "vawlei pumpi lumnak hi a si." Vawlei hi a lin chin lengmang i, tu kum ah hin USA Death Valley timi cu degree 130 F tiang a lin. Minung fa celh chuak lo a si. Vawlei semka in mei a kang set ballomi Russia ram Siberia cu degee 104 F a phan ve. Mandalay nak hmanh in a lin deuh tawn. Cu bantuk a si caah, tikhal tlang sangsang an ti tluahmah i, rili tii hi hmun kip ah a thang cang. Pacific le Atlantic le India Rili hna chung ummi tikulh hna hi, a tu harnak an tong ngai cang hna.

Hi chungah kan Kawlram rili kam khua zong an lut ve hlei lo. Kawlram hi a ronh tuk caah, rili tii a thangmi hi Irrawaddy le Sittaung Tivapi zulh in cunglei pi tiang a kai khawh caah, kan ram hi rili tii nih hrawh a fawi bikmi ramg pakhat ah an chiah ve.  

Irrawaddy Tivapi hi a than pin ah, rili a va chuahnak kam i, a rak keimi thinkung-Mangrove thing timi pawl hi, an hau hna i an loh tuk caah, rili tilet a kham kho ti lo lo i, Nargis lio zong ah minung tam tuk an thihnak a si an ti. 

Irrawaddy Tivapi a thangmi nih minung umnak a phum hna

A liamcia kum thum (2017) ah, Kawlram Sittaung Tivapi kam ummi khua 3 tluk cu rilipi tii a thangmi nih a hrawh cang i, tlang a sannak lei meng 7 a hlatnak ah an zam cang ti a si. Irrawaddy Tivapi a va chuahnak hrawng zong hi, rili tii a thangmi nih tam tuk a hrawh cang ti a si. Leikuang zong a hrawh i, sianginn zong a hrawh caah, harnak tampi an rak tong. A tanglei ah hin, Sittaung Tiva kam ah rili tilet nih a hrawhmi khua hmantlak hna zoh tik ah, Kawlram a niamnak hmun nih rili tii a kaimi hi a taktak an ton cuahmah cang timi a lang ko. 

Sittaung Tivapi hi Irrawaddy he aa lawhlonak cu rili i a va chuahnak hi a kau tuk. Cucu Kawl holh in "Mih-wah-kye" (Tivasum kau) timi a si. Tikulh zong a um lo. Lung phunphai zong a um lo. Rili a va chuahnak kha a kauh tuk caah, tlanglei ah meng tam tuk hlat tiang kha rili tilet a kai kho. Cucaah rili tii a than deuh paoh ahcun Sittaung Tivapi kam khua hna hi tam deuhdeuh an rawk te lai. 

Sittaung Tivapi kam khua rili tii nih a hrawhmi

Sittaung Tivapi kam khua rilipi tii nih a hrawhmi

A tu lio i Kawlram i a lar ngaimi Ngapali le Chawngtha rilikam hrawnghrang zong 2100 ahcun an rawk tuk ve te lai tiah ruah a si cang. Rili ti a thangmi nih Irrawaddy Rili chuahnak hrawnghrang leikuang zong tam ngaite a hrawh cang. Kawlram zong hi, vawleicung khuacaan thlennak fak bik a tuar dingmi ram pakhat ah aa tel ve caah, kan rilikam nuamhnak hna hi zeitindah kan runven lai timi hi, cozah le mipi nih biatak tein ruahchung an hau. 

Nikum ah Taninthari Taing ummi tikulh pakhat cu rili tii nih a phum diam i, a lo. Thingkung tlawmpal te lawng an hnah a lang cang. Hi pin zong ah hin, Kawlram rili kam hmunhma hna hi, a phum pah ziahmah cang hna lai ti a si. A bik in Irrawaddy River rili a va chuahnak "Irrawaddy tivasum" (delta) rili tii nih meng tampi a khuh te lai ti a si. Khi tik ahcun Kawlram facang chuahnak leikuang zong tam taktak a rawk te lai tiah an ti.

Kawlram Mergui Archipelago ah tikulh rili nih a phummi

Yangon khua hmanh hi, rili in pe 75.4 lawng a sang. Rili tii a thangmi ruangah, Yangon khua pawng khua hna-hi "di=yi" timi rili tilet thomi nih a phummi a kau chin lengmang cang. 2100 ahcun Yangon hmanh hi rili nih tampi phum khawh a si tiah an ti. Cucu a hla ti lo. Kum 80 lawng a duh. Cucaah Yangon khua hna hi tii nih a phum lo nak ding caahcun riki kam hi sang taktak in kham i, sump pump timi tidawpnak in tii hi leng ah chuah a hau te kho men. 

UNO hruainak in kan vawleicung khuacaan a lum tukmi hi an zorter lo le khuacaan aa remh khawh lo ahcun kan vawleicung cu a thatnak nakin chiatnak kan panh chin lengmang ko lai tiah mifimmi hna nih an ti. Cucaah vawlei khuacaan remhnak caah, thinkung tam deuhdeuh cin le motor tlawm deuh mawngh le sehzung khu tlawm deuh in chuahter hna hi a si caah, vawleicung mi vialte hi, vawlei khuacaan remhnak caah tel viar kan herh tiah UNO khuacaan tuaktu scientist hna nih an ti tawn. 

