Ngaleng Timi "Carp Nga" Phunphun

Laimi nih "ngaleng" tiah kan timi nga hi, nga dawh tuk a rak si. A tung a sau. A tleu. A rang. A kenglei tlawmte a nak bantuk in a van tial. A thianghlim i, a thaw taktakmi nga a si. Lairam ah a har taktak cangmi nga phun khat a si. A ci a mit sual lai ti zong phan a um i, Laimi nih ngaleng tlaih hi kan hrial deuh a hau cang. 

Kan ngakchiat deuh lio ahcun, Tipi, Tio le Hriawhva ah a tam taktakmi nga a si. Keu-su tiah an rak timi naleng hna cu, pakhat hi chungkhar ei khim in a rak lian ve. Nihin ni ahcun tiva tii hi an hmet tuk cang caah le nga zong an than hlan in kan thah lengmang hna caah, keusu ngaleng cu an har tuk cang lai. 

Laimi nih cun ngaleng kan ti tikah, phun khatte lawng a sawh. Asinain Mirang nih cun Carp tiah an timi hi ngaleng phun cu a si i, phun tampi ah an then hna. A ngo deuh, a lian phun deuh, a pum deuh, a per deuh le a sau deuh ti in a phunphun in an um. Asian ram ummi carp hi nihin ni tiang an tlaihmi ahcun a lian bik an si. Europe zongah pawng 101-105 tiang lianmi carp an tlaih ve hna.

Laimi zong nih ngaleng kan timi ah hin, a chungmuru ahcun phun tam ngai an rak um ve ko. A hmunhma, a tiva a lianh le hmet, rili he aa naih le aa hlat, tibual a lianh le hmet timi hawih in, an muisam, an ci, an sining le an lianh ning zong a rak i dang i min phun dang ico kan sak hna. 

Laimi nih ngaleng tiah kan timi chung ah hin, "Ngaleng sawhsawh" a um bantuk in, "ngavang, ngaphu, lengphar (fungtial), lole, chawntonh le ngapharh" timi pawl hi, ngaleng timi cikor ah aa tel ding an si.

Grass carp

Common Carp

USA hi an ram chung kokek thil a si lomi zong nih an rak i ziak ngai. Cu lak ah ngaleng timi Carp nga zong nih an rak i ziak. A lianlian an um. Hi an ram Common Carp timi ngaleng pawl hi, Asia le Europe lawngah a rak ummi an si. 1880 hnu deuh vak ah hin, Midwest timi ramkulh pawl umnak ram tiva le tibual ah, lentecelhnak i sio ding caah an rak thlah hna. USA hi an i ziak tuk i, an karh a rang taktak i, a tu ahcun thah cawk lo in an karh.

Cun USA ah a um ciami "bigmouth buffalo" timi nga hi a um ve i, cucu Carp he an i lo ngai. An theidang kho set tawn hna lo. 

Hi ngaleng (common carp) phun hi an karh a rang. An cak tuk. A nu a raimi nih hin a tii hi, 300,000 tiang a tit khawh ti a si. Cucaah USA ah hin an karh a rang taktak i, a tam zong hi a tam taktak. Cucaah cozah zong nih hin, duh paoh in a sio ter ko hna. Hi ngaleng hna nih hin, thil chia an chuahtermi a um pah ve fawn:

(1). Tipuanhnak le cerhsawp lakah an nung kho i, thilnung (species) timi tii le cerh a keumi ram an thah khawh. 

(2). Cerh kha an ei i, an dawp caah ngakhur kha an cetter. Cu pin ah tii an hnomhter i, an nawiter peng.

(3). An ka in phosphorus timi dat an chuahter caah, mancang (algae) timi hi tam tuk an chuahter. Cu nih cun nga dang harnak a pek. Tibual a thurhnomhter i, a hrawh khawh. Tiva hmemi zong a hrawh khawh. 

(4). Tii kha an chiatter khawh caah, tii chung nungmi ram hna a rawhter. Cu ti cun nga le tii tlawngmi va pawl caah eidin harnak a chuahter. 

USA i ramkulh 48 ah hi, Carp hi an um cang ti a si. Hi hna hi tam bik cu tiva, tivate, tibual le vawleidaam timi ah an um. Cun thal chuakka tii lak ah tii an va tiit tawn. Kum khat ah voi hnih thum tiang tii an tit khawh ti a si. An karh ning a ran tuk caah le an lianh tuk caah le tiva, pawngkam an hrawh tuk caah, USA zong ah an i buaipi ngai cangmi nga an si. 

USA cozah nih, hi nga hi tlaih riangmang , ka dang tibual le tiva ah thlah hi an khap. An tlaih I thlah than an duh ahcun an tlaihnak tiva le hmunhma ah na thlah than lai ti a si. A ruang cu a kenkip ah a karh lai i, rawhnak a chuahpi lai timi an phan caah a si. 

Ohio tiva hna zong ah, Carp nga cu an tam ngai. Columbus khualai i a luangmi Scioto River zong ah a lianlian an um. Naite ah kan church member Pu Tluang Za Iap nih pawng 22 a ritmi nga pakhat a sio. Ti thuhnak deuh ahcun hi nak lianlian an um rih lai.

Scioto River ah Pu Tluang Za Iap tlaihmi Carp nga

USA ah hin mah hi nga hi an lianh tuk pin ah an karh tuk. Cucaah tiva, tibual le ngakhur pawl kha a hrawh tuk hna. Tii a hnomhter tuk caah, a cheu ramkulh ahcun Carp thah zuamnak zong an tuah. A lian bik le tam bik thattu hna laksawng peknak tiang an tuah ti a si. Florida ah Kawlram lim an rak thlah sual i, a karh tuk caah limthah zuamnak an tuah bantuk a si. 

USA ah hin Carp thah zuamnak zong a dang lentecelhnak zuamter bantuk in zuamnak an tuah tawn. A ruang cu USA ah ummi kokek nga pawl an ci a mit sual lai ti a phan caah a si. Zuamnak ah an thahmi Carp lian bik cu pawng 60.8 a rit ti a si. Champions a hmumi nga 20 kha a cuai an thlai tikah pawng 393.66 a si i, $25,000 laksawng an co ti a si. 

Redwood Falls, Minnesota in ca an tialmi pakhat ahcun, Minnesota ah Carp a lian bikmi cu June 4 (Sunday) 2017 ah an tlaihmi cu lehmah 47.5 a sau i pawng 61.7 a rit ti a si. Hihi USA ahcun a lian bik tiah ruah a si. USA ahcun an lian tuk ve ko nain, vawleicung a lian cemmi ngaleng sinak cu an co rih lo. Thailand ah hin, a lian bikmi cu an tlaih hna.

Vawleicung a lian bik ngaleng (carp) cu John Harvey timi UK pa nih, June 2019 ah, Thailand i sio a thlaknak ah a rak siomi a si. A sionak hmun cu Bangkok nitlaklei ummi, Chedi Hak khua  ah a si. A min ah "Siamese carp" tiah min san sak. "Siamese" timi cu Thailand tinak a si ko. Cu nga cu pawng 232 (Kg 105) a rit. Cu nih cun hlan deuh I a ngan bik rak timi 101 lbs kha a tei. Laimi pa lian taktak hmanh hi, pound 200 cung kaimi an tlawm I, Siamese ngaleng cu pawng 232 a rih tik ah, Khrihfabu hme nawnmi cu "Christmas donnak" a za ding a si.

Pound 232 Siamese carp (A laipa hi John Harvey a si)

Pahnihnak a ngan bikmi zong Thailand ram ah an tlaih. English ngatlaitu pa Tim Webb timi nih Ban Pong, Ratchaburi, ah pawng 222 a simi Siamese Carp cu September 2016 ah a tlaih ve. Amah hi Palm Tree Lagoon ngatlaihnak company ngeitu a si. Mah nga hi a cak tuk I tlaihnak caah minutes 90 an rau.

Pound 222 ritmi Siamese Carp

Hi nga hi Asia ahcun a thaw ngai men lai nain USA ahcun a thaw tuk lo. A theng deuh. A sa a hak deuh. Hi nga hi USA ahcun lentecelhnak ah an sio deuhmi a si nain, Europe le Asia ahcun sipuazi caah an zuat. USA ahcun a karh a ran tuk caah, pawngkam caah tha lo ti a si. Kan biakinn ngakan zong ah thlah kan timh i, tibual zohkhenthu company manager pa nih "Nan tibual ahcun thlah hlah u. Zawtnak zong a um kho. Cun rungrul zong an um kho. Cucaah tiva dang le tibual dang nga cu la lo in, thiang tein tuahmi company nga tu thlah te u" tiah a ti caah, kan thlah thai lo. 

