Meikang Ruangah California State Hi Hmailei Ah Zeidah A Lawh Te Lai?

California hi, USA ah minung tam biknak, a rum bik le a nuam bik timi "Sui Ramkulh" (Golden State) timi a si. Nihin ni ah, Scientist nih an timi cu, California hi vawleicung khuacaan thlennak le lumnak fak khun in a tuarmi ramkulh pakhat a si tiah an ti. Hi ramkulh ah vanruah thathi in a sur  lonak le rocar aa thawk kum hi 2000 in a si cang. Aa peh peng i, March 2019 tiang a si. Caan saubik ruah sur bak lo in a rocar caan cu, 2000 in aa thawk i, December 27, 2011 tiang a si. Zarh 376 aa peh ti a si. 

Hi lio caan ah fak bik in a rocar lio cu, July 29, 2015 ah a si i, California ramkulh i 58.41% hi rocarnak a tuar ti a si. Cun California lawng a si hawi lo. Nitlaklei ramkulh paohpaoh hi, khuacaan a linh a zual chin lengmang ti a si i, Nitlakthlanglei state le bang ahcun "Mega drought" timi a um te lai tiah an ti. Scientist tu nih cun, Global warming timi vawlei pumpi lumnak hi, a biapi bik in meikanghnak a chuahpitu a si tiah an ti. An nih cun Pathian lei in an ruat lem lo. 

California Pangpar "Golden State" ti lo awk a tha lo

Kokek tein California hi, fingtlang a tam. Phawngphai a tam. Lairam zong a phawnnak hmun cu meikangh a fawi bantuk khin a si ve ko. Cun an ram a car nak hi, a kau tuk. Cu a carnak hmun ahcun minung 13,312,000 an um. Hi hi California Ramkulh minung dihlak i 36% an si. A car taktaknak hmun ah 5,708,000 an um. Hihi an ramkulh minung dihlak i 15% khan an si ve. California hi, khua an lian tuk i, minung an tam tuk caah, rocarnak an tuar tik ah, tii harnak zong an tuar ve. Tiva tii an reu. Tibual an reu. Cerh an kao i, tibual tam ngai an i rawk. Ramtang thingkung tam tuk an thi. 

Ruah a sur lo tik ah thingram a rocar tuk. Phawng an rocar a zual. Naite i fak taktak a kanghmi Sierra Nevada tupi a kangmi a fah khunnak cu thing million 150 tluk a thimi a um caah a alh a that tuk caah a si an ti. A rocar tuk tik ah, minung duah lawng siloin, tek tlaknak ruangah kum chiar in mei a kang. Khatlei ah ruah a tlawm tuk caah rocar a zual lio ah, khatlei ah nilinhnak ruangah mei kangh a zual taktak. Kum chiar tein mei hi voi thawng in a kang.  

Ruah sur lo tikah ram an rocar i mei a kangh a fawiter

2019 chungah California ah ramtang mei voi 4,927 a kang i, acre 118,000 a kang. 2020 a dih deng rih lo nain, tu kum chung lawng ah hin, California Ramkulh ah ramtang mei voi 7,606 a kang cang i, thingram acre 3.3 million kuakap a kang cang ti a si. Inn 4,200 a hrawh cang i, minung 24 an thi cang. A tu lio bak ah hin, hmun 28 ah mei a kang ti a si. Hi tluk in meikangh a zualnak hi, "Global warming" ruang le khuacaan aa thlengmi ruangah a si tiah scientist nih an ti. Tuan deuh ahcun hmun 85 mei a kang ti a si. A tu hi fire fighers 16,500 nih mei an hmih lio a si tiah tu chun ah an chim. 

A tu lio ah fak bik a kangmi hi Creek Fire an ti i, a pathumnak a ngan bik meikang a si. Acre 152,000 a kang cang. A tu lio ah 0% an hmih khawh tiah Nithumni ah an ti. Hihi Sierra Nevada timi tupi ah a kangmi a si. Hi meikang nih hin tlangcung ah a riakmi pawl, minung tam ngai a erh hna i, nizan ah 120 helicopter in an lak hna. La hna hlah sehlaw cu an nung hrimhrim lai lo ti a si. 

California ah mei hi fak bik a kangmi hmun (3) ah a um i, pahnih cu San Francisco Bay Area ah an kang cuahmah rih lo. SCU Lightning Complex (Santa Clara Unit) a kangmi nih acre 400,000 a kang cang i, 98% cu Nihnihni ah khan an hmih khawh cang tiah nizan Zarhpini ah an chim. 

A racar caah hi tin SCU area cu mei a kang

Tam deuh cu a kang viar cang. LNU Lighning Complex (Lake Napa Unit) mei kangmi nih acre 375,000 a kangh i Nihnihni ah khan 91% cu an hmih khawh cang. Kangh ding hnga cu an kang viar cang ti tluk a si. Mei fatete a kangmi he cun, acre tam tuk a kang cang. Thingkung sangsang zong a zio dih hna i, dumhau tam tuk a kangh.

LNU Meikang

Nihin ni ah hin, USA nitlaklei hi a linh ngai caah, meikang a zualnak zong a si tiah scientist nih cun an ti. A tu lio ah hin, California lawng silo in, USA nitlaklei ah hin-State 10-ah mei a kang. A tu lio hi USA nitlaklei ramkulh pawl hi, a linhnak a kai tuk caah mei a kanghmi a si tiah an ti. Tam bik a kanghnak cu California, Oregon, Washington, Arizona, Nevada, Montana, Idaho, Utah ah tam bik an kang. Kan hnu ah Texas nitlaklei zong ah tam ngai a kang ve. A kih tuknak Alaska State zong a kang ve than. Cu hna cu teh an sual ruang ah maw asi hnga timi zong ruah a herh. 

Zeihmanh va si sehlaw, California mei kang hi, 2019 nakin 2020 ah hin mei 2,650 tam deuh a kang cang tiah Cal Fire nih an ti. Cucu a let 2,000% in a karh tiah an ti. Minung 8 an thi cang i, inn 3,300 a kang cang. A tu zong mei cu an hmih khawh naisai rih lo caah, hi pin lei zeizat remruam dek a kang rih te lai. California meikangh tam ruah ahcun, an state hi chuahtak a phu bak ti tluk a si.

US meikangmi hi a ruang tampi a um. 90% cu minung ruangah a si an ti. 10% cu tlek-tlak ruang le zeidang kokek thil ruangah ah a si an ti. US hi a pawinak bik cu, ramtang ah riah le mei kau an hmang. Cun a cheu cu lelpan ah mei duah an hmang. A cheu cu midang harnak tong hna seh ti in duah hramhram zong an hmang. A cheu cu motor a kangh ruang le electric mei a puah ruang ah tibantuk in a kangmi an si. Cun cakuak hi an zu tuk i, a cheu cu cakuak mei ralring lo in an hlonhmi in mei aa thawkmi zong aum ti a si. 

Creek Fire nih inn a thawng in a kangh

Mei a kangh tik ah runven a har khunnak le innlo kangmi a tam khunnak cu, khua hi a pikpak in tam tuk an tlak. Innlo zong fingtlang kar tete ah an va tenh i an va sak. Mei a kangh tik ah a kau tuk cang i, ven khawh ding a si ti lo. USA a si caah a thawng tuk i, an i veng kho deuh le a si. Kan mah Kawlram bantuk hna si ahcun kan innlo a kang dih ko lai. 

September 21 tiang ah hin, California ah 3.4 million acre a kang cang i, inn 5,400 a kang cang. Minung 25 an thi. 

Nihin ni ah, vawlei khuacaan a hman ti lo. Nikhua a hrem chin lengmang. Ruah a tlawm chin lengmang. Cu bantuk khuacaan thlennak cu California zong fak ngaingai in a tuar. Tiva ti le cerh an reu. Cun vanruah a tlawm tikah thingram an rocar tuk i, meikangh a fawi chin lengmang. Cucaah khuacaan kong theihngalmi scientist nih an timi cu, California hi meikang a tam chin lengmang lai ti a si. A tu hmanh ah, hi tluk a si ahcun hmailei ah zeitin dek an si te lai? Minung zapi zaran cu khuasak khawhnak ding a si te lai lo. 

Hi bantuk in khuaram a car chin lengmang i meikang a tam chin lengmang ahcun California minung hi ramkulh dang ah tampi an i thial lai i, an ram sipuazi hi a tla ngai te kho men. Nihin ni ahcun California cu an sipuazi a cak ngaingai rih i, 2019 ah 3.2 trillions a phan. Asinain hi bantuk in meikanghnak in rawhralnak an ton peng ahcun nikhatkhat ah Texas nih a tei te khawh men. Nihin ni zong ah, California hi minung tam ngai nih an chuahtak cang ti a si. Cucaah hmailei ah minung zong an zor kho te men. Minung an zor ahcun politics lei zong ah an tumchuk te kho men. Zeicatiah a tu lio ah California nih hin Electoral vote 55 an ngeih i, USA state vialte lakaah a tam bik an si. 

L.A pawng i a kangmi Bobcat Fire 

California nih hmailei zong ah sipuazi, rumnak, minung tam le politics ah hruaitu si an duh ahcun, an ram i kokek rawhralnak hi zeitindah kan kham lai i, zeitindah kan zorter lai timi hi biatak tein lam an kawl a herh. Cu lo ahcun ramkulh chung minung hna ka dang ramkulh ah, tam tuk an i thialkam ahcun an ram tax tampi a zor lai i, GDP zong tampi a zor kho. California cu inn man le nun man a san tuk tik ah, nunnak a fawi fawn lo. Cucaah hi bantuk in harnak tam tuk an ton peng ahcun, hmailei ah sunghnak tam chinchin an tong kho. Khatlei ah lihnin a si. Cucaah hi bantuk kokek rawhnak hna hi, California rawhnak ding caah tih a nung taktakmi thilri an si hna. 

Hi bantuk in, kum fatin meikang le lihnin tibantuk a um peng ko ahcun ramkulh dang nih tei khawh a si. Nihin ni ahcun tei khawh ding cu a si rih lo. Zei state nih dah a tei khawh te lai tiahcun Texas nih a tei te khawh men. A ruang cu Taxes a tlawm caah, Texas ah hin company lianlian an i thial. Abik in California lei sehzung lianlian an i thial ti a si. Sehzung aa thial tikah minung an i thial ve ko. Minung an i thial tik ahcun innlo an hman ning a zor. Inn man an ngei ti lo. Cun khua an i rawk i, USA ah khua a tumchukmi a tam taktak a um. Nihin ni ahcun Texas nih hin California cu minung tam in siseh, rumnak GDP san in siseh a phan deng rih lo nain, California hi kokek rawhnak a ton tuk caah hmailei ahcun pakhatnak sinak dirhmun in, a tum te kho mi a si. A caan tu kan thei rih lo i a si. 

Vawleicung Pakhatnak Bik "Billionaire" le Khrihfa Nunzia Dawh

Mirang nih cun, tangka million ngeimi khi "millionaire" tiah an ti hna. Cu million 1,000 ngeimi cu "billionaire" tiah an ti than hna. Billionaire timi cu tangka 1,000,000,000 a ngeimi tinak a si. U.S dollar in tah ahcun dollar million 1,000 ngeimi tinak a si.  Laiholh in a biafang leh awk a that lo caah, Mirang biafang hi ka hman ve ko. 

Hlan ahcun millionaire zong hi an rak har tuk. Tu chan ahcun millionaire cu an tam tuk cang caah, billionaire tu hi chimrel deuh an si cang. Forbes makazine nih hin kum chiar tein, billionaire kong hi a tial tawn. 2018 hin, U.S dollar in billionaire 2,200 vawleicung pumpi ah an um ti a si. Ram kip ah hin, an mah ram tangka hawih cio in, billionaire hi tah ahcun Kawlram zong an um ve men ko lai. Asinain a tu i ka tialmi cu US dollar in billionaire hi chim duhmi a si. 

Vawleicung ah a pakhatnak bik billionaire timi hi John D. Rockefeller a si . A mah hi nihin ni tiang zongah vawleicung tuanbia ah, rum ah pahnihnak a si tiah an ti rih. 1916 ah cu sinak cu a hmumi a si. A rak rum taktak. Cu lio ahcun Kawlram hna cu Mirang uknak tangah a rak um lio a si. A mah hi meiti company Standard Oil a ngeitu a si. 