-------------------------------

2100 Ahcun Vawleicung Rilikam Nuamhnak Zatceu An Rawk Lai

AD 2100 khi hi ti hei ruah ahcun a hlat tukmi a lo nain, hi hnu kum 80 lawng a duh cang. Ka fapa hniang Gabriel Veltha Lian, tu kum ah kum (7) a tling i Pathian nih a zaangfah i, kum 87 a nundam ahcun 2100 a va phan kho te ding a si. Cu kum cu a u le dang zong nih an phak khawh ve ko. Cu tin van tuak tik ahcun 2100 hi a hlat ti lo. 

Vawleipumpi lumnak ruangah, kan vawleicung khuacaan le thil sining hi a chiakha chin lengmang a panh. Khuacaan lawng silo in, ramtang saram, thilnung le ti chung thilnung zong an lo tuk cang i, 2100 ahcun ramsa le thilnung 50% hi an ci a mit lai ti a si. Cu kum ahcun a tu lio rilikam nuamhnak (beach nuam) 50% cu rili tii nih a phum hna lai i, an rawk ve lai ti a si. Cu thil pahnih cu aa tawng ding an si.

Cucu thil si kho si maw timi ka ruat i, a si kho tuk timi hi ka hmuhmi a si. Zeica tiah cun USA khuacaan thlenning nih a fianter chung ngai ko ttiah ka ruat.

USA ah kum 22 ka um cang i, tu tan khuasik caan cu a lum taktak. Khuasik ti awk a tlak tuk lo. A lum taktak ko. Vur a tlami zong chim tlak a si lo. Ohio ahcun voi 4 hrawng a tla i, an lo zau. Nikhat hnih hmanh a um lo. Hlan deuh ahcun vur chah nawn in a tlak ahcun a thlathla in vur hi a ti kho lo in, a um peng. Nai khuasik vur hi sau a um kho lo. An ti colh lengmang. Tu chun ni hna cu thal bantuk in a lum. Khuaruahhar ngai a si.

A ti thluahmah cangmi Antarctica tikhal tlang

USA khuacaan lawng maw aa thleng tiahcun a si lo. Kan vawleicungpumpi in aa thleng cang. A pawi bikmi cu, vawleipumpi a kihnak bik a simi, a cunglei le tanglei hna-Arctic Circle le Antarctica Continent- an tit tukmi hi a si. Antarctica Continent hna cu tu kum hi a lum bik kum a si tiah an ti.

Antarctica Taih cu a lum tuk caah tikhal vialte an zor cuahmah i, tivapi bantuk in a luang. Tlang le lungpang an lang thluahmah cang. Tiva horkuang an i ser thluahmah cang. Rili ah tikhal tlang lianlian an i paih thluahmah cang. Hlathlaitu hna nih an timi cu, "1992 in Antarctica Continent i tikhal metric tons in 3 trillions (billion 3,000) hi a ti dih cang" tiah an ti.

Greenland le vawlei a cunglei ummi ram pawl hna zong an lum tuk cang i, tikhal tlang lianlian an ti thluahmah ve hawi. August 6, 2019 ah hin Greenland hi degree 22 C a lum ti a si. Cucaah August 5 in 6 karlak, suimilam 24 chungah tikhal 12.5 billion tons bak a tii dih ti a si. Cucu Greenland i tikhal pawl tahnak an tuah hnu 1950 kum in, ni nikhat ah tambik a tit ni a si an ti.

Greenland ah tikhal tlang rili cung aa vuanmi

Khatlei ah Arctic Circle le vawleicung tlangsangbik Himalaya Tlangpang tikhal hna le Russia ram tikhal zong an ti thluahmah hna. Cu thil hna nih, vawleicung khuaza ramkip ah rilipi tii a thanter i, khua zong tampi aa rawh pin ah, "beach" timi rilikam nuamhnak hmunhma dawhdawh hi, duhsah tein a ei i a hrawh cang hna ti a si.

Atu ning tein rilipi tii a kai ahcun 2100 ahcun vawleicungpumpi i rilikam nuamhnak (beach) dawhdawh hi zatuak ah sawmnga (50%) cu an rawk te lai tiah scientist nih an ti. Cu rilikam nuamhnak dawhdawh aa rawk dingmi lak ah hin, USA nichuahlei kap ummi beach hna le Mexico Rilikam ummi beach pawl hi tampi an i rawk lai ti a si.

Tahchunhnak ah, West Africa ummi Gambia le Guinea-Bissau ram hna hi, an rilikam nuamhnak 60% aa rawk lai ti a si. Australia hi rilikam a sau hi meng 7,500 a si i tambik a rawk te lai tiah an ti.

US, Canada, Mexico, Tuluk, Iran, Argentina le Chile ram hna hi an rilikam nuamhnak hi meng a thawng in a rawk lai ti a si. A bik in 2100 ahcun U.S rilipi kam khuapi 14 hi rili tii nih a phum hna lai i, an rawk te lai ti a si. Cu lak ahcun Florida i Miami Beach hrawng hi fak bik in an tuar lai tiah an ti.