Lairam ah nga an lotlau chin lengmang. Cu lakah ngaleng hi a har chin lengmang I, ven ngai an hau cang. Nihin ni ah Kawlram nelrawn a chuakmi nga lawngte kan I bochanmi zong hi thil tha a si lo. Lairam zong ah ngakhur lianlian hna ser i zeidang nga zua lo bak in, carp lawngte zuat ahcun rumnak a si kho dingmi a si.

Asinain ramdang ngaleng (carp) hi cu, tiva tu ahcun thlah lo ding a si. A ruang cu kan tiva an hmet tuk caah, Lai Tlang ummi tiva chung nga dang tu a hrawh khawh hna.

Tha tein zoh tik ah, Lairam nga hna hi an hme tuk hna. Ngaleng zong an lian kho ti lo. A ruang cu tii an hmet tuk ca le tili an puanh tuk caah le an hmet tuk caah a si. Lairam ah nga an lianh deuhnak ding caah, kan tiva tii hi nganter deuh le tiva tili nganter deuh hi a herh taktak. Cu ti kan lianhter khawh ahcun nga lianlian zong an um than ve ko lai.

-------------------------------------------------------

Chinchiah

1. Carp thahnak kong tling deuh in rel duh ahcun hi website ah rak leng 

www.bigcarp.news/web/news/record-carp-in-north-america/

2. 61-pounds invasive carp is biggest ever recorded in Minnesota

https://www.twincities.com/2017/06/08/61-pound-invasive-carp-is-biggest-ever-recorded-in-minnesota/

3. British expat catches world’s biggest carp in Thailand

https://thethaiger.com/hot-news/tourism/british-expat-catches-worlds-biggest-carp

https://www.foxnews.com/great-outdoors/thailand-british-man-232-pound-carp-fish

Kawlram Khrihfa Hmasat Bik "U Naw Kong"

CBCUSA nih hin July zarh hnihnak Zarhpini hi Mission Sunday ah kan hman. A ruang cu Rev. Adoniram Judson hi July 13, 2013 ah Kawlram vawlei a rak lamh ni a si caah a si. Tu kum July 12, 2020 zong hi CBCUSA Mission Sunday a si ve lai. A thaizing hi July 13 hi, Judson Kawlram a phaknak in, kum 207 a tlinnak ding a si. Nihin ni ahcun Kawlram ah Khrihfa milu 4.32 million (6.2%) kan um cang. Hihi aa thawknak cu Rev. Judson le a nupi Anne Judson riantuannak in aa thawk i, a pakhatnak bik Kawlram ah tipil an rak pekmi cu U Naw timi a si.

U Naw hi Kawlram ah Buddhist in Khrihfa a cang hmasat bikmi a si. A mah hi mithat lainawng a rak si an ti. Amah hi June 27, 1819 ah Rev. Adoniram Judson nih tipil a rak pekmi a si. U Naw tipil innak ni in nihin ni ahcun kum 201 a si cang. Ngaihchia tuk a si.

Kawlram Missions kong zoh tik ah hin, dot (3) in a um. Judson hlan ah hin, Kawlram ah Jesuit Priest te hna an ra. Roman Catholic zong an ra i, an mission tuannak thawngin minung pakhat hmanh an rak i thleng lo. Cun William Carey a fapa a rak ra. Hi hna chan ah minung pakhat zong Khrihfa an rak cang kho lo. Judson chan lawng in U Naw tipil an van pek caah Kawlram Khrihfa tuanbia aa thleng.

U Naw hi tipil a in ah hin kum 35 a si. Ngatlai a si. Peter bantuk a si ve. A hnu ah thingrian (timber) a rak si. A mah hih Judson nih amah umnak inn pawngte ah sakmi "Zayat" ah thwngtha a chimhnak in Khrihfa a cangmi a si.

Kawlram ah hin, Khrihfa can hi a rak fawi lo. A nupi nih a rem ti lo. Cun innpa nih an rem ti lo. An huatral. Cucaah Judson a zam i, an mah sin ah a um. Amah cu Shwedagon Pura pawngah a umi Cantonment Garden chung tibual Butterfly Lake timi ah Judson nih tipil a rak pek. Minung tampi nih U Naw tipil-in lio hi an rak zoh. A hnu thla li chungah zumtu thar pahnih tipil an rak ing chap. Cu ticun Kawlram ah Khrihfa zumhnak thlaici thar a rak keu. A rak fawi lo.

Judson zong cu Yangon a chuahtak i, Mandalay ah a kal i King Bagyidaw kha Kawlram pumpuluk duhnak paoh ah thawngtha chim khawhnak ding in a va nawl. U Naw zong cu Yangon a chuahtak ve i, cun a lo thai. Biaknak dang karlak ah Jesuh zumtu rak si hi, a fawi lo. Hlawtmi le huatmi si a rak si ko. U Naw zong hi Jesuh Khrih caah, hlawtmi le huatmi ah a rak i chuah. Jesuh nih hi tin a zultu a rak cawnpiak hna i, a cawnpiak ning hna tein zultu hna zong an tuar I, U Naw zong a rak tuar ve:

"Keimah ruangah mi kip nih an in huat hna lai, asinain a dongh tiang fek tein a hmunmi cu khamh an si lai" (Matt. 10:22)

U Naw hi, Rangoon a um lio ah, mi nih an serhsat tuk caah le nawlngeitu hna nih hrocernak a ton tuk caah, Rangon khua a chuahtak i, Avoikhatnak Mirang-Kawl Dohnak (1824-26) ah a thi rua tiah ruah a si.

Hi raltuk nak ah hin, Kawlram an rak sungh caah Kawlram siangpahrang nih a tu lio India ram ummi-Assam, Manipur, Cachar le Jainita hna le Kawlram Arakan Province le Tenasserim taing vialte hi Mirang nih a rak lak dih. U Naw tipil-in lio ahcun a cunglei ram vialte hi Kawl siangpahrang tangah a rak um i, hi lio Khrihfa si hi a rak fawi ding a si lo.

Kawlram Baptist Khrihfabu hna nih U Naw hi a pakhatnak bik Kawlram Khrihfa a si tiah an theihhngalh i, nihin ni tiang an philh lo. Upatnak zong an pek. Lanmadaw Township zong ah hin, U Naw Church timi hi Ralpi Pahnih a dih hnu ah an rak on. A hnu ah cu biakinn cu U Naw Memorical Baptist Church tiah tiah an thlen.

U Naw hi, Kawlram ah tipil ing hmasat cem a si. Cucaah tipil a in ni June 27 cu U Naw Day tiah Kawlmi Baptist Khrifabu nih thlacamnak in an hman tawn. MBC zong nih hin U Naw Sunday hi tuah a si tawn.

Mandalay University a kum khatnak ka kai lio ah, Mandalay Judson Baptist Church hruainak in, Kawl siangpahrang nih Rev. Judson an rak hremnak hmun Inwa Siangpahrang khuarawp ah kan rak kal hna. Judson Memorial lungtum lianpi zong a rak um. Cu ka ahcun Judson le Anne kong le U Naw kong hi a rak kan chimh i, kan zapite in mitthli he kan rak lawi hna. Kan mitthli a rak luang tuk hna i, a zoh hmanh kan rak i zoh ngam hna lo.

Cu ni ahcun kei zong "Ziah ramdangmi hmanh nih kan ram ah Pathian rian an rak tuan i, kan nih ni kan tuan kho ve lai lo maw?" timi hi ka thinlung ah darkhing rin bak in a rak ring. Cu ni cu U Naw timi min hi a hmasat bik ka theih a si.

2019 ah U Naw Sunday zong cu an tuah i, Kawlram pumpi Vice-Pre. Henry Van Thio zong a rak kai ve. VP Henry Van Thio a rak i pumh ve mi a tha tuk. U Naw Sunday hna hi, Kawlram Khrihfami nih kan sunhsak awk ngaingai a si.

Kawlram ah biakinn hlun bik pakhat "U Naw Memorical Church"

-------------------------------------------------------------------
Chinchiah

1. Hi capar hi CBCUSA Mission Sunday lai ah, U Naw upat hmaizahnak caah ka tialmi a si. Pathian nih thuachuah ka pek piak sehlaw, careltu nih Pathian he nan i tonnak si hram ko seh.

2. Hi Wei Yan Aung nih Irrawaddy News ah Kawlca in a tialmi kha Thet Ko Ko nih English in a lehmi zoh chih in tialmi a si.