A min taktak cu John Davison Rockefeller ti a si. Richford, New York ah, July 8,1839 ah a chuak. Ormond Beach, Florida ah May 23, 1937 ah a thi. Kum 98 vawlei ah man ngei tein le midang caah sullam ngei tein le tuanbia chim tlak tein a nungmi mirum a si. 

John Rockefeller chuahnak inn, Richford, NY

A mah hi vawleicung mirum bik cazin ah a tu tiang aa tel ve mi a si. Wall Street timi New York sipuazi mirum milian lak zong ah a langsar bikmi a rak si. University nih cun minung tuanbia ah a thawng bikmi pa pakhat a si tiah an theihhngalhmi a si.

Chungkhar terual ngai an si. A chuahnak khua in, Owego, New York ah 1851 ah an rak i thial i, Owego Academy ah sianginn a rak kai. New York chaklei ah saupi an um hnu 1853 ah, Cleveland, Ohio ah an rak i thial i Cleveland Central High School ah a rak kai. Cucu Cleveland i a um hmasat bikmi high school a rak si. Cun Folsom's Commercial College ah kookkeepong ca zarh 10 a rak cawng.

 A pa hi khual a tlawngmi a si caah, inn ah a um setsai bal lo nain le a kenkip ah a thialpi hna nain, Rockefeller cu a ziaza a tha. A nunzia aa dawh. A biatak. Ca aa zuam. Biaknak lei ah aa pe. Bia tam a chim lo. A dai. Thil a sining tein tuah a duh. A biachim le holhrel le tuahsernak ah aa ralring. Thil pipa pakhat kong a chuah ahcun mi he bia-el (debate) tuah a huam. A duhmi hi ding tele tliang tein a chim khawh. Music hi a huam ngai i, music lei pawcawm ding tiang in a rak ruat ti a si. 

Kum 16 a si ah, book keeper bawmtu rian a rak tuan. Cun sipuazi riantuanmi tampi he an i kom i, kum 20 a si ahcun meiti chumhnak company rian an rak thawk. 1870 ah Rockefeller nih Standard Oil Company timi a rak dirh. 1897 tiang cu company cu a hruai i, share zong tam bik a ngeimi a rak si. 

Vawleicung ah meiti hman ning a karh ning a ran caah, meiti company a tuanmi ruang ah, a rumnak rang taktak in a karh i, meiti tam bik an rak zuar lio caan ah hin, U.S meiti dihlak i 90% hi a mah company nih an rak tlaih. Cu meiti cu electric a chuah hlan chung vialte, U.S ah mei ceunak caah an rak hmanmi a si. 

Cu pin ah Rockefeller nih hin, U.S ram tlanglawng cung zongah tampi a khuhnenh hna. A ruang cu a mah meiti kha ram pumpi ah tlanglawng nih a rak phurh caah a si. Cun patrol zong a mah company nih an van ser i, meiti chuahnak caah tangka dihmi a van tlawm deuh cang. Company dang kha tam tuk an tei hna. 

1911 ah a riantuannak kongkau ah, an company nih "antitrust laws" timi sipuazi tuahnak ah cozah upadi buarnak a um an ti caah, cozah nih tazacuainak zong a rak tong bal. Ida Tarbell timi nih ca a tialmi ruang ah taza an cuainak cu a si. 

Cucaah Supreme Court nih, Rockefeller company cu company fatete 34 an cheu dih. Cu company chungah ExxonMobil, Chevron Corporation te hna zong an rak i tel i, cu hna zong cu nihin ni tiang meiti company lian bikbik ah an um rih ko. 

A riantuanmi ruangah a rum tuk caah, vawleicung pumpi ah U.S dollar in a pakhatnak bik billionaire ah a rak i chuah lio ah hin, U.S ram pumpi nih a ngeihmi tangka dihlak i 2% hi Rockefeller nih a ngeihmi a si an ti. A rak rum bik lio caan hi, 1913 ah a si i, cu lio a ngeihmi tangka hi a tu lio tangka le thil man in tuak tikah US$418 billion a si an ti (2020 ah vawleicung rum bik timi hi Jeff Bizos timi Amazon.com dirhtu pa a si i, a ngeihmi hi $183. billion a si. A nupi he an i then caah a nupi a thenh bang i a tu ah $116.9 billion a tang). 

Rockefellar hi a cheu nih an tuaknak ahcun $340 billion he aa tlukmi rumnak a rak ngeimi a si an ti. Vawleicung tuanbia ah amah nak rum deuhmi cu Mansa Musa timi Mali Empire i Emperor a rak si 1228 in 1337 karlak a nungmi a rak si. Amah rumnak hi an tuak tik ah, tu chan tangka in $400 billion a si an ti. A tu lio i vawleicung a rum bik timi nak in, Mansa Musa hi a let li  a rum deuh. 

Rockefellar hi zei tluk in dah a rak rum ti ahcun, 1913 ahcun hin a zapite a ngeihmi pumpak tangka hi $900 million a si i, cu kum ah US GDP hi $39.1 billion a rak si i, Rockefeller nih a ngeihmi hi US GDP i 3% a si an ti.  A rum taktak ko. Rockefellar hi, mi za taktak a si caah a tuanbia hi a tam kho taktakmi pa a si. Rockefeller hi 1911 ah Supreme Court nih a company hi rak khuaiman dih hna hlah sehlaw, Mansa Musa nakin a rum deuh hrimhrim lai timi a fiang ko. 

A pension hnu ah kum 40 chung hi, a mah inn umnak Westchester County, New York ah a um. Cu chung ah minung hawi caah a miak hmuhlomi rian thatha (philanthropy) a rak tuan. Cu a tuahmi lak ahcun steel lei caah a herhmi Andrew Carnegie timi zong hi a rak bawmh hna. Minung caah thiltha tuahnak rian a tuanmi lak ah hin, foundations phun tampi a tuahpi hna i, a bik in medicine, education le science lei thanchonak rian tampi a rak tuan. Cu sii lei a tuanmi rian hna nih hin, "hookworm timi le yellow fever timi zawtnak kong zong hlathlainak ah hmaisattu a rak si. 

Rockefeller hi a ding fawn, a fim fawn, sipuazi a thiam tuk i, U.S Capitalism a chuahtertu hrampi minung ah an chiahmi pakhat a si. Capitalism timi "hram-ngeitu hna" riantuannak zong a dirkamhtu a si ve. Sipuazi kong ahcun Social Darwinism timi hi a pawmmi a si. Darwin nih a timi cu, "The survival of the fittest" timi a si.  

Rockefeller nih a chim tawnmi cu, "The growth of a large business is merely a survival of the fittest" a si. A sullam cu "Sipuazi company lianlian an thannak cu aa tlak bikmi paoh an nung lai" timi ruangah a si ko" timi hi a si. Hi bia hi a rak chim lengmang tawn. Rockefeller chimmi hi a dik taktak ko. U.S Company hi thawng tam tuk a um i, a tu i company lianlian timi hna hi, an mah le chan cio ah aa tlak bikmi an rak si caah an nunmi a si ko. Hi bantuk a lungput le ruahnak ruangah, Rockefeller hi a rum tuk nak le U.S ram pumpi le vawleicung pumpi ah billionaire hmasat bik a sinak zong a si. 

Rockefeller hi midang mirum bantuk a si lo. A nih hi mi rum phundang a si. A nunnak lamthluan zoh tik ah, duh a nung. Thangthat le upat hmaizah tlak a si. Mirum taktak a simi hi man a rak ngei tuk. A rum hi midang caah sullam a ngei. A sunglawi tukmi rumnak a si. A ruang cu midang caah thil tha tam tuk lehpek a tuahmi a si. Cu vialte a nunnak cu a zumhnak ruangh a si timi kha kan hmuh khawh. 

Rockefeller rumnak kong hi, Kawlram kan um lio ah ka rak rel bal. New York ah Rockefeller Center a inn sangpi a um timi hi ka rak theih tawn. Cucu 30 Rockefeller Plaza timi a si. Rockefeller Center inn sang ah hin dot 66 a um i pe 850 a sang. 1933 ah an rak lim. Hi ka inn ah hin, a dot kip ah an rak i thial i, an chungkhar tein an rak um. Inn hlangtu nih "an uar deuhnak ding caah" ti in an rak i thialmi a si. 

1997 USA ka phak ka ah, New Heaven ah Mission Seminar kan rak kai pah ah, Rockefeller Center building sangpi tang ahcun kan rak zoh ve. Kai kan i tim nain, an khar caah kan rak kai kho lo. A tang kan kal hmanh ah hin, lung aa hmuih tuk hringhran. Kawlram in a tuanbia kan rak theih tawnmi inn tang i van i chawh cu, mang bantuk a rak si. Hi inn zong hi zoh phu taktak a si. 

Rockefeller Center

Rockefeller hi a tuahmi rothil a tam kho taktak. A tuahmi tampi lak ah zoh chuntlak cem a sinak hi tlawmpal van langhter ka duh. Hihi Laimi mirum zong nih cawn le zohchunh a herh ve mi a si. 

(1) Fimcawknak Tha a pekmi a si

Fimcawnnak le minung thanchonak hi tha a pe taktakmi a si. Rockefeller nih University of Chicago le Rockefellar University zong a rak dirh hna. Cuhnuah, Central Philippines University a dir khawhnak ding caah tangka tampi a rak bomh hna. 

(2) Biaknak lei zong ah tha a pe ngaingaimi a si.

A mah hih Khrihfabu ah bochan tlak minung a si zungzal. Northern Baptist member pakhat a si i, biaknak he aa pehtlaimi sianginn phunphai hi tam taktak a rak bawmh tawn hna. A nun chung vialte, "zuu a ding lo i cakuak phunphai hi pakhat hmanh a tong lo." Cucu uar a um khunnak a si. A rum tuk fawh, a ding tuk fawn i, a nunnak hi upat hmaizah tlak taktak a rak si. 

(3) Chungkhar biapi ah a chiami a si

Rockefeller hi, uar a um khunnak cu, a nupi le fale cungh zumh awk tlak tein a nung zungzal. Chungkhar bi biapi tuk ah a chiami a si. Chungkhar a daw taktakmi a si i, chungkhar he fek tein a ummi a si. A nupi ruahnak zong hi tampi a lak. A nupi hi a rak fim tuk i, a vapa hi tampi ruahnak thatha a pek tawn ti a si. An nu min cu Laura Spelman Rockefeller a si i, a mah he fa (5) an ngei. 

(4) Toidormi mirum a si

Rockefeller hi uar a um khunnak cu, a rum tuk nain aa uah lo. Aa uangthlar lo. Mi sawsawh te bantuk in a ummi a si. Amah cu Erie Street Baptist Mission Church ah member a rak si. Cucaah hi church hi, "Rockefeller's church" tiah an rak ti tawn. Hi Krihfabu hi mission riantuannak tha a pe taktakmi a si i, Judson Mission Society zong a rak dirhtu an si. Kawlram mission tuannak ca zong ah hin, Rockefeller hlutmi tangka hi, tampi aa tel hrimhrim ko lai.  

Hi biakinn ah hin, Sunday School a rak chim tawn. Billionaire a si te dingmi mirum taktak nih, Sunday School chimh cu a ropui taktak a si. An Khrihfabu ah hin, "trustee" timi Khrihfa-upa rian zong a tuan. An cazi zong a tuan tawn. Cun a caancaan ahcun inn thiantu (janitor) rian a tuan. Billionaire a simi pa nih biakinn ah "thianh-hlimh rian a tuan" timi cu uar a um kho taktak. Khuaruahhar toidornak lungput ngeimi a si. Billionaire nih "zunput le hnawm hna biakinn i thianh ve" timi lungput cu, khuaruahhar a si ko. Uar le thangthat a um taktak. Jesuh Khrih hi, chungmuru taktak i a um hnu ahcun, "nautat le fahsak" timi a um kho ti lo timi hi, Rockefeller nunnak ah hmuh khawh a si. Pathian a zum taktakmi hna nih cun zei tluk mi lianngan zong nih hin, "Pathian Krihfabu caah thil fatete tuah duhnak thinlung hi an rak ngei ko" timi hi, John Rockefeller nunnak a lang ko. 