Miami khua dawh zong rili tilet nih a khuh tawn

Kawlram i Mergui Archipelago ummi tikulh fatete cheukhat cu rili tii nih a phum cang hna. Rilikam nuamhak minthang-Ngapali. Chawng Tha, Ngwe Sung, Maung Ma Kan-bantuk hna zong hi, tam ngai aa rawk te lai ti a si. 

Yangon khua hmanh hi, rili in pe 75.4 lawng a sang. Rili tii a thangmi ruangah, Yangon khua pawng khua hna-hi "di=yi" timi rili tilet thomi nih a phummi a kau chin lengmang cang. 2100 ahcun Yangon khua pawng hrawng "beach" lawng si lo in, Yangon khua lai hmanh hi rili nih tampi phum khawh a si. Cucu a hla ti lo. Kum 80 lawng a duh. Cucaah Yangon khua hna hi tii nih a phum lo nak ding caahcun riki kam hi sang taktak in kham i, sump pump timi tidawpnak in tii hi leng ah chuah a hau te kho men. 

--------------------------

  

Komh Lo Dingmi Minung

Voikhat cu khua pakhat ah leadership training an ka sawm i, chun nitlak cawnpiaknak kan ngei. Ka chimmi tampi lak ah, tu chun Pathian riantuannak ah a biapi tukmi "Jesuh nih misual a dawtnak" kong ka cawnpiak hna. Jesuh nih zuding, saei, hlawhhlang, ngunkhuai khawl le misual phunkip he an i komhnak kong le hruaitu nih kha bantuk kha hlat lo in komhhawi an herhnak kong kha ka cawnpiak hna. Jesuh nih Pathian rian a tuannak kong ah, misual a komhnak hna kong, Jesuh lungput le tuahsernak hi, kan nunpi khawh lo zong ah zuam a herh" tiah ka cawnpiak hna. 

Biahalnak caan lio ah, mipa upa pakhat nih, "Kei hi Pathian dawtnak ka thei. Ka hrinthan cang. Asinain khua pakhat ah ka va kal i, an upate cheukhat hi zuu an ding ngai. Kan va kom i, a hnu ah kei zong zuu ka va ding ve. Cucaah hruaitu nih zuding saei he, komh hi a tha maw tha lo?" tiah a ka hal. 

Ka lehmi cu, "Zei ruang dah na komh hna? Zei dah na tinhmi a si?" "An mah lak ah va tluk ve ding a si ahcun a tha lo. An mah an tlukmi (zudin saei mi) kha thlen na duh hna caah na dih ahcun a tha ko. Asinain nang nih na va komh ning hna kha, an tluknak ah pei na va tluk ve cu? Jesuh nih misual a komh tik hna ah, an mah sin ah va sual ve le va tluk ve ding a si lo i, an sualnak chung in khamhnak ding le chanhchuahnak ding ca a si?" Jesuh nih misual a komh ning le nang nih zudingmi na komh ning kha aa dang tuk" tiah ka leh. 

Thil sining hi, vawlei ah hin cuanh thiam a herh. Khuruah zia zong thiam a herh khuaruah i palh lo ding le bia khiah i palh lo ding zong, a biapi tuk. Mi va komh le va bomh tikah, zei dah kan i tinhmi a si? Kan phichuak zei dah a si kho timi hi a hlankan tein ruah le tuak le biakhiah a herh. 

Minung a simi cu bawmh a herh ahcun bawmh ding a si. Hrial le zamtak ding a si lo. Saram hmanh pei kan khamh hna cu. Zeicatiah minung cu zei bantuk minung a si hmanh ah, minung a si ko. Kan minung hawi cu kan mah bantuk in zoh le hmuh hi a herh. Khamhnak le  chanhchuahnak an herhnak ahcun khamh le chanhchuah ding an si. Asinain an tuahsermi a thalomi chung ah kan i paih ve ahcun, an mah kan khamh khawh hna lo pin ah kan mah zong kan va rawk chin kho ve. 

Cucaah mifim mi cu hawikomh ding le komh lo ding an i ralring. Minung hi komh ding an um i komh lo ding an um. Komh lo dingmi komh ahcun rawhnak phanh sual a fawite. Zeicatiah minung cu pawngkam nih lam hruai le lam hmuhsak a si i, pawngkam nih khuhnenh khawh a si. Ruahnak, hmuh ning le tuak ning thlen khawh a si. A hnu ah ziaza le nunnak rawk khawh bak a si. Zei tluk mifel hmanh hi, pawngkam thalo ah a um peng ahcun fel lo khawh a si. A ruang cu minung hi pawngkam sining hawih I than le nun a fawi tuk caah a si.

Kawl miphun hi an fim ngaingai i, phungthluk pakhat an ngeihmi cu, "Ngatlai pawng na um ahcun ngatlaih, sakap pawng um ahcun sakap si a si ko" tiah an ti. Ngakchiat lio ah hin, pawngkam nih a kan khuhnenh khun. Cucaah pawngkam nih minung hi a kan tei deuh zungzal. Cucaah khua tha um zong a herh. Sang tha um zong a herh. Sianginn tha kai zong a herh. Cun khawika kan um hmanh ah, hawikom tha ngeih a herh. 