3. Rev. Judson Philhlonak Lungtum pi cu a lian taktak. Kawlram ralkap cozah nih Irrawaddy tiva ah kan thlak lai tiah an rak ti i, thlak ding an rak timh. Asinain a liah tuk caah an thla kho lo. Cucaah a tanglei kha an cawh i vawlei ah an phum ti a si. General Saw Maung chan ah a si. Mah cu an phum tlawmpal ah General Saw Maung zong a zaw i, a hnu ah a rian a pioh I a thi tiah ca an tial bal. A dik le diklo cu ka thei lo. Judson Memorial Lungpi cu a tu a um ti lo. Vawleitang ah phum dawh a si ko. Kawlram Khrihfami nih hlai than khawhnak lam kawl ding a si.

Zarh Khat Chung Ni Hna An Tuanbia Na Thei Maw?

Mirang le Kawl tibantuk hna cu, miphunpi le tuanbia sau tuk ngeimi an si hna caah, holh le ca an rak ngei hna i, thil min zong hi tam tuk an rak ngei. Min ngeilomi zong min an bunh hna i, cuticun min ngeimi ah an cang hna. Zarh khat chung ah ni (7) a um i, cu ni hna zong cu min an ngei dih hna. Khrihfa kan sinak ah, zarh khat chung ni hna hi zeitindah an i thawk ning a si timi hi theih a herh.

Kan nih Laimi cu Calendar zong thathi kan rak ngei lo. A buaktlak lawng in kan rak ngei i, rihma khiah khawhmi a rak um lo. Zarh khat ah ni zeizat dah um? Suimilam pazeizat dah um tibantuk zong kan pipu chan ah a rak um kho lo. A ruang cu kan fimthiamnak le nunphung ah kha tiang kha then a rak um kho lo.

Mirang an kai hnu lawng in, sianginn kan ngei. Ca kan ngei. Kan holh kha ca chung ah aa tial khomi holh ah tla. Pathian dawtnak le missionaries hna riantuannak thawng in, calendar ngeimi ah kan tla. Missionaries chan hnu lawng in, fiang tein zulh khawhmi calendar kan ngei kho. Mirang Missionaries nih a kan bunh piakmi ni le zarh hna hi a tu ah kan hman hna. A cheu biafang hna cu, Khrifa cang hmasami kan pale pawl an si lai. A cheu cu missionaries phuahmi an si lai. Cu ti cun kan ngeih ballomi ni, zarh, thla tibantuk in min fekfuan kan rak ngei hna. Zarh khat chung ni tete zong min kan van ngei hna.

Mirang ahcun zarh khat chung ni hna hi min an ngei cio. Kawl zong ah an ngei cio. Khrihfa an si hnu ah, Mizo nih khin an phuah cawp ve i,  zarh khat chung ni hna khi min an ngeihter ve. Tahchunhnak ah hi tin an au hna:

1. Nikhatni = Thawntan
2. Nihnihni  = Thawhleh
3. Nithumni = Nilai
4. Nilini      = Nilai-thawhtan
5. Ningani   = Zirtawp
6. Nirukni   =  Inrinni
7. Nisarihni = Zarhpini

Mizo pipunih cun, Nilini hi Ni-nga-ni an ti ti a si. Chanthar mino nih "Nilai-thawhtan" tiah an ti.

Laimi nih cun sianginn kai a um hnu ah, Cawn Nikhatni, Cawn Nihnihni, Cawn Nithumni, Cawn Nilini, Cawn Ningani, Nirukni le Zarhpini tiah kan auh.

Bible ahcun a tu Zarhpini kan timi hi, "Zarh khat chung ah, Ni hmasa bik" (the first day of the week) ti tu in a tial. Lai bible cheukhat zawn ahcun Zarhpini tiah an tial cang ( Mk. 16:1-2; Jn 20:1; Acts 20:7; 1 Kor 16:1-2).

Mirang ahcun a tanglei in zarh khat chung ni hna hi min aa thawknak le an sullam cu an si.

Monday

Latin hlan lio Roman biafang "dies lunae" timi biafang in aa thawkmi a si. "Lunae" timi cu "Thlapa" tinak a si i, 'dies" timi "ni" tinak a si. Mirang holh cun "Moon's Day" tinak a si.

Tuesday

Norse miphun tuanbia (mythology) ah a ummi "Tyr" timi "pathian" min in a ra mi a si. A sullam cu "Tiw's Day" tinak a si.

Wednesday

Mirang holh hlun (Old English) biafang Wodnesdaeg timi in a rami a si. A sullam cu "Odin day" (Odin Ni) tinak a si Odin timi cu Norse miphun tuanbia (mythology) ah a ummi 'pathian' min a si. Hi pathian cu "van le vawlei, minung" a kan sertu pathian a si i, "fimnak, raltuknak, zung-thiamnak, nunpung le mithi hna pathian" a si.

Thursday

Norse pathian min "Thor" in a rami a si. A sullam cu "Thor's Day" tinak a si. "Thor" timi "hreitlung aa put pathian a si. "Khuatur, tektlak, thlichia, a thianghlimmi thingkung le tikam burbuk le thazaang thawnnak he aa pehtlaimi a si. Minung a vengtu, awng-pemhtu le tefa ngeihter khotu a si. Odin he an i pehtlaihnak thawng in, Thor hi unau tampi a ngei i, unau pakhat cu Baldr a si.

Friday

Norse miphun tuanbia i a ummi pathian nu "Frigg" timi in nu-pathian (goddess) a rami a si. Friday a sullam cu "day of Frigg" ti a si. "Frigg" cu nu-pathian vialte lakah hmaisuang bik le min ngei bik a si i, Odin i a nupi a si. "Tefa ngeihter khotu nu-pathian ti zong ah an ruah. Chungkhar, hringtu-nu, dawtnak, thit-umhnak le chungkhar zohkhenhnak nu-pathian a si" tiah an ruah. Van pathian le Aesir i siangpahrangnu timi a si. "Aeisir" timi cu "pathian tampi a si" I, cu lak ahcun "Odin, Frigg, Thor, Baldr le Tyr" an i tel.

Saturday

Saturn timi vawlei ni a si. A sullam cu "day of Saturn" tinak a si. Saturn cu Latin holh ahcun "Saturnus" tiah an ti. Roman biaknak ahcun "thlaici vorhtu siloah thlaici tuhtu pathian" tinak khan a si. Thlai cinmi theipar zunnak le caan he aa pehtlaimi pathian min a si. Greek cinthlaknak pathian "Cronus" timi he aa khat tiah an ti. Saturn cu vawlei pakua lakah pakhat a si.

Sunday

A sullam cu "The day of Sun" ti a si. Old English timi Anglo-Sexon holh ah, Sunday timi hi "Sunnandaeg" tiah an rak tial. Cucu German tuanbia (mythology) ahcun "Nika" hi nu-pathian pakhat bantuk ah an rak ruah. Cucu min tam ngai an rak pek i, "Sunna asiloah Sol" tiah Norse Holhhlun ah an rak ti. Cucu biafang sullam cu "Sun" (Nika) tinak a si. "Niaka pathian ni" a rak si.

Hibi zarh khat chung ni sarih an i thawhkehnak an tuanbia tawi a si. Hi kong hi a buai ngaimi a si caah, ka tialmi hi a tling lo ngai ko lai nain, Mirang nih nih an rak bunh ning hi a dantlang piin fianternak tuah ka duh caah a si. Hi ni hna hi, a tam deuh cu hlanlio German Holhhlun timi Norse Holhhlun in aa thawkmi an si. Norse miphun pathian hna min deuh in aa thawkmi an si.

Norse miphun hi, Chaklei German holh in a holhmi" (North Germanic ethnolinguistic group) an si. An caan cu Early Middle Age timi chan lio ah a rak cak ngaimi miphun an si. Hi miphun pawl holh hi, Indo-European holh aa thawknak a si i, a tu Scandinavian nih an hmanmi German holh pawl an rak i thawknak miphun holh a si.

Mah vial in zarh khat chung ni hna an i thawknak tuanbia cu na fiang ko cang lai tiah ka ruah.

---------------------------------

Chinchiah

1. Early Middle Age timi hi Early Medieval Period ti zong ah an auh tawn. A caan ahcun Dark Age tiah an ti. AD kum zabu 5 nak le 6 nak in 10 nak tiang hrawng hi a si. Hi caan hi, an khuaruahnak a rak thangcho lo ngai lio caan a si.

Tuluk-Kawl Buainak

June 26, 1967 ah Kawl-Tuluk buainak hi Yangon khua ah a rak chuak. Kan ngakchiat lio tuk a si caah kan thei kho lo. Tuluk duhlonak le huatnak ruangah buainak a rak chuak i, Tuluk 30 an rak thi. Tuluk Palaizung, Chinatown le Chinese sianginn hna kha an rak hrawh hna.