(5) A zumhnak hi sipuazi hrampi ah a hman

Pathian hi rumter khotu Pathian a si. Pe khotu le chut than khotu Pathian a si. Cucu Rockefeller aa fiang tuk. Cucaah Rockefeller cu Khrihfa biaknak hi biapi taktak ah a chiami a si. Biaknak i a zumhnak hi a nunnak a mawngtu thazaang bik a si tiah a ruah i, hi tluk in a rumnak le teinak a hmuhmi vialte zong hi, biaknak i a zumhnak ruangah a si tiah a ruah zungzal. A nunchung vialte hi, biaknak he naih tein a ummmi a si peng i, nun zia dawh tein a nunnak a hmangmi le a liammi a si. 

Erie Street Baptist Mission Church

Donghnak

Vawleicung mirum tampi cu, an i porhlaw. An i uangthlar. Mi cungah an cuang. Sifak santlailo, hmeinu hmeipa, ngaktah buangro le miharsa zawnruahnak an ngei lo. Khuaram caah le biaknak ah pekchanh zong a sianglomi an tam tuk. Tangka an ti ahcun mit a caw i, ziknawh ei le ningcanglo khuasa zong an tam tuk. Tangka hmuhnak a si phawt ahcun, zuu le ritnak sii zuar le Casino Gambling tuah zong pawi an ti lo. An mah tangka hmuhnak a si paoh ahcun midang le mi chungkhar rawk hi a pawi hrimhrim an ruat lo. 

Hi bantuk lio caan ah, John Rockefeller bantuk hi, chawva an kawl tik ah Pathian le zumhnak kha hrampi ah an chiah. Khrihfabu biaknak ah aa pumpe. Uar a um taktak. A mah bantuk in, a rum tung i Pathian zong a tihzami mirum hi cu upat hmaizah awk an tlak taktak. Vawleicung a rum bik minung si lio i, Krihfaupa tuan duhnak a ngeimi, Sunday school hna chimh duhnak a ngeimi, biakinn hna i hnawm le zunput thianh hna a huammi, Krihfa mirum nunzia hi, uar a um tuk. Upat hmaizah awk le thangthat awk a tlak taktak. 

Vawleicungah mirum le milian tam tuk an um nain, John Rockefeller le Bill Gates bantuk in, mi nuntha le nunsiang hi, an um rih lo. An mah pahnih nih, vawleicung mirum le milian viatle hi an lonh dih hna. Psalm nih, "Mitha cu an sung bal lai lo. Philh an si bal lai lo" (112:6) a ti bantuk in, John Rockefeller zong hi, vawlei tuanbia a hmunh chung philh a si bal ti lai lo. A rumnak le Krihfa nunzia dawh a ngeihmi tuanbia dawh hi, chim a si zungzal ko cang lai. 

Cleveland ummi John Rockefeller thlanlung

--------------------------------------------

Zohchihmi Ca 

1. 10 Richest People of All Time

https://www.cheatsheet.com/money-career/the-10-richest-people-of-all-time.html/

2. John D. Rockefeller at en.wikepedia.org 

3. Euclid Ave. Baptist Church

https://case.edu/ech/articles/e/euclid-ave-baptist-church

Vawlei Pumpi Khuacaan Thlennak le Lairam Pawcawmnak Ding

College kan kai lio 1985 hrawng ahcun, "vawleipumpi lumnak le khuacaan thlennak" kong hi ruah awk tuk a rak um lo. Khuacaan a rak hman ngai ko. Seminary kan kai lio 1992 hrawng in, vawleipumpi lumnak le khuacaan thlennakkong hi, biatak tein Kawlram ah chim a van si ve. Cu lio i scientist pawl nih an chimmi hi, nihin ni ah a hman lo mi a um set ti lo. Scientist pawl cu, thil hi an rak tuak tuk caah an theihmi hi a rak tam kho taktak.

Vawleicung hi a lin deuh cang. A lumnak a sang chin lengmang. USA Nitlakchaklei ramkulh pawl hna hi, tu kum thal chung cu a lin taktak. Tihnak Nelrawn (Death Valley) cu August thla ah degree 130 F a phan. Nai Zarhpini ah degree 127 F a phan than.  Atu lio ah ramkulh paruk-Arizona, California, Montana, Idaho, Oregon le Washington State hna cu a linh tuk caah ram mei kangmi 200 leng a um i, innlo tam tuk a kangh cang. Nilin hi tih a nung chin lengmang ko cang. Khuacaan aa thlen caah, tilian, meisul, thlichia zong a tam chin lengmang fawn. 

Nihin ni ah, khua a lum chin lengmang caah thal caan a sau i, khuasik hi a tawi chin lengmang. Vanruah a hman ti lo. Vur le dap a tlawm cang. Cu tikah cerh le tivate an ko. Tibual an ko. Tivapi zong an zor cang. A chung nga le thil nung zong an hme chin lengmang. An karh ning a fum fawn cang.

Hi vawleipumpi lumnak le linhnak nih hin, a bik in minung cinthlaknak kong ah thil thlennak a chuahpi ve. Khuacaan a linh deuh tik ah, thingram an car deuh chin lengmang. Vawlei a ro chin lengmang. Thingram an hram kha tii duhdim in an hmu kho ti lo i, thingkung ramkung hi an car chin lengmang ti a si.

Vawleicung khuacaan thlennak nih, thil pawi ngai a chuahtermi pakhat cu ramtang thingthei hna hi an tlai ning a hmanter ti lo. Va a cheukhat cu, tii an ti kho ti lo i, an ci a mit ding in an um. A ci a mit cangmi zong tampi an um ko cang. 

Facang le eidin tam taktak a chuahnak Swebo leikuang cheukhat 2018 ah hi tin a car 

Khuacaan a hman lo tik ahcun, minung caah harnak phunphun a chuak. Minung cinthlakmi theihai le eidin cinthlakmi phun kip hi, an theipar a chuakmi a zor deuh chin lengmang lai ti a si. Cucaah theihai le tirawl phunphun hi, a pang a chiami an tam deuh cang. Fangvoi le facang in kan chim ahcun, fangvoi fuang a put ning a tha deuh ti lai lo i, facang zong a mu a tuahmi a tha tuk ti lai lo tinak khi a si. Cun leicung lei tang tichuak a zor lai caah, cerh le ti bochan in tuahmi cinthlaknak lei zong an zor kho ti a si. Cun van ruah hi a hman deuh ti lai lo caah, vawleitang hi a rocar deuh lai i, thingram an thih zong a fawi deuh cang lai ti a si.

U.S State 14 ah 2019 ah hi tin fangvui an car. Fuang an tlai kho lo

Nikum 2019 ah khan, USA ram a thlanglei ramkulh 14 cu ruah a hman lo caah le vawlei a rocar tuk caah an cinthlakmi eidin 20% aa rawk ti a si. A cheu chungkhar cu 100% bak in an lo aa rawh caah, an riantuanmi vialte za ah za in an sung dih hna. Hi tining tein a kal ahcun kum 2-3 chungah lo chuahtak a hau lai a timi zong an um hna.

U.S Drought Monitor timi cozah lei zung nih, 2019 ah hin Texas, Alabama, Georgia, Kentucky, South Carolina le Florida hi a rocar taktak i, cinthlak tampi an sung tiah an ti. Cun Arkansas, Louisiana le Mississippi ramkulh zong ah rocarnak a chuak ve ti a si. 2019 ah hin thlanglei kap deuh U.S State 48 chungah 20% cu rocardnak an tuar ti a si. 

Hi bantuk rocarnak hi, US lawng ah si lo in, vawleicung pumpi ah a cang. South America, Africa ram cheukhat le Asia ah tam bik a cangmi a si. Kawlram tel chin in Nichuahthlanglei Asia ram-Vietnam, Laos, Cambodia zong ah rocarnak a chuak i, eidin tirawl tam ngai aa rawk. 

2019 Magwe hrawng i mepe cinnak aa rawkmi 

2019 ah Kawlram ah, hmun tampi ah tilian le rocarnak ruangah cinthlak tampi aa rawk. Magwe hrawnghrang lawng hmanh ah, chihria le mepe cinnak acre 150,000 hrawng a rawk ti a si. Hi ka hrawng ah hin, mepe acre 270,000 an cin i, chihria 1.3 million acre an cin ti a si. Kawlram zong hi, a linh chin lengmang caah, cinthlaknak ah harnak a um chin lengmang cang lai. Cucaah chuahtakmi lo zong a tam chin lengmang lai i, tirawl chuakmi zong a tlawm deuh kho. 

Khuacaan aa thlengmi le khua a lum tukmi ruang ah, theihai zong an par a that hnga tluk in a tha kho ti lo. Cun theih hai an chan a tawi deuh. A tlaimi zong pangchia an tam chin lengmang. Cun theikung zong a zawmi le a damlomi an tam deuh chin lengmang ti a si. Rungrul zong a phunphun a chuak i, thei hi an pang a tha kho lo chin lengmang cang an ti. Cucaah ram kip ah, pawcawmnak a za in a hmu lomi ram an tam ngai cang. Cucaah ram thatnak deuhnak ah refugees in an zamnak a ruang pakhat a si

Duhdim in tii a hmu kho lomi CRDP leikuang facang (2019)

Nikum 2019 ah Kalay Valley ummi CRDP leikuang zong ruah a that lo caah le ti a that lo caah a chuah hnga tluk in a chuak kho ti lo, Tang 1,000 lengpi hmuh dingmi kha tang 900 fai hrawng lawng a chuak ti a si. A chuah hnga tluk in a chuak ti lo. A ruang cu vanruah a tlawm tuk ca le vawleitang tii dawpnak a man a fah tuk caah leikuang kha tii duhdim in an pe khawh lo caah a si.

Vawleipumpi lumnak hi, biatak tein kan ruah lo ahcun, Kawlram zong nih rau lo tein harnak kan tong te lai. Lairam bantuk in fingtlang a san i, dinti harnak hmun ah a bik in harnak ton khawh ngai kan si. 

Laimi zong hi Kawlram facang bochan in nun peng awk kan thatlo caan a um ve kho. Cucaah Lairam zong hi, Nelrawn facang bochan lo in, kan Lairam ah khuacaan aa thlengmi hawih in cinthlak ningcang hi, cawn le mersan thiam hi kan herh ngaingai. Nelrawn facang le eidin ah bochan tuk in nun hi a tha ding a si lo. Nelrawn bochan in kan nun tuk ahcun, harnak nganpi kan tong kho. 2015 Hakha cimh lio ah, lam vialte an pit dih in, harnak kan tong colh. Cu bantuk in Nelrawn chuakmi eidin ah kan i hngat tuk ahcun, Nelrawn ah tirawl a chuah lo ahcun a har colh ding kan si ve. Cucu Laimi dihlak nih ruah a herh cang. 

Cucaah kan khuacaan aa thlengmi zulh in, kan pawngkam zong hi remh le thlen ve a herh. Kan khuaruahmi le tuahmi zong aa thlen a herh. Vawleicung ram kip zong an i tim tuk cang hna i, Lairam le Laimi zong hi zeitindah hmailei ah khua kan sak lai? Kan paw kan i cawm lai? Pawcawmnak ca lawng silo in thanchonak caah, zei tin dah theihai le thlai kung kan cin hna lai? Khuacaan aa thlengmi hawih in zeitin dah kan nunnak le pawcawmnak kan ruah lai? Zeitindah thil sining hawih in kan cinthlak ningcang zong kan thlen lai? Khuacaan aa thlengmi hawih in, zei tin dah kan khuasak tuntukning kan i thlen ve lai timi hna hi, cozah le mipi nih ruah le tuakti kan herh ko cang.

U.S Nitlaklei State Cu Hell Bantuk In An Kang Cuahmah

U.S Nitlakchaklei le thlanglei ramkulh pawl hi, khua a hremnak a sau ngai cang. Vawlei pumpi a linh chin lengmang caah, thingram an rocar chin lengmang i, meikangh zong a tam chin lengmang. A tu lio ah hin U.S Nitlakchaklei le thlanglei ramkulh 9 chung ah hin, hmun 200 hrawng ah mei a kangh cuahmah lio a si. Mei a kangh ning a fah tuk hringhran. Meihmittu hna nih, minung, meihmihnak motor le vanlawng in heh tiah an i zuam nain, an hmit deng naisai rih lo. 