Minung tampi he khuasak tik ah, komh dingmi le komh lo dingmi hi tampi thleidan thiam a herh. Komh lo dingmi cu komh ding a si lo. Komh hmanh ah, kan mah nunzia nih an nunzia a chiami va thlen ding ahcun komh ding a si i, an nunzia a chiami lakah va paih ding a si ahcun komh lo ding a si.

Jesuh hi "zuram le saram, misual he aa kom" tiah mipi nih an rak ti. Asinain a nih nih misual he aa komhnak cu "an nunnak khamhnak ding caah le an thlarau khamhnak ca a si." Cu bantuk komhnak cu a sual lo. Asinain midang cu mi kan komh tik ah, kan mah nih an nun va remhnak ca si lo in, kan mah tu kan nun va rawknak ding ca tu a si tawn. Cucu caah komh lo dingmi he komh hi thil tha lo a si. A ruang cu "Hawi tha lo nih ziaza tha a hrawh" caah a si (1 Cor. 15:33). 

Mi tha tuk na si zong ah, na komhmi minung a that lo ahcun, nikhatkhat ah na zia an hrawh khawh. Ralrin taktak a herh. Vawleicung ah mithatha, ngaknu dawhdawh hi midang nih hlenthawi ruangah, hlawhhlangnu ah aa cangmi an tor. Mirum milian le mifim fa hi, gangster le ritnak-si zuarmi (drug dealers) ah aa chuahmi an tor. Pathian thei tukmi fa hi, zuding saei le mithat lainawngmi an um tung. Cucah komhmi minung ralrin taktak a herh. Zeicatiah, vawlei ahcun pawngkam nih a kan thlen i a kan khuhnenh khawh caah a si.

Minung hi a zaimi he komh ahcun zainak a si. Lungretheimi he komh ahcun lungretheihnak a si. Mi puar he komh ahcun puarhrannak a si. Mi ralchia he komh ahcun ralchiatnak a si. Mi thangchiat rumro a rianmi he komh ahcun mi thangchiatnak rumro ruah le caih a si. Mi kong caih a huam tukmi he komh ahcun mi kongcaihnak a si. Biaduh le hmursau he komh ahcun biaduhnak le hmursaunak a si. Lihchimmi he komh ahcun lihchimnak a si. Mihrawkhrol he komh ahcu hrokhrawlnak a si Mithathu he komh ahcun thathutnak a si. Mi zuding saei he komh ahcun zudin saeinak a si. Ritnak sii tongmi he komh ahcun ritnak sii tongh a si. Gambling le phe kah hmang he komh ahcun gambling le phekahnak a si. Pathian thei lo mi he komh ahcun Pathian theihlonak a si. Mitha he komh ahcun thatnak a si. Hi pin ah komh lo dingmi tampi tial ding a um rih. 

Chim duhmi cu hawikom hi an rak biapi tuk tinak a si. Cucaah nunnak chung ah hin, "hawi chia hrial le komh lo a biapi i, hawi tha kawl le komh" a herh taktak. Voikhat cu USA ah Laimi tlangval pahnih miza tete an um ko. Zu an ding. Sa an ei. An i kom. Ahnu ah pakhat kha "lungretheihnak" (stress) a ngei. Cu pa nih a hawipa cu, "Kan innpa, Mirang le Minak nih a kan rem lo" timi kha a chimh lengmang. A donghnak ah, an pahnih in an stress veve. Stress mi pawng i sau tuk um zong stress nak bak a si. Ralrin a herh. California ah pastor pakhat cu stress mi a thlawp hna le a donghnak ah a celh ti lo i, a stress i aa that bak ko. Ralrin a herhmi a tam tuk. 

Vawlei ah hin, nunphung le sining aa dang cio. Lairam um tik ah, Lairam ah komh lo ding an um. Ramdang kan kalnak ram cio zong ah komh ding le komh lo ding an um cio hna. Mah le umnak ram thil sining le minung sining hawih in, hrial ding an um. 

Bible hlun chan ah, Solomon nih komh lo ding a timi hna hi kan zoh ta hmanh hna lai. 

Phungthlukbia 20:19; 22:24; 23:20 nak nih "komh lo dingmi" minung (5) a kan chimh. Cu hna cu: 

(1) A holh tukmi

(2) Thinhun hmangmi

(3) Thin tawimi

(4) Zurimi

(5) Sarammi

Phungthuk bia tialtu Solomon nih hin, tu chan ah Phungthluk bia hi tial than sehlaw, kawmh lo dingmi tam tuk a tial chap lai. Tahchunhnak ah, "Hlawhhlangnu, hrawkhraltu (terrorist), ritnak-sii zuarmi, zu zuarmi, lih chim hmang, firtlei hmang, casino kal hmang, gambling tuah hmang le phekah hmang.." ti in chap ding a tampi lai. 