Aa thawknak cu, Kawl siangngakchai le Tuluk siangngakchia pawl an i vuakdennak in aa thawk. Cu Tuluk siangngakchia pawl cu, China's Cultural Revolution timi nih a khuhnenhmi hna an si i, Kawlram cozah nih a kham ko hna nain, sianginn ah Mao Zedong tangthlaih an i thlaih. Asiloah Mao's Little Red Book timi kha sianginn le universities ah an rak i put. Cucu Kawl siangngakchia nih an rem lo i an i sikvuaknak in aa thawk. Mao Sedong cu Tuluk ram Communist hruaitu a si.

Buaibainak cu ni tlawmpal lawng a rau nain, Kawlram pumpi khua kip ah a karh. Tuluk Palaizung ah a tuanmi palai minote cu nam in an sawh i a thi. A dang 30 leng zong an thah hna. An motor le innlo zong an rak hrawh piak hna i, mi tampi hman an rak pu. Khuapi tam ngai ah Tuluk duhlonak le buainak fak pi in a rak karh. 

Cubantuk in Beijing khua ah Tuluk minung 200,000 nih Kawlram palaizung hmai ah lamzulhnak an tuah ve. Cucaah Kawlram palaizung riantuanmi zong far in sermi thingkuang pawl kha hlei bantuk in an ser i, bainak fak tuk a chuah ah, an zung hnulei ummi Congolese Embassy ah zam ding tiang in an rak i tim.

Cu bantuk buainak nih, ramdang palai pehtlaihnak tam tuk a rak hrawh caah, 1970 tiang hi Tuluk le Kawlram hi palai pehtlaihnak an rak ngei lo. Micheu nih an ruahmi le chimmi cu, hi bantuk Kawl-Tuluk buainak hi, ralkap hruaitu Gen. Ne Win nih a chuahter hramhrammi a si tiah an ruah. A ruang cu Kawlram ah minung an karh, facang a chuakmi a tlawm caah, mipi cozah cungah an thin a hunmi kha an lungthin le thluak mernak caah a tuahmi a si tiah an ruah.

Thanlyn ah July 21, 1967 ah Tuluk duhlonak an au lio

Ram pakhat chungah miphun pakhat le khat huat le thahnawnnak a chuah ahcun, ram rawhnak bak a si. Tahchunhna ah, Rwanda ram ah a tam deuhmi Hutu le a tlawm deuhmi Tutsi an rak i thah ruangah, an ram hi a rak rawk bak. India ram zong ah Mizo nih Mizoram in Vai an rak vuak hna; Vairam ah Mizo an rak vuak ve hna. Cuticun harnak hi a rak chuak pah tawn. Cucaah Yangon le Mandalay le Lairam khuapi hna zong ah, miphun in huatnak le ralnak a chuahnak hnga lo hi, kham cio kan rian a si. A sualmi minung tu kha upadi ning tein ti i, a sualmi ruangah a suallomi kha i vuakden ding a rak si lo.

January 2, 1931 zong ah Yangon khua ah Tuluk dohnak a rak chuak than i, Tuluk 14 an rak thah hna. Kawl Buddhist phungki kha thal in an kah caah ni 10 chung buainak a rak chuakmi a si. Cu hnu ah Saya San buainak a rak chuak. Cun Kala-Bama buainak zong a rak chuak colh.

Kawlram zalawnnak an hmuh hnu 1967 ah Tuluk-Bama buainak zong a rak chuak than. Cu thil hna nih Kawlram ah minung thihnak, innlo rawhnak le tuanbia chia tamtuk nihin ni tiang a tial. Hi bantuk miphun in huat le thahnawnnak hi, kan ram chung ah a um than tinak hnga lo le a hmunmi daihnak kan ngeih cio ding hi, Kawlram mipi dihlak kan rian a si. A bik in miphun huatnak hi, Khrihfa zumhnak nih cun a duh lo. Cucaah Khrihfa a simi paoh nih cun daihnak tu hi thapek a herh.

Nihin ni ah Kawlram ah Tuluk le Kala tampi an um. Naite ah Kawlram ah Buddhist-Muslim buainak fak taktak in a chuak. Tuanbia hi aa thar chuah tawn ti a si caah, Tuluk-Kawl buainak le Kala-Bama buainak zong a chuah than suallonak ding hi a biapi taktakmi a si. 

-------------------------

Chinchiah

Hi capar hi Wei Yan Aung nih a tialmi kha Irrawaddy News ah Thet Ko Ko nih Mirang ca in a lehmi cherhchan in tialmi a si. Tling deuh in rel na duh ahcun a tanglei website ah zoh khawh a si.

 https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-anti-chinese-riots-erupted-myanmar.html

Amazon Ruangah Central Ohio Hi A Thangcho Cuahmah

Amazon hi a tu lio ah USA ah a than a rang bikmi company pakhat a si. Amazon nih USA ram thil sining le sipuazi umtuning a zoh lengmang ah hin, Central Ohio hi biapi taktak in a hmuh caah, computer lei riantuannak "Data center" hi tam ngaingai a sak cang i, Central Ohio ah duhsah tein hram a khuar chin lengmang. Data center hmun thum ah tuah an timh. 

Hmun khatnak cu New Albany sang ah a si. Amazon Web Services nih hin New Albany ah inn a (4) nak sak than ding in le rang tuk in an tangka lutmi kha tuaktannak ding caah a si. Amazon.com Inc nih hin, New Albany ah acre 104 hi million 400 in a cawk cang. Hi New Albany ah hin 2015 in an lut cang i, a tu an sak dingmi inn he cun, inn an sakmi dihlak hi $1.5 billion man a si cang lai. 

Hmun hnihnak cu, Hilliard sang ah a si. Cun kan umnak pawng, Hilliard sang zong ah hin "data center" timi computer lei rian tuannak inn thumnak kan hnu zarh in sak an thawk cang. Hi ka ah hin 2015 in inn sak an thawk ve. 2017 ah inn hnihnak an sak. Cu inn lianlian inn hnih ah hin, minung 37 lawng rian an tuan nain, an zapite hmuhmi tangka hi 8.1 million a si tiah Hilliard City cozah cazin ah an tial. 

Cun Dublin zong ah Data center pathumnak sak an timh. 2021 in an thawk lai. Cu ka ahcun five-campus center le security inn pakhat an sak lai. A ngan taktak ding a si. Cu ka ahcun minung 100 rian an tuan te lai. Data center riantuan hna hi cu, computer le zeidang technology lei mithiam sang lawng te an si caah, minung tam rian an tuan lo. 

New Albany data center thar cu Harrison Rd i nichuahchaklei le Innovation Campus Way aa tonnak ah a um i, a liamcia kum 4 lio ah an rak cawkmi acre 68 a kaumi 2550 Beech Rd ah a ummi vawlei in meng khat lawng a hla.  Hi hmun hi, Columbus le Newark khua karlak ah a ummi a si, hmunhma nuam taktak a si. Central Ohio sipuazi hi hi ka hmun ah hin aa bu te lai tiah ruahmi a si.

New Albany sak cuahmahmi Amazon Data Center Pathumnak

New Albany City Council nih nihin ah kum 15 chung innlo le vawlei tax 100% thumh ding in hnatlaknak an tuah. Amazon nih bia a kamhmi hna cu, minung 35 rian kan pek hna lai I, an lahkhah a zapite hi $2.45 million a si lai ti a si. Computer thiammi lawngte riantuan ding a si. 

Amazon nih an hnatlak ve mi cu, innlo tax pe lo in, 2022 in cun fees caah $250,000 kan pek lai i, 2024 ahcun $500,000 kan pek lai tiah bia an i kam. Cucu rianngeitu nih riantuanmi thlahlawh pekmi a zapite $25 million tluk nih an thlahlawh chung in an tun dingmi income tax he aa tluk ti a si. Sianginn pahnih nih cun kum khat ah $125,000 veve an co lai ti a si. 

New Albany ah hin, 2015 in killi pe 150,000 a kaumi data center pakhat an sak i minung 25 rian an tuan. Beech Rd ah naite ah inn hnihnak an sak cang. Inn thumnak hi sak ding in nawl an pek cang hna. Inn khat ah $300 million lengmang dih in sakmi inn an si. 

New Albany sang i Business Park hi private company tam ngai an luhnak hmun a si. Private company a lut cangmi nih sipuazi $3.7 billion man hram an bunhnak (investment) hmun a si. Cu hna lak ahcun AEP Ohio, Nationwide le Discover Financial zong an i tel. Cu ka Business Park nih hin, New Albany city nih a hmuh tangka vialte i 80% hi an chuahter ti a si. 