Nihin ni ah hi ramkulh hna cu, a linh tuk pin ah mei a kangh ning a fah tuk caah, chun zong ah nika hmuh khawh a si lo caan a tam. Meikhu nih khua a muihter i, ""Doom Day" timi caan dongh lai bantuk a si ko ee tiah, a chung ummi hna nih an ti. A lin tuk fawn i, "Hell mei bantuk a si ko" tiah an ti. Minung nunnak ah a fawi lo ngaimi dirhmun ah an um lio a si. 

U.S cu a thawng i, a fim tuk ko nain, kokek rawhralnak cu a tei an i harh ve ko. Coronavirus zong an tei khawh lo bantuk in, meikang zong hi an tei kho lo i, hi Nitlaklei ramkulh pawl cu "Hell bantuk in an kang cuahmah ko." Minung harnak an tonmi zoh ahcun ngaih a chia kho taktak a si. Lung a tha lo tuk. 

Hi ramkulh hrawng hi, USA ah mei tambik a kanghnak hmun an si. Tahchunhnak ah, 2019 chungah California ah ramtang mei voi 4,927 a kang i, acre 118,000 a kang. 2020 a dih deng rih lo nain, tu kum chung lawng ah hin, California Ramkulh ah ramtang mei voi 7,606 a kang cang i, thingram acre 2,277,922  kuakap a kang cang ti a si. Inn 4,295 a hrawh cang i, minung 7 an thi cang. A tu lio bak ah hin, hmun 85 ah mei a kang ti a si. Hi tluk in meikangh a zualnak hi, "Global warming" ruang le khuacaan aa thlengmi ruangah a si tiah scientist nih an ti.

California meikang lakah Helicopter aa chawh lio

A tu lio ah hin California ah hmun 85 ah mei a kang. California ah mei hi fak bik a kangmi hmun (3) ah a um i, pahnih cu San Francisco Bay Area ah an kang cuahmah rih lo. SCU Lightning Complex (Santa Clara Unit) a kangmi nih acre 396,000 a kang cang i, 95% cu Nihnihni ah khan an hmih khawh cang. Tam deuh cu a kang viar cang. LNU Lighning Complex (Lake Napa Unit) mei kangmi nih acre 375,000 a kangh i Nihnihni ah khan 91% cu an hmih khawh cang. Kangh ding hnga cu an kang viar cang ti tluk a si. 

A tu lio ah fak bik a kangmi hi Creek Fire an ti i, a pathumnak a ngan bik meikang a si. Acre 152,000 a kang cang. A tu lio ah 0% an hmih khawh tiah Nithumni ah an ti. Hihi Sierra Nevada timi tupi ah a kangmi a si. Hi meikang nih hin tlangcung ah a riakmi pawl, minung tam ngai a erh hna i, nizan ah 120 helicopter in an lak hna. La hna hlah sehlaw cu an nung hrimhrim lai lo ti a si. 

Sierra Nevada tupi ah a kangmi Creek Fire 

California mei kang hi, 2019 nakin 2020 ah hin mei 2,650 tam deuh a kang cang tiah Cal Fire nih an ti. Cucu a let 2,000% in a karh tiah an ti. Minung 8 an thi cang i, inn 3,300 a kang cang. A tu zong mei cu an hmih khawh naisai rih lo caah, hi pin lei zeizat remruam dek a kang rih te lai. California meikangh tam ruah ahcun, an state hi chuahtak a phu bak ti tluk a si.   

A tu lio ah hin, California lawng silo in, USA nitlaklei ah hin hmun tam ngai ah mei a kang. A tu lio hi USA nitlaklei ramkulh pawl hi, a linhnak a kai tuk caah mei a kang ngaingai i, mei tam bik cu California, Oregon, Washington, Arizona, Nevada, Montana, Idaho, Utah le Colorado ah tam bik an kang. Kan hnu ah Texas nitlaklei zong ah tam ngai a kang ve. A tu lio ah hin, U.S nitlaklei ramkulh hna ah hin, hmun 200 ah mei a kangh lio a si. Arizona zong hmun tam ngai ah mei a kang ve i, khuapi pakhat cu inn 1,000 a kang ti a si. Texas, Alaska, New Mexico le Wyoming zong ah mei an kang ngai hna i, innlo a kanghmi zong a um ve len cang. 

Oregon State mei a kangmi 

A cheu cu mei nih a hren hna i, helicopter in an va lak hna. Hmapumi zong an tam ngai cang. A tu lio ah hin Oregon State zong ah hin acre 300,000 tluk a kang cang ti a si. 

Washington State zong ah hin zarh khat chungah acre 480,000 hrawng a kang cang ti a si. Oregon le Washington cu, mei hi an hmit kho bak rih lo i, a kang peng ko rih. Atu ca ka tial cuahmah lio ah, Washington State ahcun minung 6  a kangh hna ti a si. Washington State ummi minung 200 fai ummi khua, Malden khua cu 80%  a kang dih ti a si. Malden cu Spoken in thlanglei meng 35 hlatnak ah a ummi khua a si. 

Malden khua a kangh lio

Northwest Interagency Coordination Center nih Nithumni ah an timi Oregon le Washington State chungah suimilam 24 chung ah hin, acre 515,135 a kang. U.S Bureau of Land Management nih Nithumni ah an chimmi cu, a tu lio ah hin U.S Nitlakchaklei ah hin hmun 27 ah mei a kang cuahmah i, acre 900,000 a kang cang ti a si. Oregon, California le Washington State hna ah hin, minung thawng tampi an zamter cang hna. Innlo tam tuk a kangh cang. 

Minung, meihmihnak seh le vanlawng in heh tiah mei an hmih nain, nikhua a rocar tuk caah le a linh tuk caah le thli a hran tuk caah, an hmit kho bak rih lo. Cucaah meihmittu nih an timi cu 0% kan hmih khawh tiah an ti. Meihmittu pawl zong an ba taktak ko cang. 

Mei kanghnak a ruang bik cu minung nih khangh sualmi le tek-tlak ruangah a si an ti. 90% hi cu minung nih khanghmi a si an ti. USA hi mi daithlang le ningcanglo nungmi hi an rak tam tuk ve. Mei ah an i chuah sual hi a tam taktak. A caan ahcun motor a kangmi ruang hna ah a si. A phunphun ruangah mei a kangh tawnnak a si. 

A pawi tukmi cu "ruah a sur lo mi le ni linh a zual tukmi le thli a hran tukmi" a si. Nai Zarhpini hna cu Thihnak Nelrawn nilin cu degree 127 a phan than. August ah 130 a rak phan. Minung fa celh ding khi a si lo. Columbus ahcun degree 95 a si hmanh ah, a celh in kan celh lo i, California lei linh hi tuar awk a har ding a si. Thlikik ca, pangka ca le zeidang ruangah mei tam tuk an hman caah, voi tampi cu electric zong a rawk i, khua tampi cu zan ah mei an ngei lo ti a si. 

Nai Labor Day ni ahcun Los Angeles khua i Woodland Hills cu degree 121 F a phan i Los Angeles County tuanbia ah a linh bik a si an ti. Nilinh si, ram ro a si, thli hran a si caah, a mei kangh ning hi a rang taktak. Luklak ah acre tam tuk a kangh manh. A kangh ning hi a fah tuk caah, "Firenado" tiah an ti phah. Meizik hi a sang taktak ti a si. 

Mei a van kangh tik ah, a linh a zual. Khuadawm le meikhu aa cawh i, tek a tla chin. Cu tik ah a dangdang ah mei a va kang chin. Minung fa nih hmih khawh ding a si lo tiah an ti. Vawleicung khuacaan hi a linh chin lengmang. A cheu hmun ah ruah a tlawm chin lengmang i ram a rocar tuk caah meikangh a zual chin lengmang nak a si. Nilinh hi a zual tuk caah le ruah a sur lo caah meikang hi a tam chinchin lai tiah an ti.

Nai Zarhpini (September 5) U.S Nitlaklei Nilin

2020 meikangh caan hi a dih deng rih lo. Nikhua a linh chin lengmang caah October dih tiang cu fawi tein mei a kang kho peng rih. Hi pin ah hin tampi kangh chap khawh a si rih. Nihin ni ah meikhu a tam tuk caah nika zong tha thi an hmu kho hna lo. Khuapi dawhdawh a simi Los Angeles, San Francisco le Seattle hna zong meiphu nih a zelh i, thli a hnomh tuk caah thaw-dawp khawh zong a si lo ti a si. Million man inn tampi a kangh caah sunghnak tam tuk a chuak. Cu pin ah tourist zong an tlawng kho ti lo i, tangka tam tuk an sung cang. 

Meikhu nih a zelh caah Seattle khua dawh cu hmuh khawh zong a si lo

USA hi an nunphung zong hi an i remh ve a hau. Cu lo ahcun hi bantuk rawhralnak hi a tam chin lengmang ko lai. Hlawt a herhmi an nunphung cu zeidah a si tiahahcun, inn duhnak paoh an sakmi, khua kau tuktuk in an tlakmi, bone fire timi meiphu tih an hmanmi, fire work tuah an hmanmi, lungput thatlo ruangah mei duah hramhram hmanmi, meiti a tam tukmi, thanchonak caah thingram an hrawh tukmi hna hi an si. A cheu cu innchung i meiti an khawnmi a puakmi ruang hna ah meikangh a zual ti a si. Meikang 90% cu minung chuahtermi a si an ti. 

Vawleicung pumpi hi, khuacaan aa thlen tuk caah le a lum chin lengmang caah, kan fale chan hi cu harnak tampi a um kho mi a si. Cucaah a tu lio tein vawleicung mi vialte nih pawngkam (environment) hi tha kan pek taktak a herh. USA ah kum 23 ka um cang i, President pali tuan chung ka um ve cang. Ci chung ah a tu kan President tluk in pawngkam biapi ah a chia lo mi President hi an um rih lo. Hihi a pawi taktakmi a si. US cozah nih environment policy tha tein aa ngeih lo ahcun, hi bantuk rawhralnak le sunghbaunak hi an tong chin lengmang lai timi a fiang ko cang.

Meikhu a tam tuk caah caan dongh lai bantuk in nika a mui (Washington State)

A tu U.S Nitlaklei ramkulh pawl a kangmi nih hin, pawngkam zohkhenh le runven hi zeitluk in dah a herh timi hi, US politician pawl hi fim a chimh hna awk hrimhrim a si. US cozah nih pawngkam runvennak hi biapi ah a chiah lo ahcun, hi hnu kum zeimawzat ahcun California bantuk ramkulh hna cu, minung tam tuk nih an chuahtak te lai i, sipuazi zong tampi aa rawk te lai. Tu tan meikang zong ah hi, million zeizat remruam dek an sungh te lai timi chim awk a tha rih lo. 

Nihin ni ah U.S Nitlakchaklei ramkulh pawl cu a linh a zual tuk hawi. Covid-19 in zawt pah a si. Innlo meikangh a si. Minung fa nunnak hi a fawi lo. California hna cu, meikhu a tam tuk caah, hmai huh lo cun chawh awk tha lo ti a si. Meikhu nih khua a phenh tuk caah, lam hlat hmuh khawh a si lo. Nika hi a senmi bantuk lawng in an hmuh khawh ti a si. 

Hi pin lei ah hin, mei hi zeizat dek a kang than te hnga? Minung tam tuk nih innlo an chuahtak cang. Chungkhar tam tuk innlo a kang cang. Hi pin lei ah minung zeizat dek an thi rih te lai? Zeizat dek an i hliam lai? Chungkhar zeizat riamruam dek innlo ngeilo in an um than te lai? A meikang a fah tuk caah, U.S Nitlakchaklei State pawl cu meikhu bak in a khat ti a si. Zaangfak le ngaihchia taktak hi an si. 