A ruang cu, "Kan chim cia bantuk in, minung hi kan komhmi hna thinlung le hmurka nih kan nunnak hi a kan khuhnenh khawh i a kan thlen khawh. Thinhun hmang komh ahcun thinhun hman khawh a si ve. Thintawimi komh ahcun thintawi khawh a si ve. Thinhun le thintawi lawng a si lo. Ziaza chiat zong hi chonh khawh a si. Ziaza that zong hi cawn khawh a si ve. Ziaza that tu cu chonh a har ngai nain, ziaza chiat cu chonh a fawi tuk. 

Lih chim pa he i komh le Party khat ah um ahcun lihchim hi a pawi ah ruah a si bak lo. A chimtu zong nih "lih" a si timi a theih. A ngaitu zong nih a theih ko nain, "lih hi voi tam tuk chim ahcun a chimtu lila nih zumh a si i, a ngaitu zong nih zumh le chim chin a si ve" ti a si. Cucaah milihchim he hawikomh zong hi hrial taktak a herh. An party zong ah i tel lo hi a tha mi a si. 

Laimi hi vawleicung ah zuu a camhmi, zuu nih a hrawhmi le a tuaitam khawh ngaingaimi miphun pakhat kan si. Zu nih Israelmi hna a molhter bantuk in, Laimi zong hi a kan molhter ve. Mirum milian le mifim cathiam zong a molhtermi hna an tor tuk. Zeicadah a si hnga? Zu ding he komh kan hman tuk caah a si ko. Israelmi zong zu nih a molhter nak hna a ruang cu, zuding he an i komh tuk caah a si ko. Cucu Phungthlukbia 23:20 nak nih, a kan cawnpiak ningte a si.   

"Zuri hna he i kom hlah; saram mi hna he zong i kom hlah; Zeicatiah zurimi le sarammi cu sifahnak an phan lai. Ei le ih lawng na rianh ahcun puanchia he na vak tuan ko lai..."

Minung hi hawikom le pawngkam an biapi tuk. Zudin hmang he komh ahcun zudinnak a si. Zurit hmang he komh ahcun zuritnak a si ko. A zaimi he komh ahcun zai huam a si. Mi kong caih hmang he komh ahcun mi kong caih a si. Holh duh he komh ahcun holh duh a si. Mi chiatnak le chamhbaunak rumro a  hmumi he komh ahcun mi chiatnak le chamhbaunak rumro hmuh khawh  si. Mifir he komh ahcun fir a hawi i, zuding saei he komh ahcun zudin saei zong a fawi. 

Minung hi michia he komh ahcun chiat khawh ngai a si i, lungretheimi he komh ahcun lungretheihnak a si. Mi puar he komh ahcun puarhrannak a si. Tangka duh tukmi le hakkaumi he komh ahcun tangka duh tuk le hakkauhnak a si ve ko. Thathu he komh le thatthut, mi tuan he komh le tuan a si ko. Pathian theimi he komh ahcun Pathian theih le a theilomi he komh ahcun theih lo a si ko. Kan chim cawk lai lo. 

Cucaah Psalm 1:1-3 nih hin, "komh lo dingmi le hrial dingmi minung pathum" kong a chim than ve. Cu hna cu, "mithalo, misual, Pathian a nihsawhmi hna.." an si. Pathian a nihsawhmi hna timi hi a kau kho tuk. Pathian zei a rellomi an si caah, hihi mifim tuk zong a si kho. Mirum le milianngan tuk zong a si kho. President hmanh a si kho ko. Biaknak hruaitu lila, Paul aa thlen hlan lungput bantuk Pathian hruh tanhtanh zong an si kho ve ko. 

Hi pathum hrial i, Bawipa nawlbia tu ah chun zan in i lomh ahcun, cu minung hna cu "Tiva kam ah a khomi thingkung he a tahchunh hna. Cu thinkung cu a caan hman tein a tlai; a hnah a uai bal lo" tiah a ti. An theipar cu, "An tuahmi kip ah khua-awng an tong" ti a si. Psalm 1:1-3 nih a kan cawnpiakmi cu "minung hi pawngkam tha" kan herh a ti duhnak a si. 

Kawl phungthluk ah ka uar ngaimi cu, "Muhsu nani muhsu, Ta-nga nani ta-nga" (Sakap pawng um ahcun sakap, ngatlai pawng um ahcun ngatlai" timi a si. Minung cu kan umnnak pawng minung pawcawmning, nunning, sining le tuahmi hawih in nun cio a si timi kha a tawinak cun a chim duh. Kawlram ah than tam tuk hi, ziknawh ziah a nun kan ti achun, "Ziknawhmi pawng ah kan um peng" caah a si ko. Ziknawh hi Kawlram upadi nih cun a kham ko nain, ziknawh lo in zeihmanh a si kho ti lo. Cucu an phungthluk ning te a si ko. USA ah kan lut le ziknawh a um ti lo i, zik cu kan nawh lo nain, lih a phunphun kan chim than hawi. Kan rak i chuahpimi le kan rak thannak ziaza kha kan kaltak kho ti lo. 

Cucaah "Nihin ni ah na komhmi minung le na hawi kha a ho dah an si?" timi theihthiam cu a herh taktak. Na komhmi na hawi kha komh peh ding maw a si? Komh ti lo ding dah? Pehtlaih peng ding maw a si? Kaltak ding dah?" timi zong careltu nangmah biakhiahnak a ummmi a si. 