Amazon nih hin Ethna, West Jefferson le Groveport zong ah warehouse lianlian an sak hna. Ethna khua le bang ahcun minung 2,500 riantuannak hmun  asi. Central Ohio hi, Amazon thawng in tampi sipuazi ah thanchonak a hmu cang.

Etna sang ah a ummi Amazon Fulfillment Center

Hi New Albany area ah hin, Google Data Center le Facebook Data center zong an um. Atu bantuk in Amazon nih Central Ohio ah business a kauh thluahmah caah, Central Area cu technology rian lei ah thangcho taktak. Cucaah nihin ni ah Central Ohio cu "Silicon Valley" bantuk a si ti zong ah an ti tawn. Business dangdang zong an um hna. Central Ohio a thatnak pakhat cu, Warehouse le meikhu a chuakmi sehzung phun hi a tlawm. Cun bank, insurance, university le college, sizunglei, call center, hotel le high tech company tam ngai a um i, "millennials" timi chanthar mino cathiam tampi an pemnak hmun a si. 

Central Ohio ah hin, Laimi zong tam ngaite khua kan sak cang caah, hi bantuk in Amazon ruangah Central Ohio a thancho tik ah kan i lawm ngai ve. Pathian thluachuah ah kan ruah. Hmailei ahcun kan fale zong minung tampi hi bantuk data center ah rian thatha an tlai te ko lai timi zong kan ruahchan ko. Mino zong nih sianginn kai le cacawn thapek i, zaangdam deuh tein tangka tam deuh hmuh khawhnak rian hi, hmuh zuam cio zong hi a herh taktak. 

Kei Ka Fapa Hrin Kum Ah Puul Tlung

Kan Laimi pipu hna hi an rak fim ngaingai ko. Miphun dang fim in an fim lo zong ah, kan mah Laimi fim cun an rak fim tuk. Kan pipu nih an rak tuahmi thil hna hi, a tu tiang kan hmang. Tha deuh in kan ser kho hlei ti hna lo. Pipu nih an chimmi phungthluk bia zong hi kan chap kho ti lo. Kan pipu hna nih nin phungthluk bia thatha a kan ser piakmi a um.

Cu bia thatha tampi lakah, a dik tukmi pakhat cu "Kei ka fapa hrin kum ah puul tlung" timi hi a si. Laimi kan phung ah, fapa ngeih hi a sunglawi khun ah ruah a si. A ruang cu fapa cu phuntungtu ah kan nunphung ah kan ruahmi a si. Cucaah fapa ngeih hi, ngaih khun zong a rak si. Cu fapate an ngeih kum ah puul a tlun caah, "Kei ka fapa hrin kum ah puul a tlung" tiah a tinak a si.

Hi phungthluk hi, "Zeitin dah aa thawk hnga? Zei ruang dah an chim hnga" timi cu kan thei kho ti lo.

Asinain ruahdamh khawh ngai a si mi cu, hi phungthluk a phuahtu pa nunnak ah, "Fapa a ngeih kum ah an khua ah puul a tlung" timi cu ruahdamh khawh a si. Ruah than dingmi cu, hi puul hi zeitik ah dah a rak tlun hnga timi hi a si. Ruah khawhmi cu, hi puul hi Lairam ah a rak tlung ve lai timi a fiang.  Cu puul tlun kum ah, a phuahtu hi fapa a ngeih kum he aa tong lai timi a fiang ko.

"Hi puul hi zei bantuk puul dah a si hnga? " timi hi van ruat tuah hna u sih. Lairam tuanbia kan zoh tik ah, Missionay an phak hnu ah "ngalei zawtnak" hna cu faak ngai in a rak tlung ti a si. Asinain

Lairam pumpaluk rak si dawh a si lo. Hakha hrawnghrang lawng rak si sehlaw a dawh.

Lairam ah puul fak taktak a rak tlun ve caan hi vawleicung pumpi ah a rak tlungmi  1918 Influenza timi rak si dawh a si. Hmunlipi ram La-aw tiva kam ah "Milukua" timi lungkua a um. Cu ka ah minung ruh tampi a um. Cu hna cu puul lio ah a rak zaammi an si. An zaamnak ah a rak thimi an si ti a si. Hi hna mithi zong hi 1818 puul lio ah a thimi an si kho.

Hi 1918 puul hi Influenza tlangrai a si. Kansas State, USA in aa thawk i, vawleicung pumpi a rak cul ti a si. Minung 500 million an rak zaw ti a si. Minung 50-250 million an thi lai ti a si.  USA hmanh ah, 675,000 an thi tiah an ruah. Hi lio caan ah hin, Hmunlipi ram i Milukua i a thimi hna zong hi, rak si hna sehlaw a dawh. Hi puul ah hin, hi phungthluk phuahtu pa zong hi fapate rak ngei sehlaw, a fapa te rak thi ve sehlaw a dawh mi a si.

1918 in a hnu kum 100 tluk 2019 ah Covid-19 Puulrai a tlung ve than. Hlan lio puul ah an fapate hrin kum ah puul a tlun bantuk in, 2019 i Coronavirus puulrai a tlun tik ah, ngaihchiatnak tampi kan tong cio hna. Midang zong an rak tong cio hna. Zeitiawk a tha lo. Hi Covid-19 chuah kum ah hin, kan sunghmi tampi a ummi hna hi ka ruat hna i, ka lung a tha lo ngai.

Keimah le ka nupi, Aye Aye Mu, zong kan fanu upa cem nu te Hanna Lian hi, 2020 June ah High School dih ding a si. Kan fanute High School dih lai hi ka ngaih tuk.

"Ka fanute cu, ka fanu te, High School na dih tik ahcun kan chungkhar le Khrihfabu hruaitu kan sawm hna lai. Diploma laknak ah kan kal lai. Pangpar ka put lai. Hman kan i thla lai. Pathian sin lawmhnak thlacamnak zanriah kan tuah lai. Ka ngaih tuk ee" tiah kum hramthawk tein ka rak ti lengmang. Ka ngaih taktak. 

Asinain Covid-19 ruangah graduation zong thathi a um kho ti lo. Kan i tinhmi le ruahmi vialte an dih ko. A pawi ti pin cu chim awk a um ti lo. Hi zong hi, "Kan fapa hrin kum puul tlun" khan a si ve ko. Asinain HS a dih khawhmi te tu kha kan i lawmh tukmi a si.

Lairam ah airport kan ngei te lai timi hi lungthli pel hmanh in ruah khwh a rak si lo. Lairam ah a pakhatnak bik vanlawng bual kan ngeihmi Surbung Airport an lim kum ngelcel ah Coronavirus tlangrai a tlung ve hawi. A pawi taktak. A hman hna thathi in kan hmang kho lo sual lai timi phan a um ngaingai ko. Kan nih vanlawng bual ngeih kum ah puul tlun cu a pawi taktak. Hi zong hi, "Kan fapa hrin kum puul tlun a si ve ko."

2019 in kan mah zong biakinn Hall kan sa ve. 2020 ahcun sunglawi taktak in luhnak kan ngei te lai tiah kan ti. Kan nih Hall sak kum ah Coronavirus ruangah sunglawi lo ngai in kan sa. A luh zong sunglawi in kan lut kho te hnga maw? Hi zong hi "Kan fapa hrin kum ah puul tlun a si ve ko."

Kan church members pakhat cu nupi thi lo in saupi a um. 2019 Christmas laite ah a va thit. A thit zarh khat ah "Kawlram lei ah chungkhar lak khawh a si ti lo" timi visa phihnak Pre. Trump nih a a rak chuah diam. "Kei ka nupi thit kum ah visa kham a si" timi ah a chuak ve hawi. Cucu nupi thitu pa caah, "A fapa hrin kum ah puul tlun a si ve ko."

Ka lung a that lo tukmi cu, kan church members fanu fapa tete an ngeihmi hna biakinn chung i, thla kan campiak tik hna ah, naute cawi ngam a si ti lo. Nulepa zong an kut kan tlai ngam ti hna lo. Member dihlak nih dirbu tein Hla No.395 kan sak piak tawnmi hna kan sa kho ti lo. Mah cu ko cu lung a tha lo tuk. Inn cawmi zong kan leng ngam ti hna lo. Cucu lung an tha lo tuk. Zeitiawk tha lo. "An fapa hrin kum ah puul tlun cio a rak si ko."