Nithumni ah San Francisco cu  hi tin meikhu nih a khuh (Rf. BBC)

Hi bantuk a si cah, USA ah a ummi Laimi hna zong nih, kan umnak ram harnak an ton tik ah hin, $15-30 tein hlutnak hi tuah lengmang cio ah a tha mi a si. Hurricane ruang ah maw? Meikang ruangah maw? Tilian ruang ah maw? Lihnih ruangah maw? USA nih rawhnak a phunphun a tawn tik ah hin, Laimi zong nih bawmhnak hi tlawm tein cio in tuah hi zuam cio hna  u sih law a tha tuk dign a si. 

California Fire caah hlut a duhmi nih cun RedCross.Org le https://calfire.foundation/donations/ le bu dangdang ah hlut khawh a si. 

Oregon State i Talent khua cu tam taktak a a kang

Tu chun September 11 tiang ah, California, Oregon le Washington ah minung 23 an thi cang. California ah 19; Oregon an 3 le Washington ah 1 an si. Oregon State lawng ah, minung 500,000 nih innlo an zamtak cang. Hi bantuk innkang meitet le tilian tlun lio caan le mipi harnak ton lio caan ah hin, dollar khat hnih te zong hi, a rak in khawn cio ahcun a thahnem tuk. Laimi zong nih pekchanh khawh ahcun a tha tuk ding a si. 

Mithi le a tlaumi hi an i chap chin lengmang i, September 15 ahcun minung 33 an thi cang i, a tlaumi tampi an um rih. Oregon ah 1 million renglo a kang ve cang. 

--------------------------------------------------------------------

Zochihmi ca hna

California Rocarnak le Meikang kong theih na duh ahcun, a tanglei website hna ah tling ngai in rel khawh a si.

1. https://www.drought.gov/drought/states/california

2. https://www.iii.org/fact-statistic/facts-statistics-wildfires

3. https://www.fire.ca.gov/incidents/2020/

4. https://www.washingtonpost.com/weather/2020/09/09/western-fires-live-updates/

5. https://www.opb.org/article/2020/09/09/live-updates-wildfires-oregon-evacuation-orders/

Laimi le Israelmi "Molhtertu" Zeidah A Si?

 Minung hi zei thil paoh nih a kan molhter khawh ko. Tangka duh tuknak zong nih a kan molhter khawh. A cheu cu tangka an ri i, tangka hi an i hruhpi i, an molh. Tangka an ti ahcun zei hmanh an thei ti lo. Pumpak eihmuar an tih lo. Cozah eihmuar an tih lo. Lih le hrawkhrol riantuan an tih lo. Midang sunghbau an tih lo. Midang ngaihchiat le mitthli tlak zong an ruat lo. Tangka nih an mit a muihter hna. An thinlung a muihter hna. Cucaah tangka ruangah, minung thahnawn le lu hloh zong an tih lo. Cucaah cu hna cu tangka nih a mohtermi hna an si. 

A cheu cu phe nih a molhter hna. Voikhat ah mipa pakhat nih a ka chimh. "Ni hnih le zan hnih chung phe kan i kah. Kan ei pah, kan ding pah i, mitkuh kan thei lo. Kan baa cang i, inn ah ka va tin i, ka nu nih rawl a ka suah i ka van ei a ti. Darkeu ka van i lak i, ka darkeu cu "Thingpi A-ka" bak ah ka ruah i ka nu nih a ka suahmi dinhhang kheng cungah ka van tengh ciammam i, cabuai cung rawl viale le dinhhang vialte cu an chawi dih" tiah a rak ti. Cu zong cu phe nih a molhter caah a si ko. 

Zeithil paoh hi, rihma ngeilo in kan tonghtham ahcun a kan molhtertu thil an si kho. CASINO le Gambling te hna, night club te hna, zudin saei te hna, nu duh tuk te hna, tangka duh tuk te hna nih, minung hi molhter le ritter khawh a si. Ralrin a herhmi a tam tuk. 

A cheu cu "ritnak sii" nih a hruhter hna. Hi bantuk ritnak si nih a hruhtermi hna cu, Shan ram, Kachin ram, Kawlram, Mizoram an a tor. Kalaymyo le Tiddim peng ah an tor. Pathian dawtnak in Hakha le Thantlang cu kan van zia ngai rih. USA ahcun an tam tuk leh pek. Hi ritnak sii ruangah mi a thatmi le a nawngmi an tor cang. Cu hna zong nih "ritnak sii" (drug) nih a hruhter hna. 

Ruah a haumi cu "A kan molhtertu thil paoh hi, a kan uktu a si. Sal a kan tlaitu a si. Kan bawi a si." Tangka nih a kan molhter ahcun tangka kha a kan uktu le kan bawi a si. Phe le Casino nih a kan molhter ahcun phe le Casino kha kan uktu le kan bawi a si. Ritnak sii nih a kan molhter ahcun ritnak si hi kan bawi le uktu a si. A sal kan si." 

Laimi le Israelmi hi, kan i lo kan ti tawn. Kan biaknak, nunphung le sining aa lo ngai. Kan chiatnak zong aa lo ngai. Cucaah Lairam le Mizoram ummi cheukhat le bang nih cun,   "Laimi le Israel cu miphun pkahat kan si. Laimi Effraim cithlah a tlaumi kan si tiah an ti. Mizoram in a cheu cu Israel ram ah an pem i, Judahmi sinak a cohlangmi an tam ngai. Cu tluk cun Laimi le Israelmi hi kan i lo. Kan DNA zong i naih ngai sehlaw a dawh ko. 

A si. Laimi le Israelmi hi kan i lawhnak a tam ngai taktak. Pathian kan rak biak ning, rai kan rak thawi ning, kan nunphung le kan sining le tuanbia zong aa lawh pin ah, "Kan awr" zong aa lo ngaingai. Hlan lio ah Israelmi a molhtertu hna cu "zuu" a si i, Laimi zong a kan molhtertu bik thil hi zuu a si ve. 

Hlan lio Israelmi hna hi, "wine" (zuu) hi an rak duh tuk. Wine tampi ngeih cu thluachuah ah an rak ruah. Zuu cu an nunnak ah an rak din peng. Jesuh chan hmanh ah, Cana khua ah tii hmanh kha misurzu ah a rak ser taktak ko. Israelmi cu zuu an rak ding tuk. Zuu an rak duh tuk. 

Cucaah Prophet Hosea sin ah Pathian bia a ra i, "Zu nih ka mi hna cu a molhter cang hna" (4:11) tiah a rak ti. "Ka mi" tiah Pathian nih a timi hna cu Israelmi hna kha an si. Pathian a ngaih a chiat taktakmi cu "Ami Israelmi hna kha zu nih a molhtermi hna" hi a si. Phun dang in chim ahcun, hlan lio Israel ah a tu bantuk in Drug hna a um tuk lo. Zu hi an caah hrawktu ngaingai a rak si. "Zu nih minung tampi kha sal ah a tlaih hna. Rawhnak lam ah a hruai hna. 

Laimi le Israelmi kan i lawhnak tamp a ummi lak ah kan or zong aa lo. A kan molhtertu thil zong aa lo. Hlanlio Israelmi a molhtertu hna thil u zu a si bantuk in, kan pipu chan in tu chan Khrihfa kan si tiang zu nih Laimi cu tam tuk a kan molhter cang.

Zu nih Laimi a kan molhter caah, kan miphun hi zu sal ah kan tla ngacha cang. Mino tete nih zu in an thi cang. Nulepa ruakvuitu ding ah ruahmi hna kha, nulepa nih ruakvui an si. A pawi taktak. Cucu zu nih  a kan molhter cang caah a si. 

Lairam Krihfa kan nunzia hi check than a hau cang. Ruat tuah u sih? Zu nih a kan molhter ko lo maw? Lairam in USA a tlawngmi nih a kan chimh tik ah, ngaihchia ngaingai a si. An chim tawnmi ahcun, kan politician tampi cu zu an ding ti a si. Fimchimtu sianginn cachim le cozah riantuan zong an ding ti a si. Mirum miliam kan ngeihmi tampi cu zu le sa he aa ciahmi an tam ti a si. Khualtlawnnak ah Buddhist he zeihmanh dang lo in, Laimi zuu kan ding ti a si. Fimcawngmi college siangngakchia hmanh zuri an tam tuk ti a si. Khrihfa khua timi Hakha le Thantlang hmanh ah, Laimi tangka in zudawr tuahmi an rum ti a si. A pawi taktak. 

Cu nak in a pawi deuh mi cu, biaknak hruaitu upa zong zuding an tam tuk ti a si.A cheu mino-upa, le Khrihfa-upa zong an ri ti a si. Lairam pastor cheukhat cu "mitsur zu" an ri ti. Hakha le Thantlang ah "mitsur-zu" cu pastor le evangelist lakphak an ti ti a si. Hihi ti hram nak maw a si? Capo dah a si? A taktak dah a si ka thei lo. A taktak a si ahcun a pawi tuk lai.

Biaknak hruaitu le thawngtha chimtu hmanh nih an din ahcun, "Cucu ko cu Israelmi kan lawhnak chinchin a si hawi cang." Zeicatiah Prophet Isaiah chan hna ahcun, mipi lawng si hlah. Prophet le tlangbawi hmanh kha zu an ri i, buainak tampi an chuahter. Thlarau ah an tumchuk i, an ram ah nincanlonak tam tuk a rak um. Cucaah Prophet Isaiah nih hi tin a ti:

Prophet le tlangbawi hna hmanh kha zu an ri i, an sawn lengmang. Zu le zureu tam tuk an din caah, lungmit in an ri lengmang i, khawika zawn ah ka kal ti hmanh kha an hngal lo. Cucaah Prophet nih Pathian sin in langhnak an hmuhmi ah an i palh i, tlangbawi nih bia an caihnak ah a i palh. An thutnak cabuai cu luak a khat i, a thiannak hmun pakhat hmanh a um lo" (Isaiah 28:7,8) 

Israel miphun, Pathian bia a chimtu le Pathian riantuantu a simi hmanh nih zu le zureu an rit tuk mi le luak le khak he an i ciahmi van ruah tik ah, Laimi le Israel kan i lawh chinchinnak a si. Biaknak riantuantu nih cun zu le zurei cu kan din awk a si bak lo nain a dingmi zong tampi kan um ko rua. 

Isaiah tuanbia kan zoh tik ah, Israelmi hna zu le zureu an din tukmi, an tlangbawi le Prophet hna hmanh zu an ritmi ruangah, Pathian nih "Israelmi hi dan a tatnak hna dingmi le harnak an tonmi a ruang pakhat a si (Is.28:11-22)" tiah Isaiah nih a rak ti. Pathian dantatnak caah "holh phun dang in a holhmi kha, Israel mi cawnpiaktu ah Pathian nih hman ding" zong aa tel. 

Kum tam nawn a rauh tik an tuahmi sualnak theipar cu a vui. B.C 722 ah Israel miphun (10) cungah rawhnak cu a phan taktak. Miphun dang holh in a holhmi Assyria Emperor Sargon II nih, Israel miphun (Chaklei Pennak) cu a hrawh i, Euphrates River ral ah sal ah a rak hruai hna. An khualipi Samaria cu a hrawh. Hi miphun (10) hi an kir ti lo. An tlau thai. Thlanglei Pennak (Judah le Benjamin miphun zong an him hlei lo. B.C 598/97 ah Babylon Emperor Nebuchadnezzar nih, an khualipi Jerusalem cu a hrawh i, sal ah thawng tampi a hruai ve than hna. Cu ti cun, Siangpahrang David dirhmi rampi cu a tlu (1Chanrelnak 5:26; 2 Siang 15:29, 17:3-6; 18:11-12; 2 Siang 24:8-20; 25:1-21). 

Zu nih Israelmi cu a molhter hna caah, a hnu ahcun holh phun dang in a holh i siasal biami hna kut ah sal ah an tla. An Pathian pekmi a phungbia hna an buar caah, an miphun cu sal ah an cang i, an ram cu ramsa tlawnnak le chuahtakmi ramking ah a cang. Molh hi cu zei bantuk thil ruang i molh a si hmanh ah tih a rak nung taktak ko.  