Hihi va ruat zungzal. Na komhmi na hawi kha, "Komh lo dingmi minung a si sual maw?" timi!!!

Coronavirus Hi Phun Zeizat Dah A Um?

Covid-19 hi ruah lo bak in a rak chuakmi Coronavirus phun khat a si. Mah hi a chuah hlan ah hin, zapi zaran nih cun coronavirus hi a um le um lo hmanh kan thei lo men lai. Tuan deuh i USA  phan i, MERS le SARS kong relmi lawng nih an theih men lai. Covid-19 a chuah hnu tu in, Coronavirus kong hi biatak tein kan theihmi a si caah, "Tuluk nih an ser chawm" tiah timi hmanh aa zumhmi kan rak tlawm lo. 

Coronavirus hi biological weapons phun ah an hmanmi a si lo timi zong hi, a theimi an tlawm ngai kho men. Catial tu nih a phunphun in, a diklomi an tawn i, politicians nih duh paoh in an chim tik ahcun, mi cheu cu kan rak i zumh tawn ko. 

Nai a chuakmi Covid-19 hi, a zawtnak hi a fah ngai caah le a ran ngai caah, "thih khawhmi zawtnak" (deadly disease) tiah an timi a si. Coronavirus hi phun tam tuk a um i, CDC nih an timi cu an timi cu "common coronavirus" timi le 2019 i a chuakmi "coronavirus disease 2019" (2019 Novel Coronavirus) aa khat lo ti a si. Cun coronavirus hi phun tampi ah an then i, a tu zong ah ramsa le va tibantuk ah an um ko nain, minung ah an kai lo. 

Covid-19 rungrul sining 

Coronavirus hi phun tam ngai a um. Cucaah scientist nih an timi cu, "Coronavirus hi chungkhar tampi le kaupi a ngeimi bantuk a si" (large family of viruses) tiah an ti. Chungkhar sahlawh cingla tam taktak a ngeimi virus chungkhar an si tinak a si. Chungkhar lianmi ahcun, mi tha an um bang, mi  chiakha le mi sual zong an um ve. Mi dawh le dawh lo, mi lian le mi hme, a niam le sang, a hme le ngan tibantuk in a phun phun an um bantuk in, coronavirus chung zong ah hin, a ci a phunphun an um.

Coronavirus hi aa dawh taktakmi zong an um i, Covid-19 le bang hi cu aa dawh tuk ti a si. Cun chungkhar nganpi chungah a hme le lian an um bantuk in, Covid-19 hi a hme taktak ti a si. Samfa a hme taktakmi khi cheunga cheukhat nakin a fa deuh ti a si. Minung mit in hmuh khawh a si lo. A hmet tuk caah le a zaan tuk caah chonh zong a fawinak a si. Chungkhar ah a der deuh le cak deuh, tefa tam deuh ngei kho le ngei kho lo an um bantuk in, Covid-19 hi coronavirus dang nakin a cak deuh tiah an ruah. Cun a ci karh zong a rang tuk ti a si. Wuhan in aa thawkmi Covid-19 kha a ci phun 30 renglo ah aa chuah manh ti a si i, Europe a phak tik ah a ci phun dang deuh ah aa chuah i, New York ah phun dang deuh te ah aa chuah ti a si.

Covonarius hi a a lian tukmi chunkhar bantuk a si caah, scientist nih bu (group) pali ah an then hna-Alpha, Beta, Gamma le Delta ti an si. Cun cu chung in aa thenmi viruses ci dang (4) an um than i, cu hna viruses 7 nih hin minung cungah zawtnak an chuahter khawh ti a si. Cu hna cu

1. 22E (alpha)

2. NL63 (alpha)

3. OC43 (beta)

4. HKU1 (beta)

5. MERS-CoV (beta)

6. SARS-CoV (beta)

7. SARS-CoV-2 (Covid-19) 

Hi chung ah, No.5 MERS-CoV (beta) hi Middle East Respiratory Syndrome ti a si i, MERS tiah ti a si. Thaw-luhchuahnak fahnak fakmi a chuahtertu rungrul a si. Middle East a bik in Saudi Arabia ah hrawngah a chuakmi a si. Kalauk tohkuai timi a si. Hi zawtnai hi, 2012 ah Saudi Arabia ah a chuak hmasat i, ram 27 ah a karh hmasat. USA, Europe ram hna le Asia ah an karh manh. Africa ahcun Egypt le Algeria ah a karh manh. Tam bik ram cu Middle East ah an zaw. WHO le ramkip tannak thawng in, an a karh hlan ah an hren manh. MERS hi a tu tiang a um peng ko. Aa thawk ka in, January 2020 tiang ah minung 2,519 an zaw i, 866 an thi cang ti a si. 

No.6 "SARS-CoV (beta)" nih hin, thaw-luchuahnak ah fahnak fak ngaingai a chuahter i, Tuluk ram ah a rak chuakmi a si. SARS hi February 2003 ah Tuluk ram Guangdong Province in aa thawk i, Asia ram ah a karh hmasat i, North America, South America, Europe le Asia ramchung ram 24 kuakap ah a karh manh. Minung 8,098 an rak zaw i, 774 an thi. WHO le ram kip cozah heh tiah an i zuamnak thawng in, an kham manh caah vawleicung pumpi ah a rak karh manh lo. 