Vawleicung ahcun a ho paoh hi harsatnak, ngaihchiatnak, zawtfahnak, thihlohnak, khawndennak le sungh zatlak tonnak in kan luat kho hna lo. A cheu caahcun ton khun a si. A cheu caahcun tonmi a tlawm deuh. Zeihmanh si sehlaw, mi tampi cu kan i ngaih tukmi thil kan tuah lai temmam te hna ah, harnak le ngaihchiatnak nih a kan den. A cheu caah i ngaih tukmi "Fapa hrin kum ngelcel hna ah puul a rak tlung ko." Zei ti awk tha lo. Vawleicung thil tampi cu kan mah nih kan kilkawi khawhmi a si lo caah kan ton tik ah, ruah zia thiam kan herh.

Tu kum Covid-19 puulrai a tlun hnu in, hi phungthluk hi thuk khun in ka ruat. "Hi phungtluk a rak thawktu pa nih hin, tu kum Covid-19 lio puul bantuk pei a fapa hrin kum ah a rak ton ve ko lai hi." A cungah zaangfahnak ka ngei. Tu kum Covid-19 ruangah a cheu cu nulepa nih an thih tak hna. A cheu cu fa le fa nih an thihtak hna hi, nuhmei aa chuahmi tampi an um. Pahmei aa chuahmi tampi an um. Ngaktah tampi an um. Tu kum ah College siangngakchia degree laknak sunglawi tein tuah khawh a si ti lo. An inntual hna ah degree an va pek hna. "An fapa hrin kum puul tlun cio a rak si ko."

Hi bantuk in, kan nunnak ah kan i nuam bik lai kan ti kum le kan i ngaih bikmi thil hna an can lai te ah, rawhralnak le ngaihchiatnak hna kan ton tik ah, "Kan mah lawng kan si lo. 'Kei ka fapa fapa hrin kum ah puul tlung' tiah a rak titu pa zong a rak tong ve ko" timi khi ruah ding a si. Cu ti kan ruah khawh ahcun, ngaihchiatnak ton hi ruah zia thiam ngai khawh a si ko. Intuar khawh ngai a si ve ko.

Cucaah na nunak ah harsaknak phunphun le sunghbaunak le duhtlinlonak phunphun na ton tik ah, hi phungthluk hi va philh hla. Va ruat zungzal. Cucu zeidah a si tiah cun, "Kei ka fapa hrin kum ah puul tlung" ti a si ko.

USA Ah Chungkhar 6,000,000 Hi Harnak An Tong Kho

Minung kan nunnak ah a biapi cemmi hna cu "Eidin tirawl, hnipuan le khuasaknak inn" an si. Hi thil pathum hi a tlamtlin lo ahcun minung nunnak hi harnak a um cang. Abikin chungkhar caah nunnak a har cang. Hi thil hna hi, minung a simi paoh nih kan herh bikmi an si. Zeidang paoh khi cu aa chapchuanmi lawngte an si cang hna. An um lo zong ah nun khawh a si ko cang. Hi hna hi an biapi viar i, hi hna lakah hin a biapi lo ngaimi a lo nain a biapi tukmi cu "inn" hi a si. Inn rawhnak le sunghbaunak ton tik ah, harnak tam taktak a chuak tawn.

Innlo rawhnak hi a phunphun ruangah a a chuak. Nai cikua in, USA ah innlo rawhnak tambik a chuahnak cu tilian le meikang a si. Hi lak ah tilian nih a chuahtermi rawhnak hi a tam deuh.

Naite June 29 ah ah Federal Management Agency (FEMA) nih ca an chuah. USA ah hin, chungkhar 6,000,000 hi tilian ruangah harnak a tawng kho dingmi dirhmun ah an um tiah an ti.

USA hi kum khat hnu kum khat in, khuacaan a chia chin lengmang ve. A kih can ah a kik tuk. A linh caan ah a lin tuk. Ruah sur caan ah ruah a sur tuk tibantuk in a um.

FEMA nih hin, USA ah inn 8.7 million hi tilian nih a phak khawhmi hmun ah an um tiah an tuak. Asinain First Street Foundation timi NGO nih an fimthiamnak thilri hmang in an tuak I, USA tilian nih a a khuh  khawhnak map an tuak tikah, FEMA nih an chimmi pin ah, inn 70% hi tihnungmi hmun ah an um tiah an hmuh. Cucu FloodFactor.com ah zoh khawh a si.

Hi innngeitu 6,000,000 nih hin kan umnak inn hi a him ko tiah zei pawi lo ngai in tilian hi zeirello in an um ko ti a si. FEMA nih map an rak suai rih lo mi hi, kan mah bu nih cun "a tu lio khuacaan umtuning, ruah sur ning le thil sining ah tihnunnak vialte" kan tuak chih tik ah, hihi kan hmuh khawhmi a si an ti.

Hmailei khuacaan an hei tuak chihmi ahcun, "rilipi tii a kaimi, rili tii a lum chin lengmangmi, vawlei pumpi a lum chin lengmangmi, ruah sur ning aa thlen chin lengmangmi le tihnung a tam chin lengmangmi vialte tuak tikah, kum 2050 ahcun inn 16.2 million hi rawknak an tong kho" ti a si.

First Street nih an hmanmi pungsan (model) nih hin, cu hlan tilian a chuakmi vialte zong an tuak chih. Cu hlan a rak hrangmi hurricane, tropical storm, US nichuahchaklei le US ram chung tilian fak pawl 55 tuak an tuak chih hnu ah an chimmi a si. Cun rili tilet thomi le rili tilet kaimi, ruah tuk le tiva tilian ruangah pumpak inn rawkmi tiang in an tuak chih dih. 

Hi hna bu nih hin, ramkulh cheukhat ahcun tilian rawhralnak an tonmi tuanbia hmuhter kha cozah nih an duh lo caah, hi bantuk kong tuanbia hi, "hmuh a har asiloah hmuh khawh bak a si lo" tiah an ti. 

FEMA nih an timi cu First Street riantuannak hi kan cohlan hna. An thi tuahmi nih hin, inn ngeitu hna an umnak hi tilian chuah tikah tihnung a si maw silo timi chimh khawhnak ding caah, tlamtlintertu a si tiah an ti. FEMA hi kokek rawhralnak paoh ah tuanvo latu Red Cross he riantuantimi an si. 

Mississippi Tivapi nih nih 2019 ah Davenport Iowa hi tin a khuh

2019 ah hin USA ah tilian voi tamtuk le sau tuk a chuah caah, leikuang acre tam tuk an rak thuang kho lo. Cun buk chung an rawn ciami eidin tirawl ton tam tuk a rawk. Leithuang tampi cu tilian nih an thlaici a hrawh caah, harnak an rak tong. Cu pin ah China-US Trade War ruangah an eidin tirawl an zuar kho ti lo i, an ngeih cia eidin billion tam tuk man aa rawk i an sung fawn. 

Cucaah 2019 ah hin leikuang company (farm) tampi an sipuazi a rawk. Cucaah a pahnihnak bankruptcy timi company kan sung timi an sawk a tam bik kum a pahnihnak a si. 2019 chung lawngah bankruptcy a sawkmi leikuang company 595 an um ti a si. 2020 zong hi tilian voi tampi a chuak te lai tiah ruah a si. 

-------------------------------------------------

Chinchiah

1. Hi capar kong hi tling deuh in rel duh ahcun a tanglei website ah rel chap khawh a si. 

https://www.msn.com/en-us/weather/topstories/flood-experts-say-6m-more-homes-may-be-at-risk-than-previously-found/ar-BB16jbm7?ocid=spartan-dhp-feed

https://www.cbsnews.com/news/farm-bankruptcies-jumped-20-percent-in-2019-even-with-billions-in-aid-from-u-s-government/

Hpakant Ah A Luangmi Mitthli

Hpakant khua ti ahcun Kawlram ah upa a simi paoh nih cun a min a thei lo mi kan um lo men lai. Mandalay University kan kai lio ah, Kachin ka hawile pawl nih Hpakant kong cu a kan chimh tawn. Hawi zong ka rak ngei ve i, an khua hmuh ka rak duh tuk nain ka rak phan kho thai lo. Hpakant ka hmuh manh lo mi ka sia a herh ngaingai tawn. 

Hpakant khua (Credit: Google earth map)

Hpakant khua hi, khua nuam le khua rum taktak a si. Kachin Ramkulh khualipi Myitkyina in nitlakchaklei deuh ah a um. Chindwin Tivapi a tennge Uru-chawng tiva hna ah a um. Uru-chawng hi tiva lianpi a si. Hlan lio ah KIA nih an rak uknak hmun a si. Nihin ni ahcun company lianlian an um i, an fingtlang vialte cu an cheu dih ngacha ko cang. Hi hmun ah hin, lunghring ruangah ral an i tu. Lunghring ruangah minung nunnak a liam. Mitthli tam tuk a luannak khua a si. Nu tampi an i zuar. Minung tampi "ritnak sal" ah an tla. Minung thahnawnmi zong an tam ngai cang. 