Israelmi hna nuncan ziaza zoh chih in, Laimi zong ralrin kan herh. Israelmi hna rawhnak ah a hruaitu hna tampi a um i, cu lak ahcun a "molhtertu hna thil zu" hi, an miphun rawhnak hrampi pakhat ah aa tel. Zu nih a molhter hna. Cucaah hruaitu le mipi nih, an Pathian (Yahwed) kha an ruat ti lo. An chungkhar kong an ruat ti lo. Ram le miphun kong an ruat ti lo. An nunphung le miphun thanchonak an ruat ti lo. Bing rit in zuu an ri cang. Zu rit hrat ahcun, miphun pakhat chung ah, huatralnak le zaanennak a karh. Mipi lawng si hlah. An siangpahrang le uktu tampi nih zu an ding. A donghnak ah Prophet le Tlangbawi zong nih an ding. Cu hna hmanh nih an din ahcun, "Mipi cu chim ding a um ti lo."

Nihin ni ah kan nih Laimi zong, Israelmi bantuk in zu nih a kan molhter cang i, biaknak hruaitu tampi nih zu kan ding cang ti a si. Pastor cheukhat le evangelist cheukhat cu zu dingmi an um tiah mipi nih an chim lengmang. Isaiah chan i, "Prophet le Tlangbawi zudin hna kan lo sual cang maw?" timi ruah ding a um. Pastor le Evangelist le Krihfaupa hna nih zu kan din ahcun zeitindah kan mipi cu kan cawnpiak ti hna lai? 

Hi ruang ah, "Holh phun dang in a holhmi zong hi, Lairam a ummi Laimi cawnpiaktu ah Pathian nih a hman khawh hna." Kan i ralrin a herh. Kan i ralrin lo ahcun, "holh dang in a holhmi" miphun kha a kan uktu an cang zungzal lai. A kan hremtu le hrawktu ah an cang lai. Cucu Laimi dihlak nih kan ruah a herh. 

Covid-19 Zawtnak In Minung Zeizat Dah An Thi Te Lai?

Bible phungchim tu kan zoh tik ah, hmailei ah zei thil dah a um lai timi hi a ho hmanh nih fiang tein theih khawh a si lo timi kan hmuh: 

"Hmailei thil hngalh duhnak kha minung kan thinlung chungah a chiah i, asinain Pathian nih a tuahmi thil kha tling tein hngalh khawhnak kha cu Pathian nih a kan pe lo" (Phungchimtu 3:11b).

Pathian nih a rak thlahmi prophet taktak dah ti lo cu, hmailei kong hi chimfian khawh a si hrimhrim lo. Khuacaan zoh thiam nih a caan ahcun an palh i, computer zong nih a palh caan a um i, minung nih cun chim hau lo in kan palh khawh tukmi a si. Cucaah zeitluk mifim zong nih hin, a ra laimi caan hi cu tawite kong hmanh hi dik tein chim chung awk a tha lo. 

Cucaah hmailei ah hi vawleicung ah thil umdingmi le cang dingmi kong chim tikah, zawndamh in ruahdamhmi deuh a si. Asinain thil sining a cang ciami hawih in zoh i tuak a si. Cucu "model" tiah an ti i Kawl holh cun pungsan timi a si. Lai holh cun "siningcang" tiah ti khawh a si. A tu lio i thil a siningcang hawih in tuak timi khi a si ko.

University of Washington ummi, Institute of Health Metrics and Evaluation (IHME) nih a tu lio thil siningcang (model) in an tuak tik ah, 2020 kum dih ah hin USA ah minung 410,000 Covid-19 in kan thi kho tiah an ti. A ruang cu Falls le khuasik tlak hlan ah hin, Covid-19 damnak sii le rungrul khamnak a chuah khawh lo ahcun a tuning te cun kan thi kho ti a si. 

Hi IHME nih an tuakmi siningcang (model) hi White House le cozah hruaitu upa zong nih an i chirhchan tawnmi a si. Mipi nih ngandamnak kha biapi ah an chiah lo i, fak pi in an i zuam lo ahcun Jan 1 ahcun minung 620,000 tiang hmanh an thi te kho men tiah an ti. Sibawi tampi nih, cu hlannak hmanh in a chia deuhmi tlangrai hi a ra laimi khuasik ah hin a chuak te kho men ti a si. 

Johns Hopkins University nih an tuaknak ah tu chun ni tiang ah hin, USA ah a tlawm bik 186,800 kan thi cang an ti. June thla ah, IHME nih October ahcun minung 200,000 an thi lai tiah an rak ti i, cucu lei ah kan i thawn ziahmah. An chimmi a tlinnak ding caah, 13,000 hrawng lawng a duh cang. 

IHME nih hin, Covid-19 kong ah ruahnak dangdang hna hmang in thil a cang kho hnga dingmi pathum an chim:-a chiakha bik kan tawn khawhmi, a tha bikmi kan tawn khawhmi le thil a taktak ah a cang kho hnga dingmi tiah, tiah pathum ah an then.

A pathumnak thil a cang kho taktak dingmi a si kho mi cu January 1 ah hin, minung 410,450 an thi kho tiah an ti. A chiakha bik kan tawn khawhmi tu ahcun January 1 ah minung 620,028 an thi kho tiah an ti. A tha bik cem mi ahcun mipi nih hmurhuh an i huh cio ahcun 2020 kum dih ah minung 288,380 kan thi kho ti a si. 

Cozah policy le mipi nih cozah upadi hi zeitluk in dah kan zulh timi hawih in, a ra laim khuasik tlakka le khuasik ah hin, minung kan thihmi a tlawmtam cu aa thleng kho ti a si. Mifim pawl nih an timi cu, U.S chaklei khuasihnak ah hin, khuacaan hawih in a chuakmi zawtnak (seasonal virus) kha a tu Covid-19 he aa cawh te lai i, cu thil nih tampi mithi a tamter deuh khawh tiah an ruah.  

Cucaah a ra laimi December hi minung tampi thih khawh a si te lai tiah an ti. Cu chung ahcun Europe, Central Asia le U.S.A hi aa tel lai ti a si. Zawtnak kong ah "science" nih a kan chimhmi hi a fiang ko cang. "Hmurhuh hman ding, minung lamhlat deuh in um ding, hmun khat ah mibu tampi pumh hi hrial ding" timi hna hi zawtnak a karhlonak ding caah, tuah hrimhrim a herhmi an si. A ra laimi khuasik ah hin, hmurhuh hman lawng hi a za te lai lo lai tiah an ti. 

July kha Covid-19 a karh bik lio caan a si i, nikhat ah 70,000 tiang mizaw thar an um nak in, a tu lio ahcun nifatin Covid-19 zawtnak hi a tum deuh ko. Tu chun ni ah tampi a tum ko nain, ni khat ah 40,000 lengmang cu mizaw thar an um rih i, sikpar (Falls) a phak tikah a zual te kho mi a si tiah an ti. Mithi zong an zor deuh nain, ni khat ah 1,000 kuakap cu an thi peng rih ko tiah Johns Hopkins University nih an ti. 

Vawleicung pumpi kong an tuak tikah, nihin ni ah minung 869,600 an thi cang i, January ahcun 2.8 million an thi kho tiah an tuak. Minung nih hmurhuh an hman i, tha tein vennak an hman ahcun a tha bik ah minung 2 million kuakap lawng an thi te lai ti a si. A chia bikmi dirhmun in tuak ahcun 2020 kum dih ah hin, million 4 vawleicung pumpi ah an thi kho tiah an tuak. 

IHME nih an tuaknak ahcun, khuasik ah hin lengchuah a har lai i innchung ah minung an um deuh lai caah zawtnak hi innchung ah chonh a fawi deuh te lai tiah an ti. 

CDC nih a hnu bik an tuaknak ahcun nai Nilini ah a si i, a ra laimi zarh li chung ca lawng in an tuak. A ra laimi zarh chung hna September 26 tiang ah hin, zarh khat ah 3,300 in 7,500 kar kan thi lai tiah an ti. Khi pin an tuak ti lo. 

Youyang Gu timi Covid-19 Projections tuahtu scientist pa nih cun a mah siningcang (model) tein a tuak ve i, Nov.1 ah hin minung 220,300 an thi te lai tiah a ti ve. A mah nih cun Nov.1 pin cu ka tuak ti lo. A ruang cu "sullam ngei lo" a si lai tiah a ti. Hi an chimmi viale van ruahtonh tik ahcun, zei si hmanh ah a ra laimi sikpar le khuasik cu scientist pawl an thin a phang i, an tih ngaingai ko timi a fiang. 

Covid-19 thimi hna caah thlan cawh cia in chiah a si (Brazil)

Italy ram, Brazil le USA minung thihning le miruak chiahnak hmanh tlum lo tiang in, truck lianlian chung tiang ruah chiah le chungkhar nih ruak zong hmuh khawh lo in, thihnak tonmi vialte ruah ahcun, tih a nung tuk. Tuksapur a si. USA ah a um ballomi "miruak abu in vuinak" hna an van tuah ahcun ngaihchia taktak khi a si. Minung fa nih tih lo awk a tha lo. Miruak a bubu in an vuinak hna zoh ah, tih a nung. Hi tuanbia hi, philh khawh ding zong a si lo. Kan mah chan bak ah, hi bantuk thil "Vawlei pumpi puul rai" kan ton te lai timi hi rak ruah chung khawh a si lo. Ruah lo pi ah, Covid-19 a chuah tik ah vawleicung nunphung le thil sining vialte a lutaw a leh dih. 

September 11 ni ah U.S Covid-19 mizaw le mithi

IHME lawng siloin, WHO siseh, CDC siseh, Dr. Fauci siseh, cu tik ah minung cu zak kan thi te kho men timi cu an chim cio ko nain, minung sinak cun hmailei kong hi fiang tein in an chim kho lo. Hi an chimmi zong hi a dik te lai maw dik te lo timi cu theih khawh a si rih lo. Ruandamh in chim chungmi an si. An chimmi a dik le dik lo cu caan nih a chim te ko lai. 

-------------------------------------------------------

Zohchihmi ca

Key coronavirus forecast predicts over 410,000 total U.S. deaths by Jan. 1: ‘The worst is yet to come

https://www.cnbc.com/2020/09/04/key-coronavirus-forecast-predicts-over-410000-total-us-deaths-by-jan-1.html

Covid-19 Ruangah Andaman Miphun An Ci A Mit Sual Te Lai Dek Maw?

 India ram nih a ngeihmi Andaman Tikulh hi Kawlram a thlanglei ah a ummi tikulh an si. Cu ka ahcun mi Andaman Tikulh le Nicobar Tikulh tiah timi tikulh lianmi pahnih an um. Cu ka ummi miphun cu an zor chin lengmang i, a tu ah hin minung 53 lawng an tang. Covid-19 zawtnak nih a tlun hnawh ve hna caah, cu miphun cu an ci a mit sual te lai maw timi hi, India cozah zong an thin a phang i, vawleicung minung kawng tuaktantu scientist zong an thin a phang ngaingai. 

An nih miphun hi, rili ah ngatlaih in paw aa cawmmi an si. Rili cungah an i chawk peng. An mah miphun lak ah hin, Covid-19 in minung 4 an zawt caah an thin a phannak a si. A tu ahcun tilawng dinhnak Port Blair ah an rak tlung cang ti a si. 

Andaman le Nicobar tikulh i ngandamnak lei tuanvo latu Dr. Avitjit Roy nih "Hi miphun chung ah Covid-19 kan hniksak hna i, a thar in minung pali zawtnak an i chonh" tiah a ti. Cun Port Blair ah a ummi miphun hna lak ah minung paruk hi an i chonh ve hawi cang ti a si. 

Port Blair 

Cu doctor pa nih a timi cu, "Hi miphun pawl hi, an mah um tein a dang tein an um ko nain, zawtnak an i chonh ve i, an i chonh chin lengmang lai i, an ci a mit sual lai timi phan a um caah, tha tein kan zohkhenhnak hna a si i, cucaah covid-19 kan hniksak hna tikah, a thar in mi pali kan hmuhnak hna a si" tiah a ti. Hi mizaw thar pali zong cu, Port Blair ah a ummi Govind Ballabh Pant sizung ah kan chiah hna i kan zohkhenh hna ti a si. 