No.7 "SARS-CoV-2" hi, Covid-19 tiah ti a si. 2019 Novel Coronavirus ti zong ah auh a si. 2000 hnu ah a chuakmi Coronavirus zawtnak pathum lak ah a fak bik a si. Tuluk ram Wuhan in, December 2019 ah a chuak i, nihin ni ah vawleicung ram dihlak ah mizaw an um cang. Minung 23 million an zaw cang i, 802,971 an thi cang. Million 15 zong an dam ve cang ti a si. USA hi mizaw tam bik an si i, 5.7 million an zaw i, 179,200 an zaw cang tiah Worldometer ah an tial. 100% a thami damnak sii le khamnak sii a um rih lo. Johns Hopkins University nih August 2 ah an rak timi cu, USA ah hin August 22 ahcun 173,000 an thi te lai tiah an rak ti i, August 21 ah 179,000 renglo an thi cang tiah an ti tikah, scientist nih hin a ra laimi mithi le mizaw kong hi, an rak tuaktanmi a dik ngai.

Nihin ni ah Tuluk ram ummi papalak (bats) pawl hi an zoh tik ah, minung cungah a kai kho dingmi coronavirus hi phun 400 an hmuh ti a si. Cucu February 20, 2020 NPR News ah an tial. 

Scientist Marc Valitutto nih a hruaimi Smithsonian's National Zoological Park and Conservation Biology Institute nih Kawlram ah a kenkip ah a zuangmi le minung he naihniam tuk in a ummi papalak pawl kha, May 2016 le August 2018 ah an rak hlat hlai hna. Papalak i an zunek le an cil in zawtnak rungrul an hlathlai hna. Papalak phun 11 chung in papalak 400 an lak hna i, rungrul an hlat hna. 

Cu Kawlram papapak in hniksak ding "sample" (48) an lakmi chung in, a zapite ah zawtnak coronavirus rungrul phun (7) an hmuh hna. Cu chung ah phun (6) hi cu hlan an hmuh ballomi coronavirus rungrul an si tiah an ti. 

Kawlram papalak hi lungkua ah an um i, hi an zunek pawl hi nawn caah an lak hna caah minung nih hi zunek in zawtnak laknak ding hi a fawi taktak ti a si. Cun lungkua tampi cu tourist tampi an lennak an si caah, minung le papalak hi an i naih tuk caah, zawtnak lak sual ding hi phan a um taktak ti a si. 

Malaysia, Indonesia, Tuluk le a dang Southeast Asian ram pawl ummi papalak ah, a tu tiang an hmuhmi virus 400 renglo chung in, hmailei ah saram in minung cungah an kai sual lai maw timi hi scientist nih an phan ngaimi a si. 1970 hnu ah ah hin, coronavirus thar hi phun 40 hrawng an hmuh chap cang. Hi virus vialte chungin phun 65-75 hna hi "zoonotic" tiah an ti i, cu hna cu saram in minung cungah a kaimi an si tiah an ti. Minung hi vawleicung ah kan tam chin lengmang i, kan i tet chin lengmang caah saram ummi rungrul hna hi minung cungah va liam sual ding hi, a lam a tam chin lengmang ti a si. 

Nihin ni ah scientist nih cat lo tein le tangka tampi dih in, papalak le zeidang saram ah a ummi coronavirus le rungrul phunphun hi an zoh peng hna. Minung cungah an kai sual ahcun kan i ven khawhnak ding caah an hlathlai pengnak a si. An hlathlai deuhdeuh i, coronavirus thar zong an hmuh than tawn hna. Hi pin zong ah hin, Covid-19 bantuk in thih-khawhnak a simi coronavirus dang zong hi an chuak than te ko lai tiah scientist nih an ruah. 

A tu lio a chuak cangmi Covid-19 chung zong ah a ci aa tleng than i, Europe ah a chuak chapmi Coronavirus zong hi a karh a rangmi phun a si tiah an ti. Malaysia ah virus ci dang ah aa thlengmi pakhat cu Covid-19 nakin a let (10) in a karh a rang ti a si. 

A cheu nih hihi Tuluk nih an sermi a si tiah an ti i, hihi thil si kho a si lo tiah CDC nih cun an ti. Tuluk ram in a rak zammi Dr. Li-Meng Yan nih "Wuhan ah an sermi a si. Wuhan lab in a chuak sualmi a si" tiah a timi hi, zumh ding a si lo. USA ah asylum hmuh  a duh caah a lih tampi a tawn lai timi a fiang ko. Hi bantuk minung pawl bia hi cu hnahnih in ngaih an herh. US kan phaknak ding le Refugee kan hmuhnak ding ah zei bia dah kan rak chim cio kha ruah ding a si. Cucaah Tuluk in a rak zam i, ramdang ah Asylum le Refugee sawkmi hna an bia hi, "Biadik zatceu" timi (Half-truh) tu a tam deuhmi asi. Half-truth cu biatak a si bal lo timi zong theih ding a si. 