Hpakant lunghring an cawhnak

Cucaah Hpkant hi khua minthang taktak a si nain, "Minung thisen tam tuk a luannak khua a si." Lungvar mansung le minung thisen i thlennak hmun khua a si. Micheu caah rumnak le lianhnak khua a si nain, a cheu caah "chiatserhmi khua" le "rawhralnak khua" bantuk a si. 
Ka philh kho lo. Malaysia ah Laimi a thimi an tam ngai. 

Cucaah Laimi pakhat Dr. Bawi UK Thang nih, email ah ca a rak tial i, "Malaysia ah a luangmi Laimi mitthli hi khap riat bel nih a tlum ti lai lo ee" tiah a rak ti. Malaysia hi, Laimi caah thluachuahnak petu ram le nunnak liamnak ram a si ve. Malaysia Laimi mitthli hmanh hi donh cawk a si ti lo. 

Hpakanh i a luangmi Kawlram minung mitthli chinchin hi cu khap riat bel tam tuk donh ah aa tlum ding a ti lo chin chin lai. Zeicatiah Hpakant i lunghrin cawhnak lungkhur hi himbawmnak (safety) zeihmanh a um tuk lo. A min hi a tlawm ti lo. Mithi hi an tlawm ti lo. 

Nunnak hi, Kachin rampi hmanh nih a cawk khawh tung lo? Nunnak hi Hpakant lunghring a tlang ning hmanh in a cawk khawh tung lo? Zeica dah hi lunghrin lungkhur ah hin an nunnak hi mah tluk lawmmam in an i sian hnga timi ruah ding a si cang. Kan sifah tuk ruang le pawcawmnak dang um lo ruang maw si? A cheu cu rum duh ruangah a kalmi zong an um ve ko lai nain, a tam deuh cu sifah le harsak ruangah, zei ti tal in kan i sersiam ve hnga maw timi ruah ah a kalmi an si ko hna lai. 

July 2, 2020 ah Hpakant khua pawng, Waikha khuate ah ah lunghring cawhnak leivor a cim. Nizan tihni ZKL 10 Top News timi Kawl news ah an chimmi cu, minung 400 renglo vawleivor nih a nenh hna. Ruak 180 renglo an hmuh cang. A a dang a tlaumi ah hin Rakhine 100 renglo, Kachin 15 le Chin 3 an I tel. Chin pakhat U Hla Tun (k.35) cu a ruak an hmuh cang caah, Chin 2 an tang a ti. 

Mi pakhat nih cun "Lungkhur chung ah a cheu cu an i taap le chuah khawh le chanh khawh an si lo. An au thawng cu kan theih ko hna" tiah a ti. 

Hpakant mithi mi hna ruak

Chungkhar nih mui hmuh lo tein hi tin hmun khat ah an vui hna

Hpakant lunghrin lungkua ah hin, Tuluk le Kawl company tampi an lut. 2014 ah hi Hpakant lunghrin lungkhur in $31 billion man bak lunghrin a chuak ti a si. Hi ka hi vawleicung lunghrin lungkhur ngan bik a umnak a si. Mi tampi an thih tawnnak cu, lung an cawhnak vawleivawr an hlonhmi kha aa pawngmi an sang tuk i, cu vawlei vawr thaimi hna hi a cimh hnawh tawnmi hna a si. 

2015 zong ah pe 200 sangmi leivor a cim i, lungcomi riahbuk 70 a nenh i minung 113 an rak thi. Kawlram i lungcomi thihnak ah a fak bik thihlohnak a si. Tu tan hi, ca an tialmi a cheukhat (ACSY tialmi) ah minung 400 hrawng a nenh hna i, ruak hi 182 an hmuh cang tiah midang chimmi an rak tial. Kawlram hi a pawi ngai tawnmi cu, "ral tuknak le hi bantuk cozah caah minchiatnak a si khomi thil ah hin, mithi zat hi tha tein an chim tawn lo" ti a si.

May 4, 2018 zong ah minung 17 an rak thi ko. A thip thiar in tam tuk an thi cang. Hi ka hi ningcanglo in lunghrin cawhnak hmun a si caah, cozah nih tha tein himnak an tuah lo ahcuh hi pin zong ah a thi te ko lai. A tuan le tlai, a tlawm le tam lawng a si. 

2019 ah April ah voi khat a cim i minung 50 an rak thi. July ah a cim than i minung 14 ruak an char; palik pahnih an rak tlau i, an zapite 16 kuakap an rak thi. Pali-nga thih hi cu a tlawm ti lo. 

May 2028 ah a thimi ruak

Naite Hpakant mithi ruangah Kachin ram i cozah lei tuanvo ngeitu a cheukhat zong an phuah hna ti a si. NLD cozah nih bawmhnak zong a pek hna timi a si caah tha a van nuam deuh. Hpakant lunghring khur hi, upadi tha tein an chuah i, kilven lo ahcun minung zong an thi peng rih ko lai. Upadi an tuah hmanh ah, nunnak a har tuk ahcun minung an lut thiamthiam ko lai. Cucaah a hrampi cu "cozah thancho le kan ram ah pumcawmnak rian ser hi a si." Kum khat hnu kum khat a thimi minung cazin zoh ah a tlawm ti lo. Hi pin zong ah an thi kho ko.

Hpakant lungkhur minmi le mithi zat (Credit: Irrawaddy News)

Hpakant hi Yangon in meng 950 a hla. Yangon in siseh, Kawlram khua zakip in lungcawh ah an ra hna. Laimi zong a kalmi tampi an um. A thimi zong an tlawm ti lo. All Chin Societies Yangon nih an tialnak ah cun, Chin mi zong pahnih an thi ve ti a si. 


Tu tan Hpakant lunghring khur a cimmi ah hin, minung ruak tam ngaite an char cang. An kawl cuahmah lio zong a si rih. Minung zeizat ciah dah an thi timi hi an thei kho te hnga dek maw? Nulepa nih zeitik hmanh ah ruak hmuh ti lo nak ding ah an nunnak a liam ko. Ngaihchia tuk a si. 

Lung a that lo tukmi cu, "Kawlram cozah zong nih ngaihchiatnak ca an tial lo pin ah, Daw Aung San Suu Kyi zong nih, hi hna hi 'ta-ya-win' lungco mi an si lo" tiah a ti ti a si. A dik ko lai. Asinain a taktak ahcun kan Kawlram hi, chungkhar cawmnak rian tuan ding a um lo. Pawcawmnak a har tuk. Cucaah minung tampi cu rum duh ruang hmanh si si lo in, nunnak le pawcawmnak rian dang tuan ding a um lo caaah vansan tuk ah lungkhur cawh hna an kalmi hi a si. Rian um sehlaw, pawcawmnak um sehlaw, ho dah Hpakant ahcun a va kal duh hnga?"

Keimah zong Maisho ah ka rak kal. Lung kan rak co. Zeidang riantuan ding a um lo. Sipuazi tuah le tangka hram kan ngei lo. Nunnak lam a har tuk cang caah vansan tuk ah, Maisho tiang ka rak kal. Maisho zong ah lungkhur cimh le min minh a rak tlawm lo. Ka kal lio zong ah lungkua thuk taktak ah ka rak lut. Ni hnih le zan hnih kan rak rau. Mi nih an kan chimhmi cu, lungkhur pakhat cu minung an luh lio ah a kua a cim. Zeitihmanh in cawhnak lam a um lo caah an thi ko tiah an rak ti. 

Lung kan cawhnak hmun pakhat cu lung a rak chuak ngai. Mah cu thlang deuh ah lung lian taktakpi aa khangmi a um. Cu lunglian taktak pi cu a ho hmanh nih an co lo. An chimnak ah, mah lung lianpi tang ah hin, lung tam tuk a rak chuak. Lung thatha a rak chuak. Voikhat cu an cawh lio ah, lungvar cawtu Tuluk nu mirum kha mitpurh ah a va lut i a va zoh ve. Vanchiat ee tiah a va zoh lio ah, cu lungkhur cu a min i, mah lungpi nih hin a cimh hnawh hna. Minung 18 tluk an thi tiah an rak ti bal. Lung a lianh tuk caah le cawh ding ah tih a nun tuk caah an hlai kho ti hna lo. A cawh zong an co ngam ti lo ti a si. Mah lung lianpi tang hi cawh ahcun cu Tuluk mirum nu nih aa kenmi lung hmanh hi thawng tam tuk man a si lai tiah an rak ti tawn.