India zong hi Covid-19 zawtnak a karh ngaingai i, Andaman le Nicobar tikulh zong ah hin, minung 3,000 hi an zaw i 2,231 cu an dam cang i 37 an thi. 

Andaman le Nicobar Tikulh ummi hna miphun lak ah hin, Covid-19 hi a karh ngaingai ve i, cu chung i a ummi miphun-Andaman, Jarawa le Shompen- miphun fatete hi, mi tlawm tuk lawng an tan cang caah, an thih viar sual nak hnga lo le an miphun a lohtlau sualnak hnga lo, tha tein zohkhenh an herh tiah ti a si. Covid-19 lei zohkhenhtu hna zong nih tha tein an zohkhenh hna bantuk in, mifim thiam dang zong nih, hi miphun an tlau sualnak hnga lo an zohkhenh ko hna tiah ngandamnak lei tuanvo latu doctor nih a ti. Shompen hi khua a si i, Shompen-A le Shompen-B a um i, an zapite hi 2011 ah 44 tluk lawng an si ti a si. 

Vawleicung ah hin miphun pakhat hnu pakhat an lo tlau i, hi Andaman le Nicobar tikulh minung zong hi an lo tlau sual te lai maw timi phan a um ngaingai. Zeicatiah zawtnak le fahnak ruang le i thahnawnnak ruang le an ram a zor caah, an minung zong an zor chin lengmang ti a si. Kum zabu 18th a donghnak ahcun Andaman miphun hi an zapite in, minung 7,000 hrawng an rak um i, a tu ahcun an zapi tein 500 an tling ti lo.

Andaman le Nicobar Tikulh pawl

Andaman le Nicobar tikulh ah hin, tikulh dihlak 572 a um i, 37 hi minung umnak a si. Meitlang zong a um i, a cheu cu um khawh a si lo. A zapite vawlei area hi 3,185 square meng a kau. Ungkung le tupi zong tampi a um. Beach thatha le kokek zoh dawhmi tikulh le fingtlang tete an um caah, ramdang khualtlawng tampi an phaknak tikulh an si. 

Hi Andaman le Nicobar ah hin, kokek ram ngeitu miphun fatete panga an um:

1. Great Andamanese timi hi hlan ahcun Great Andaman tikulh lian bik ah khua an sa nain, a tu ahcun Strait Island ah an um i minung 52 lawng an um (2010)

2. Jarawa timi hi hlan ahcun Andaman Island a thlanglei ah an um i, hlan lio ah Great Andamanese pawl an rak umnak, Andaman tikulh in Nitlaklei Rilikam le, Andaman Islands a laiva le a thlanglei ah an um. 2011 ah 380 lawng an tang.

3. Jangil (Rutland Jarawa) timi cu 1931 ah an ci a mit. A donghnak an hmuhmi pa cu 1907 ah a si. 

4. Onge timi Little Andaman ummi hi 2011 ah 101 an tang.

5. Sentinelese timi hi Chaklei Sentenel Island ah an um i, 100-200 karlak an um. Hi miphun hi a karh cem an si. An area ah a lengmi luhter an duh hna lo i, a lengmi he pehtlaih tuk hi an duh lo. An mah dang tein an um caah, an minung zat ciah hi theih an si lo.

Andaman Tikulh i hmunhma dawh

January 26, 2010 ah Boa Sr (k.85) timi nu a thi i, Bo holh timi, Andaman Tikulh i holh phun khat a tlau. Cu Bo holh cu, Andaman Tikulh chung ah aa tel ve mi, North Andaman le North Reef Island timi ah an rak holhmi, holh phun khat a si. Cu holh cu Boa Sr lawng nih a thiam ti a si. Amah nu a thih ni ah vawleicung holh phun pakhat a tlau a si tiah holh lei mifim thiam pawl nih, ngaihchiatnak ca tampi an rak tial. BBC zong nih news ah a rak chim.

Vawleicung ah hin, miphun le holh a lotlaumi hi a tam tuk cang. A ruang tampi ruangah a si i, a bik in miphun tam le thawngmi nih an tiram an chuh hna; an miphun sin ah an va cawh i, a donghnak ahcun an ram a tlau i, an miphun a tlau ko. Cucaah 500 hmanh a tling tilomi hi miphun hi zei can dah vawlei an miphun a hmunh te lai timi tu hi, ngaihchia ngai in ruah a hau.  Thlacampi zong a herh ko. A tu Covid-19 ruang ah hin, minung 40 fai lawng a tangmi miphun hi, an ci a mit sual lai maw timi hi phan a um taktak ko. 

Hi miphun hna an lohmi nih hin, kan mah Chin timi miphun zong hi a lo kho ve mi kan si ko timi hi fiang tein theih a herh i, cu ti kan loh lonak ding caah hin, kan ram le miphun hi a lamkip in ven le dirkamh kan herh. Kan miphun zong lungrual le dawt le tanti kan herh ko timi hi, hi Andaman miphun tuanbia nih a langhter. 

--------------------------------------------

Chinchiah

Andamanese timi Andaman miphun kong hi tam deuh theih na duh ahcun a tanglei website ah rel khawh a si. 

https://en.wikipedia.org/wiki/Andamanese

Rian le Rumra

Rian le rumra timi hi, Kawlholh in "Aloh-Kung" timi a si. Tangkua kan kai lio ah, Sakapyi timi ah kan rak cawnmi a si. Cu ca ka rel hnu in, zei rian hmanh nautatnak ka ngei kho ti lo. Zeicatiah, minung caah chiatnak a silomi le lih le hrokhrawl in tuanmi rian a silomi paoh cu, rumra ngeimi rian an rak si ko. Ralbawi bantuk in, liang ah a tleutleu i benh le bawi bantuk in hngawngngerh he a ummi rian lawng hi, rumra ngeimi rian an si lo. Dinfelnak tein tuani pumcawmnak rian paoh cu, rumra ngeimi rian an si ko.

Minung hi kan nu pawchung kan chuahka in, aa dang cio in kan cuak. Uarmi aa dang, huammi aa dang, duhmi aa dang, thiammi aa dang. Tuah khawhmi le ti khawhmi aa dang cio. Pahrang dang cio hi kan rak ngei. Cucu Pathian pekmi laksawng cio a si. Cucaah kan paw kan i cawm ning zong aa dang cio. Cu kan i danmi te cu thil tha a si. Kan duhmi le huammi te kan rak tuah cio i, cu ti cun kan rian kha kan i thleng hna. Cun riandang cio tuannak (a-loh-khuaichia-loh-kaichin) cu, minung nunnak a si. 

Vawleicung ah hin a sunglawi bik rian timi a um thenglo men lai. Zeicatiah kan mah le kan pahrang cio ah, Pathian pekmi pumpak rian cio hi a sunglawi bik an si ko. Zei tluk rian nauta zong si sehlaw kan pawcawmnak rian a simi paoh cu rian tha an si ko. Rian sunglawi a si. Rumra a ngeimi rian an si. Midang ca a that lo zong ah kan mah caah rian tha an si.

Minung tam deuh lungput le mit ahcun sibawi le engineering si hna hi a sunglawi bik ah kan ruah men ko lai. Ralbawi le palik bawi tuan hna hi kan ruah khawh men. Ram pumpi hruaitu si hna hi riantha kan ruah khawh men. Scientist pakhat khat va si hna hi rian tha kan ruah khawh men. UNO riantuan hna hi riantha kan ruah khawh men. Cu vialte zong cu an mah le an caah cio ah an tha dih ko hna. Asinain a tha bik timi a um kho hlei lo. Pakhat le khat an mah lawng cun an si kho cio hlei lo. Pakhat le khat aa hngatchanmi le aa tlai dihmi an si ko hna.

Hi vialte rian sang kan timi hna zong nih, rian niam bik ah ruahmi "rawlchum le hmunhnawm thiante" hna zong hi an herh thiamthiam ko hna. A taktak ti le bang ahcun, rawlchumtu an thiam lo le fel lo ahcun a dang zong kan si kho hlei lai lo. Inn thiantu hna an um lo ahcun a dang zong, hnawmtam lakah um le zawtnak chonh viar khawh a si. Scientist, doctors le engineer zong cu an i thawknak cu siangcachim pawl an si ko. An mah lo in a ho hmanh scientist le doctors le engineer si khawh a si lo.

Cucaah rian paohpaoh hi an sunglawi dih. Kawl phungthluk ah "Rian paohpaoh rumra an ngei" (Aloh-hu tha-hmiah kung sih di) tiah an ti. Ka chim bia cang, tang kua le tang hra sakapyi ah "A loh kung" timi kan rak cawn. A sullam cu "Rian rumra" timi a si. Saya Hla Ting nih a rak kan chimh i, "A loh kung timi cu, zei rian paoh hi, pawcawmnak ah dinnak le felnak in na tuan i, midang caah a thathnemmi a si ahcun, kung timi rumra an ngei dih ko. Cucu a loh kung timi a si" tiah a rak ti.

Kan nih Kawlram ahcun "a niam deuh le sang deuh" timi then zong a tam tuk. Cung le tang timi khi kan ngei tuk. A sang deuh nih a niam deuh khi zeirellonak a um. College ciocio hmanh ah line sang deuh lami nih line niam deuh lami khi zei rel deuh lo a si. Bible sianginn hmanh ah M.Th nih BD kha niam deuh in zoh; BD nih B.Th kha niam deuh in zoh le B.Th nih Dip. Th kha niam deuh in zoh a si.

1997 kum i USA ka phanh kate ah kan sianginn U.T.S ah Mirang pa pakhat M.Div kaimi he bia kan i ruah. US system ka thei ve rih lo. "U.S. ah hin, zeitin dah an tuah? A tu ka kaimi MATS maw a sang deuh M.Div dah" tiah ka hal. A ka lehmi cu, "A sang deuh timi a um lo. Program aa dangmi veve an si" tiah a ka ti. Ka ning zong a zak ngai. Hal mawh lo zong ka si ve. Kawlram nunphung a si pin ah, M.Div cu credit hours 90 a si i, MATS cu 60 lawng a si caah ka halnak zong a si pah.

Kawlram tu ah khin tang 10 in mark a tlawmtam in line an kan then. Cucaah kan huammi a si lo zong ah, kan duhmi le tinhmi a si lo zong ah, kan mark nih a phak phawt ahcun sibawi rumro kan i tinh. Asiloah engineer rumro kan i tinh. Pathian pekmi le hranghmi pahrang rian a si maw timi kan tuak ti lo. USA ahcun a rak si lo. Zei tluk a mark that zong ah, sibawi le engineering theng kha aa tim lo. A mah duhmi line paoh kha a lak ko.

Mandalay University kan kai lio ah, kan khan cu ngaknu dawh an rak tam ngaingai. A bik in Kanan a kan chimtu le English a kan chimtu sayamate hi an rak i dawh tuk. Cucaah cachimh lio bak ah hin, tlangval nih a lang in an rak cuanh tawn hna. Cun kan khan zong ah, ngaknu dawhdawh an um i, khan dang in tlangval zaza nih an rak zoh tawn hna. Tlangval za ngai pakhat cu, kan mah physics major pawl kainak ah, ngaknu dawh a rak zoh tawn. Cacawng lo in saupipi a rak ra lengmang. Nu khi a capo tawn hna. "A theimi pakhat nih a ka chimh i, Mandalay Se-Tehkathu ah sibawi cawng lio a si" tiah a ti. "Sibawi cawng lio ngengmang ngaknu zoh i chawh ko cu, mah bantuk doctor sin piah ding cu tih a nun tuk tung" taih ka rak ti. Mah line a si lomi pi va tlaih zong hi, khingrihnak a si kho.

Cucaah medical doctor si paoh hi a sunglawimi rian a si lo. Siangpahrang va si zong khi a sunglawi bik rian a si theng lo. Angki hring le tazaih tleu dul in hruk i, mipi hremtu le mipi lungfahtertu ralbawizik va si zong khi a sunglawi bik a si theng lo. Huatu tamtuk ngeih bu in, President va tuan zong khi a sunglawi bik a si theng lo. Pastor rian zong khi a sunglawi bik a si theng lo. Engineering va si zong khi a sunglawi bik a si theng lo. 