Coronavirus hi, hmailei ahcun Southeast Asia le Tuluk le Taiwan le Africa le Middle East ummi saram in a chuak kho ngaimi an si ko. A tuan le tlai lawng a si. Cu a chuah tik ah, "An siam chawm" tiah kan ti than te hnga maw? Cucu ruahchung taktak a herh. 

--------------------------------------

Zohchihmi ca

1. Aristos Georgiou tialmi "Bats Harbouring Six New Types of Coronavirus, Scientists Discover, as Humans Risk Exposure", TECH & SCIENCE at Newsweek.com

Vawleipi Linhnak Degree 130 F A Phan

Vawlei pumpi hi duhsah tein a lin deuh chin lengmang i, nai Zarhpini (August 16) cu, vawlei pumpi a linh bik ni nikhat ah a cang. Thihnak Nelrawn (Death Valley) timi cu 3:41 PM ah, degree 130 F (54.4 C) a phan. Kum 89 chung ah a linh bik ni a si i, vawleicung ah a linh bik ni a pathumnak a si tiah khuacaan thiammi hna nih an ti. 

Vawlei pumpi hi, khatlei ah Covid-19 ruang ah a thapthap in harnak a chuak. Khatlei ah Japan le Tuluk ram ah tilian a chuak. USA ah nilinh a zual i, California le Colorado ah mei hmun tam tuk ah a kang i, innlo tam tuk an chuahtak cang. Inn a kanghmi zong a tam ngai cang. Khatlei ah vawlei pumpi linh hi, degree 130 a rak phan. Vawlei sining zoh ah, a thatnak nakin a chiatnak lei a tam deuh chin lengmang.

Death Valley a linhnak degree an tahmi (August 16)

Cu a linhnak bik hmun cu Thihnak Nelrawn chung ah a ummi Furnace Creek timi hmun ah a si. A linh tuk ah hin, mei kangh bak in a kang ti a si. 

Vawleicung ah ni a rak linh bik ni hna cu July 1913 ah hi Furnace Creek ah hin degree 134 (56.67 C) a si i, a pahnihnak a linh bik ni cu July 10, 1931 ah Tunisia ram ah degree 131 F (55 C) a rak si tiah an ti. Asinain hi ni hnih hna lio ah, degree an rak tah ning hi a dik lo men lai tiah khuacaan thiammi hna nih an ti. Cu ni hna cu, vawleicung a linh bik ni tiah ti an si. 

A ra laimi Zarhpini zong hi Thihnak Nelrawn ahcun degree 129 (53.9C) a phan lai i, nai cikua kum zeimaw zat chung i a linh bikmi ni hna nakin a lin deuh lai ti a si. 

Hi thil nih a langhtermi cu nai cikua in a lin chin lengmang i, kan hnu lio caan nakin a lin deuh chin lengmang lai timi hi a fiang ko. Hi pin ahcun Thihnak Nelrawn linh ning hi, degree 134 lei ah a kal chin lengmang cang lai ti a si. 

US nitlaklei le nitlak-thlanglei hi a lin chin lengmang i, nai cikua in Phoenix hna cu degree 90 tang hrimhrim hi a tum kho lo ti a si. California, Texas, Arizona, New Mexico, Colorado le Nevada hrawng hi a linh tuk caah hin, a tu lio cu a celh celh a si lo ti a si. 

Hi bantuk in ni a linh tuk caah, California le Colorado cu hmun tam taktak ah ram mei a kang i, innlo tam ngai a kangh cang. California lawng ah ram acres 350,000 a kang cang. Minung 62,000 nih innlo an zam tak cang ti a si. Colorado zong ah minung zong tampi an zam. Acre tam taktak ram a kangh cang. Mei a kangmi tampi cu tek a tlami in aa thawk i, California bak ah hin a liamcia ni tlawmpal chung ah tek hi voi 20,000 a tla ti a si. Cucu a linh tuk ruang le thlichia ruangah a chuakmi a si an ti. 

Thihnak Nelrawn hi California nichuahthlanglei ah a ummi a si i, a tu a linh tuk nak hmun hi, Badwater Basin tiah ti a si i, rili in pe 282 a niam deuhnak hmun a si. Cu ka cu North America ah a niamnak bik hmun a si. A linh tuknak a ruang cu, cu ka hmun cu a kuarh tuk caah le tlangsang sang nih a kulh ca zong ah a si. 

North America ah a niamnak bik hmun 

Cu tluk a linhnak ahcun khua zong an um. Hotel thatha le ti lionak tibual thatha zong an tuah hna i, an um. Ungkung bantuk thinkung dawhdawh zong an um. Oasis timi thetse rawn ah cerh a chuahnak hmun hma thatha zong an um i, tourist tampi an kalnak hmun a si. A tu bantuk a linh lio caan zong ah tourist tampi an tlawnnak hmun a si. Nikhat ah a tlawm bik ah tii gallon khat (4 liters) hi nan din lai tiah cozah nih tourist pawl hi ruahnak an pek hna. Cun motor chungah tii a hlei in nan i ken a herh. Cu lo ahcun minung hi thih khawh bak a si tiah an ti hna.