Maisho zong ah lung nih a kan rilh hrulh. Ralkap nih a kan thah hrulh. Ralkap le tapung karah kan rak i tenh. Harnak tampi kan tong. Thi dengmang in lung kan co. Vawlei kan phur. Vawlei kan tawl. Thi dengmang in kan um caan a sum theu. Voikhat hna cu ka zam manh le a si. Kan lungkhur a min le ka per manh nain, ka keng hi vawlei min mi nih a ka huai manh. Maisho ahcun thih hi zei rek lo te a si. 

Hpakant lunghring kawlmi hna

Tu tan Hpakant thimi tampi ka hmuh tik ah, Maisho kan sining le tonmi kha mitthlam ah a cuang. Ka philh kho lo. Dam tein kan kirmi cungah Pathian lawmh lo awk a tha lo. Rak thih khawh tuk ding kan rak si cio ko. 

Tuluk nih an timi cu "Kan nih cu thih kan tih lo. Sifah tu kan tih" an ti. Cucaah Maisho zong ah siseh, Hpakant zong ah siseh thih tih lo bak in, rian an tuan taktak. An mah zong a thimi ah um ve ko lai nain, Kawlrammi lungcotu pawl hrimhrim hi lungvar mansung ruangah an nunnak mansung a  hlomi an tam tuk cang. 

Hi pin ah minung zeizat nunnak dek a liam rih te lai? Hi pin ah Kawlram minung mitthli hi khap riat bel zeizat remruam dek Hpakant ah a luang than rih te lai? Hihi kan sifah tuk ca maw a si? Rum kan duh tuk bia dah a si? Ruah ding tampi a um ko. 

Hi vawleicung rumnak le suingun kan kawl lio ah, hihi ruat u sih. "Minung nih hin hi vawleicung pumpi hmanh hi co sehlaw a nunnak a sungh tung ah zeidah a thahnem? Minung nih hin Hpakant lung vialte co ko hmanh sehlaw, a nunnak a va loh tung ahcun zeidah a thahnem hnga?"

----------------------
Cherhchanmi

1. ZKL Top 10 Channel on YouTube Premium July 7, 2020

India Ah A Chuakmi Khaubawk Hi Kawlram Caah Thinphan Ding A Si Maw?

Khaubawk nih kan ngakchiat lio ah, kan lo thlaikheu a rak hrawh ngai a um len. Cucaah ka pa nih kahthek a ka tuah piak i, heh tiah khaubawk ka rak kap tawn. Cucu ka philh kho bak lo. Khaubau hi minung kan eidin tirawl caah ral nganpi a si.

Khaubawk hi, Bible Biakam Hlun chan in, Israel le Egypt ram hrawng ah harnak a rak chuahpitu a si timi kan hmuh. Nihin ni tiang zong in, an tih ngaimi a si. Khaubawk nih kan mah chan chung ah, Ethiopia le Africa nichuahchaklei ah mangtam a rak tlunter ko. Mangtam ngaingai an tlunter lo hmanh ah, eidin cinthlak sunghbaunak tam taktak cu an chuahpi zungzal.

India ram Rajasthan le Madhya Pradesh ah an eidin hnu ah a bawkmi khaubawk

Thingkung hawng le hnah zong mah tin an ei hna

Tu kum January hrawng ah Africa nichuahchaklei kuakap ah, Scientist pawl nih "Schistocerca gregaria" tiah an timi "thetseram khaubawk" (Desert Locust) tampi an chuak. Blog zong ah ka tial cang. Cu khaubawk cu thli a hrannak lei hawih in an zuang tawn i, an zuan a rang ngaingai. An lian i an paw a kau. Cu khaubawk pawl cu thetse ah an bawk. Tii an tit i, an karh tuk. A run bak in an zuang i, an zuannak lamcung ummi eidin awk thami a hringmi paoh cu an ei dih hna. Tihnung taktakmi mangtam tlunter khotu khaubawk an si.

Naite June thla ah thetseram khaubawk pawl cu, India ram New Delhi hrawng an rak phan. India cozah i cinthlaknak zung zong an thin a phang i, an lau ngaingai. India ram ramkulh 7 chungah an karh ciammam i, kum 70 chungah khaubawk nih harnak fak bik a pekmi hna kum a si tiah an ti. Mipi caah harnak tampi an chuahpi. Atu lio ah India ah a bubu in a run bak in a rak zuangmi hi a tlawm bik ah million 80 an si lai ti a si. An karh pah changmang rih. Hi khaubawk zong hi, khuacaan aa thlengmi he aa pehtlai ti a si.

January ah Africa ram ummi kha June ah India hi tin an phan

Hi thetseram khaubawk hna hi, thla ruk chungah a let 400 in an karh i, Kilometre-killi pakhat chung ummi khaubawk nih nikhat eimi thil hi, minung 35,000 ca nikhat eidin he aa zat ti a si. Atu lio ah thetseram khaubawk nih a tlak hna caah minung million 42 hi eidin harnak an tong i khaubawk tlaknak area ummi bawmhnak caah US $312 million bawmhnak a herh tiah UNO nih an ti.


Hi khaubawk hi Africa zong ah an karh cuahmah rih. Atu hi Ethiopia le Kenya tiang an karh. Thlanglei deuh ah Uganda ram tiang an phan. Thah cawk ding an si lo caah, minung caah ral nganpi an si tiah an ti. An zuan tik ah hin, million tam tuk an si a tih in tih an nung ti a si. Nichuahlei ah India ram tiang an phan cang. 

Kenya hruaitu pawl nih an timi cu, innkhar kharkhumh lio caan ah rak chuah caah, thah ding le doh ding zong hi a har khun ko tiah an ti. Vancung in sii kah lawng hi kan control khawhnak hna an si i, saram le satil caah tih a nung ve hawi le a pawi tuk tiah an ti.Africa hruaitu pawl nih an timi cu, hi khaubawk a karh ning hi a tam tuk i kum 70 chungah a tam bik a si men lai an ti. Khaubawk nih hin, minute pahnihthum ah an mahnak in a rit deuhmi eidin hi an ei manh ti a si.

Africa ram ah khaubawk nih thinghnah an but i an ei lio

India ram khuapi cung i an zuan lio

A tu lio ah India zong ah hin an karh taktak i, eidin cinthlak tampi an hrawh cang. Covid-19 nih harnak pek a si. Khaubawk nih harnak pek a si rih. Cun ni le a lin tuk fawn i, India zong lam kip in harnak an tong.

Hi khaubawi hi nichuahlei ah an van i thawn ziahmah i, India ah cun an karh ngai cang. Kawlram hna a phan sual te lai maw timi zong Kawl cozah cinthlaknak lei zung pawl zong nih an ruat ngai. A tu tiang ahcun phan ding aum rih lo nain, India ramri ummi-Rakhine Ramkulh, Chin Ramkulh le Sagaing Ramthen le Kachin Ramkulh- pawl hi, ralrin khun an herh khun ti a si.

Khaubawk million tampi India ram ah an rak lut 

Naite ah Sagaing le Kawlram a laiva hrawng ummi khaubawk lianlian kha datkhuainak an tuah hna tikah, atu India a phanmi thetseram khaubawk phun an si lo ti a si. Cun Rakhine Yoma tlangthluan, Lai tlangthluan le Naga tlangthluan hna nih Kawlram le India ram hi an kham caah, hi khaubawk hi Kawlram taktak ahcun an rak lut lo men lai tiah ruah a si. Cun thli a hran lo ahcun a zuan an i harh ve caah, Kawlram tiang taktak hi cu, khuasik a tlak hlan ah an phan theng lai lo tiah Kawlram cozah nih an ruah.

India in Bangladesh cu a nai pin ah, a thli hranning zong aa lawh caah, Bangladesh hi cu an phan te kho men tiah ruah a si. Hi khaubawk zong hi, Africa in aa semi an si. Ram tampi ah harnak a chuahpi manh cang nain, Africa ram mi kha nan "nan chuahter, nan siammi a si" tiah mawh phurh awk an tha lo. A mah kokek tein a chuakmi an si ko caah, an duhmi thil an si lo.

Nihin ni tiang ahcun Lairam cu khaubawk cun kan him rih ko. Khaubawk hi khua lum lio ah a chuakmi an si. Lairam ahcun March in September tiang hrawng an um kho. Phan ding cu a um rih lo.

Asinain India ram he aa naihniam ummi paoh cu ralring tein um le cawlcangh kan hau ko hna. Zeicatiah hi bantuk khaubawk run hna kan Lairam a phanh sual ahcun kan sifah chinchap ah, harnak le sunghbaunak tampi a kan tonter khawh. Cucaah Laimi dihlak nih, harnak a kan pe khotu khaubawk phunphai paohpaoh cu, kan thah khawh chung in thah hi, rian pakhat a si.

-----------------------------