A ngaingai ti ahcun, mah pawcawmnak rian kan tuahbu ah, midang caah thahnem santlai asimi le midang caah hlawknak a chuahpitu "rian thianghlim" kan tuanmi paoh cu, rian sunglawi an si dih ko hna. Sehzung tuan zong rian sunglawi a si. Cucaah zei rian hmanh hi kan i nautat ding le fahsak ding a si lo. Midang caah chiatnak le rawhnak riantuan belte cu zei bantuk in tangkalut a tam zong ah, "rumra a ngeilomi rian" an si. 

Tang kua ka kai lio i, "Aloh-kung" (Rian rumra) timi kan cawn hnu in, kan nunnak ah zei rian hmanh ka nautat lo. Mandalay University ka kai lio ah, Kungtaih ah ka tansi in tangka ka kawl. Hngawngkual in thil ka phurh i, Mizoram ah thil ka zuar. MIT ka kai lio ah, Maisho ka phan. Lung ka co. Vawleivor ka phur. Kachin nungak pawl nih, "Lungco pawl cu, Lawban caw an si ko" timi hla hna a kan sak hnawh ahcun a fawi lo nain, Lawban caw si zong kha, fir le tlei a si lo ahcun rumra a ngeimi rian a si ko. Mokok ka phan. Kalaymyo le Kalewa karah meiti (yinan) ka co. A har tuk ning chim awk a tha lo. Cu zong cu pawcawmnak a si caah rumra ngeimi rian a si.

1997 ah USA ka phan. USA ah a mah le sining in harnak a rak um. Piahtana tampi ka rak tong. Work permit ka ngei ti lo. Zei rian hmanh tuan khawh a si lo. Asylum sawk le ka duh fawn lo. Cu ti cun kum 11 chung work permit lo in khua ka sa. Work permit hau thenglomi sianginn kuakap rian ka tuan. Sianginn ah ka hmuhmi rian paoh ka tuan. Thil ka su. Zunput ka hnawt. Hmun ka phiak. Hnahchawl ka hui. $5.5 in Old Country Buffet ah zaangfah in rian an ka pek. Zunput ka hnawt. Kheng ka tawl. Ka manh caan ah, pangpar le telephone book ka phaw. Inn thianhhlimh rian ka tuan. 

Ka tuanmi rial vialte cu ka sianginn kainak le ka nupi fate cawmnak ca a si. A cheu nih cun an huam lai lo. An i nautat fawn lai. Asinain, "Aloh-kung" timi hi ka lung a rak fian tuk caah, zei rian hmanh ka nautat lo. Zeitluk rian an ka fial zong ah ka el hna lo. Ka nautat fawn lo. Ka tuanmi rian paoh ka zahpi lo. Ka ning a zak lo. Work permit lo in USA ah sianginn ka kai khawhmi le nupi fate ka cawm khawhmi cungtu ah ka lunghmuih. Ka lawm. Pathian ka thangthat. 

Hnawm ka thianh pah ah tangka kan cawnmi ca kha ka ruat tawn. Zeibantuk rian a si hmanh ah, fir le tlei le lih tuanmi rian a silomi paoh cu "rumra a ngeimi rian an si dih" timi ka fiang. Tax return hna ningcanglo tuah i tangka hmuh te hna, lihchim in tangka hmuh belte a tha belte a tha lo. 

Abik in minung pumpak in, nuva le chungkhar tiang hrawk kho cikcektu gambling le Casino hna tuah in tangka hmuh phun hi rian tha lo taktak a si. Pathian zong nih a duh dingmi rian an si lo. A ruang cu "ta-za-win" timi upadi ning tein midang tangka chuh a si. Tangka hi "sualnak vialte a hrampi a si" timi Cathiang bia hi a dik i, Casino, Night club, drug, zu, hlawhhlan tibantuk rian hi, rian thianghlim lo in tangka hmuh hi sualnak hrampi taktak a si timi a langhtertu an si. Necktie he suite he riantuan zong ah, Pathian hmai ahcun rumra a ngeilo taktakmi rian an si. Hi bantuk pawl in hmuhmi tangka cu cheuhra cheukhat zong pek ding an si lo. 

Tangka hmuhnak a si hmanh ah, zu le ritnaksi (drug) hna zuar i tangka hmuh bel a tha lo. Night club hna lam i tangka hmuh bel a tha lo. Nulepa sualnak movie hna chuah a tha lo. Mah hna i zuar i tangka hmuh bel a tha lo. Cozah khammi-vuiho le zeidang cozah khammi paohpaoh-tuah i riantuan hna a thianghlim lo. Cu dah lo ti lo cu, pumcawmnak thazaang chuah, thlanti put in riantuan le mah thazaang chuah tein tuan le hmuhmi rian paohpaoh cu rumra a ngeimi rian an si ko hna.

Cucu "Rian le rumra" timi "Aloh-Kung" a si ko. Rian thianghlim na tuan poah ahcun, i lawm law i lunghmuih. Zei rian asi zong ah, rumra a ngeimi rian a si ko. 

Kawl Ralkap Thawknak Ah A Biapi Taktakmi Ralbawi "Louis Mountbatten"

Mirang nih Kawlram hi voi thum ral an rak tuk i, duhsah tete in an rak lak. 1824 ah First Anglo-Burmese War timi a rak chuak i, Rakhine State le Tenasserim timi hi Mirang nih an rak lak. 1852 ah Second Anglo-Burmese War a chuak than i, Lower Burma timi Kawlram a thlanglei vialte an lak dih. A donghnak bik Third Anglo-Burma War kha 1885 ah a chuak than i, Kawlram kha a zapi tein an lak dih. Kawlram a hnu bik siangpahrang Thibaw Min zong kha an tlaih i, India ah an kalpi. Cu ti cun Mirang nih Kawlram hi a rak uk.

General Aung San hruainak in, Yebaw Thung-ceih timi le Japan ram cozah bawm in, Kawlram Mirang pawl cu an rak dawi hna i, 1942-1945 karlak ah Kawlram cu Japan Empire timi nih a rak uk. Japan nih "Independence lem" a rak pek. A taktak si lo in, cauk cung lawng ah a ummi independence a rak si.

Cucaah Aung Sang nih Mirang cu aa rawih than hna i, Kawlram ummi Japan cu an tuk than hna. Hi lio caan ah Mirang ralbawi nganpi cu Lord Louis Mountbatten timi a si. Amah cu Ralpi Pahnih lio ah, Supreme Allied Commander in Southeast Asia a rak si. Amah hi a min a rak thang taktakmi "Admiral" timi "Tilei ralkapbawi" a si. Governor Dorman-Smith zong Mountbatten lei in a rak i tel ve. Amah hruainak tangah Japan hi an rak doh dawi hna.

Lord Mountbatten le Aung San nih hin, Sri Lankan khuapi Kandy Agreement timi an rak tuah. Cu an tuahmi hnatlaknak ahcun, Kawlram ralkap (BNA=Burmese National Army) timi hi ser ding in hnatlaknak cachoh an rak tuah. Cu lio ah Sri Lanka cu Mirang kuttang ah a rak um. Japan nih an rak phan kho lo. Mirang uknak le Japan uknak tang an um bu in, Mirang ralkap bu khat le Kawlram ralkap bu khat hi, ser khawhnak ding caah, Mountbatten nih hin Aung San hi a rak bawmh. Cucu Kawlram ralkap an i thawknak a si i, nihin ni tiang an hmunhnak a si. Kandy Agreement an tuahmi hi, General Aung San caah teinak nganpi a hmuhmi zong a si i, Kawl ralkap an i thawknak tuanbia zong a si. 

Kawlram independence a hmuh tik ah, Mountbatten hi India uktu (viceroy) a rak si i, a mah nih hin "Royal Lion Throne" timi Siangpahrang Thibaw Thutdan kha Kawlram ah a kan khirh than hna. Hi lio ah hin, India hi Mirang kuttang ah a rak ummi a si. 

Lord Mountbatten le an nu le Mahattama Gandhi 1947

Hi bantuk in a tuahsernak ruangah hin, Kawlram independence a hmuh hnu ah, Anti-Fascist People's Freedom League (AFPFL) cozah nih, Kawlram ah a sangbikmi minthatnak laksawng Agga Maha Thiri Thu Dhama timi an rak pek phahnak a si. 

Mountbatten hi Queen Elizabeth II i rualchan a si i, Kawlram zalawnnak a hmuh hnu zong ah, a rak tlawng theu tawn. General Ne Win he zong ralkap lei ah pehtlaihnak fek ngai an rak ngei. Mountbatten hi IRA nih an hmanhmi bomb puahnak in, Republic of Ireland ummi County Sligo i a rak thih tik ah, General Ne Win zong ruah thlah ah kal a rak i tim. Asinain, Singapore ah aa citmi vanlawng a ke a kuai caah a rak lan kho lo i, a rak i let than. Cucaah, Kawlram Tiralkap Ralbawi Rear Admiral Chit Hlaing le ralbawi dang paruk kha England ah ruak humhnak caah le upat peknak ah, a rak kalter hna. 

Mountbatten hi a min taktak cu Louis Francis Albert Victor Nicholas ti a si. A min a sau taktak. A mah hi Prince of Battenberg a si. June 25, 1900 ah Frogmore House, Windsor, England ah a chuak. IRA bomh puahmi ruang ah, August 27, 1973 ah a thi. A mah hi British ram ah upat hmaizahmi a si. Tilei ralbawi a si. Siangpahrang aiawh in, India ram a donghnak bik uktu a si. India le Pakistan independence hmuhnak ding caah, caihkhanpitu le tawlrelpitu a si. Mahattama Gandhi he zong India ram caah riantuan timi an rak si. Ralkap lei ah hruaitu minthang a rak si. Queen Elizabeth he second cousin (tufa pahnihnak) a si. 

Kawlram independence kong ruah fate le Kawl Miphun Ralkap (BNA) thawknak ruah fate, Mountbatten kong hi philh awk a tha ti lai lo. A mah hi ral um hlah sehlaw, General Aung San zong hi, mah tluk in a rak thawng lo men ko lai. 

Kawlram independence a hmuh hnupi, General Ne Win te hna an bawi tiang in, Kawlram a rak tlaihchahmi le a rak dawtu philh lo dingmi hruaitu pakhat a asi. Mountbatten hi India uktu a rak si i, India independent a hmuh hnu zong ah a pakhatnak bik Governor a rak tuanmi a si. India hi 1947 in 1950 tiang hi Mirang hruainak tangah a ummi Dominion timi ramchung ah a rak um. Hi lio caan zong ah hin, Mountbatten hi Daw Khin Kyi he hawikawm tha an rak si hna. 

1948 ah Mountbatten te nupa le Daw Khin Kyi le fale hi, New Delhi ah rawl tum tinak an rak ngei. Atu kan ram hruaitu Daw Ang San Suu Kyi zong nih hin an tuanbia hi, a philh kho rih lai lo. A tanglei ah hin, Mountbatten le a nupi le Daw Khin Kyi a fale pahnih rawl an ei ti lio a si. Delhi ah 1948 ah an rak i thlak timi hmanthlak a si. Hi tuanbia vialte nih hin, Mountbatten hi Kawlram mi caah philh awk thalo mi hruaitu tha pakhat a rak si timi a langhter. Upat hmaizah awk a tlakmi a si. 

March 22, 1948 ah India ram New Delhi ah Daw Khin Kyi le Mountbatten le innchung nu he rawl an ei  ti lo a si. Mountbatten i a kehlei (L) khi Aung San Suu Kyi a si. A vorhlei (R) khi Aung San Oo a si. Nu a thumi hi Mountbatten nupi Countess Mountbatten a si. 
(Credit: lostfootsteps.org)

---------------------------------------

Zohchihmi ca

1. Hi ca hi, Thet Ko Ko nih a tialmi Irrawaddy News zohchunh in tialmi a si. 

2. "End of Empire" http://www.endofempire.asia/0907-the-birth-of-burmas-modern-army-3/

3. Aung San Suu Kyi le Mountbatten te nupa hmanthlak hi, Lostfoorsteps.org ah zoh khawh a si. https://lostfootsteps.org/en/history/lord-mountbatten-and-the-children-of-general-aung-san